Czy można podważyć testament?

W opisanej sytuacji druga żona ojca sporządziła testament, w którym cały majątek przekazała mężowi. Jej dzieci z poprzedniego małżeństwa mogą próbować kwestionować testament, ale samo niezadowolenie z jego treści nie ma znaczenia prawnego. Muszą wykazać jedną z ustawowych podstaw nieważności albo istotną wadę formalną testamentu.

Jeżeli testament okaże się ważny, ojciec jako spadkobierca testamentowy co do zasady nabędzie spadek, natomiast dzieci zmarłej mogą żądać od niego zapłaty zachowku. Jeżeli testament zostanie skutecznie podważony, dziedziczenie nastąpi według ustawy, czyli z udziałem małżonka i dzieci zmarłej.

Przeprowadzenie postępowania spadkowego z testamentem

Po śmierci spadkodawcy trzeba potwierdzić, kto nabył spadek. Można to zrobić w sądzie przez stwierdzenie nabycia spadku albo u notariusza przez akt poświadczenia dziedziczenia, o ile między zainteresowanymi nie ma sporu. Gdy pojawia się zarzut nieważności testamentu, sprawa zwykle trafia do sądu.

W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku sąd ustala, czy istnieje testament, czy został otwarty i ogłoszony, czy spełnia wymogi formalne oraz czy nie zachodzą podstawy jego nieważności. Praktyczne omówienie tej procedury znajdziesz w artykule: postępowanie spadkowe z testamentem.

Jeżeli testament zostanie uznany za skuteczny, sąd stwierdzi nabycie spadku zgodnie z testamentem. Jeżeli natomiast testament jest nieważny albo nieskuteczny, sąd ustali spadkobierców ustawowych. W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą w częściach równych, ale udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta spadku.

Prawo do zachowku przy testamencie

Zachowek chroni najbliższych członków rodziny wtedy, gdy zostali pominięci w testamencie albo otrzymali mniej, niż wynikałoby z przepisów o zachowku. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.

W praktyce oznacza to, że dzieci zmarłej, mimo testamentu sporządzonego na rzecz jej męża, mogą żądać zapłaty zachowku, jeżeli nie zostały skutecznie wydziedziczone, nie zrzekły się dziedziczenia, nie zostały uznane za niegodne dziedziczenia i nie otrzymały wcześniej świadczeń zaliczanych na zachowek. Szerzej o skutkach testamentu i rozliczeniach rodzinnych przeczytasz tutaj: prawo do zachowku przy testamencie.

Wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie tego udziału.

Jak obliczyć zachowek?

Najpierw trzeba ustalić udział, jaki dana osoba otrzymałaby przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli spadkodawczyni pozostawiła męża i dwoje dzieci, przy dziedziczeniu ustawowym każde z nich dziedziczyłoby po jednej trzeciej. Wtedy zachowek pełnoletniego i zdolnego do pracy dziecka wynosiłby zasadniczo połowę z jednej trzeciej, czyli jedną szóstą substratu zachowku.

Następnie ustala się substrat zachowku. Punktem wyjścia jest czysta wartość spadku, czyli wartość aktywów pomniejszona o długi spadkowe. Do tej wartości dolicza się określone darowizny i zapisy windykacyjne, jeżeli przepisy nakazują ich doliczenie. Wycena składników majątku, np. mieszkania, powinna uwzględniać stan z chwili otwarcia spadku i ceny z chwili ustalania zachowku.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 lutego 2004 r., sygn. akt II CK 444/02, wskazał, że obliczenie zachowku wymaga kolejno ustalenia udziału spadkowego, substratu zachowku, a następnie pomnożenia substratu przez udział stanowiący podstawę obliczenia zachowku. W praktyce najwięcej sporów dotyczy wartości nieruchomości, doliczanych darowizn oraz tego, czy wcześniejsze świadczenia na rzecz uprawnionego należy zaliczyć na poczet zachowku.

Roszczenie o zachowek z testamentu przedawnia się co do zasady z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Jeżeli roszczenie jest kierowane przeciwko osobie zobowiązanej z tytułu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego, termin liczony jest według reguł z art. 1007 Kodeksu cywilnego.

Kiedy testament jest nieważny?

Zgodnie z art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:

1. w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli;
2. pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści;
3. pod wpływem groźby.

Najczęstsze spory dotyczą pierwszej przesłanki, czyli stanu zdrowia spadkodawcy. Choroba nowotworowa, depresja, demencja, silne leki przeciwbólowe albo pobyt w szpitalu mogą mieć znaczenie, ale nie przesądzają automatycznie o nieważności testamentu. Kluczowe jest to, jaki był stan testatora dokładnie w chwili sporządzania testamentu.

Jeżeli problem dotyczy wpływu choroby psychicznej, zaburzeń świadomości albo leków na decyzję testatora, pomocne może być szersze omówienie tematu: nieważność testamentu - choroba.

Osoba kwestionująca testament powinna przedstawić konkretne dowody. Mogą to być dokumentacja medyczna, historia leczenia, zeznania osób obecnych przy testatorze, dokumenty dotyczące leczenia farmakologicznego, opinie lekarzy oraz wniosek o dopuszczenie opinii biegłego. Same twierdzenia, że spadkodawca był ciężko chory albo przyjmował leki, zwykle nie wystarczą.

Na nieważność testamentu z przyczyn wskazanych w art. 945 Kodeksu cywilnego nie można powołać się po upływie 3 lat od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności. Niezależnie od tego obowiązuje granica 10 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Czy brak prawnika przy testamencie ma znaczenie?

Nie. Testament nie musi być sporządzony w obecności prawnika. Może być sporządzony u notariusza, ale może też być testamentem własnoręcznym. Testament własnoręczny jest ważny, jeżeli spadkodawca napisał go w całości pismem ręcznym, podpisał i opatrzył datą.

W praktyce trzeba odróżnić brak prawnika od wady formy testamentu. Testament napisany na komputerze i tylko podpisany przez spadkodawcę nie jest ważnym testamentem własnoręcznym. Z kolei brak daty nie zawsze powoduje nieważność testamentu, jeżeli nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy, treści testamentu ani wzajemnego stosunku kilku testamentów.

Jeżeli testament został sporządzony prawidłowo co do formy, a z dokumentacji i zeznań wynika, że testator działał świadomie i swobodnie, szanse na jego podważenie są ograniczone. Spór może wtedy sprowadzać się nie do dziedziczenia, lecz do ewentualnego zachowku.

Koszty postępowania spadkowego i sporu o testament

Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł. Jeżeli w sprawie trzeba przeprowadzić dowód z opinii biegłego, sąd może zobowiązać uczestników do uiszczenia zaliczki. Koszt opinii zależy od zakresu sprawy, liczby dokumentów, specjalizacji biegłego i tego, czy potrzebne są opinie uzupełniające.

W postępowaniu nieprocesowym, takim jak stwierdzenie nabycia spadku, zastosowanie ma art. 520 Kodeksu postępowania cywilnego. Zasadą jest, że każdy uczestnik ponosi koszty związane ze swoim udziałem w sprawie. Jeżeli jednak interesy uczestników są sprzeczne, sąd może rozdzielić koszty inaczej albo obciążyć nimi uczestnika, którego stanowisko zostało oddalone.

Sprawa o zapłatę zachowku jest odrębnym procesem o roszczenie pieniężne. Opłata od pozwu zależy od wartości dochodzonego roszczenia. Przy wartości przedmiotu sporu powyżej 20 000 zł opłata stosunkowa wynosi 5% tej wartości, nie więcej niż 100 000 zł. Do tego mogą dojść koszty zastępstwa procesowego, opinii biegłego rzeczoznawcy i ewentualne koszty apelacji.

FAQ

Czy dzieci mogą podważyć testament sporządzony na rzecz drugiego małżonka?

Tak, ale tylko wtedy, gdy wykażą podstawy nieważności testamentu albo istotną wadę jego formy. Samo pominięcie dzieci w testamencie nie wystarcza do jego podważenia.

Czy choroba spadkodawcy automatycznie unieważnia testament?

Nie. Choroba ma znaczenie tylko wtedy, gdy w chwili sporządzenia testamentu wyłączała świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Decydują dowody dotyczące konkretnego dnia i okoliczności sporządzenia testamentu.

Czy testament musi być sporządzony u notariusza?

Nie. Testament własnoręczny może być ważny bez notariusza, jeżeli został w całości napisany ręcznie, podpisany i opatrzony datą. Testament notarialny zwykle ogranicza jednak ryzyko sporów formalnych.

Ile czasu jest na podważenie testamentu?

Na nieważność testamentu z powodu braku świadomości lub swobody, błędu albo groźby nie można powołać się po upływie 3 lat od dowiedzenia się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po 10 latach od śmierci spadkodawcy.

Co jest korzystniejsze: podważenie testamentu czy zachowek?

To zależy od dowodów i celu sprawy. Podważenie testamentu wymaga wykazania jego nieważności. Zachowek może być prostszą drogą, gdy testament jest prawidłowy, ale osoba najbliższa została w nim pominięta.

Podsumowanie

Szansa na podważenie testamentu zależy przede wszystkim od dowodów. W sprawach dotyczących choroby, leków albo wieku spadkodawcy najważniejsze jest ustalenie, czy w chwili sporządzenia testamentu testator był w stanie świadomie i swobodnie zdecydować o swoim majątku. Jeżeli nie ma mocnych dowodów na nieważność testamentu, spór często przesuwa się na rozliczenie zachowku.

W opisanym przypadku dzieci zmarłej mogą kwestionować testament, ale to one powinny wykazać podstawy nieważności. Ojciec, broniąc testamentu, powinien zabezpieczyć dokumentację medyczną, wskazać świadków i przygotować się na ewentualną opinię biegłego. Jednocześnie powinien liczyć się z możliwością roszczeń o zachowek, jeżeli testament pozostanie ważny.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 945, art. 949, art. 991 i art. 1007.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 520.
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2024 poz. 959, w szczególności art. 13 i art. 49.
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2004 r., sygn. akt II CK 444/02.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.