Zachowek po darowiźnie domu a opieka nad matką

Najpierw ustal, jaka była umowa

W opisanej sytuacji kluczowe jest nie samo to, że siostra jest dziś właścicielką domu i gruntów, lecz na jakiej podstawie nabyła własność. Skutki dla zachowku będą inne, gdy była to darowizna, inne przy umowie dożywocia, a jeszcze inne przy dawnej umowie przekazania gospodarstwa rolnego.

Jeżeli rodzice zawarli z siostrą umowę darowizny, wartość przekazanego majątku może zostać doliczona do spadku przy obliczaniu zachowku po każdym z rodziców. Jeżeli natomiast była to umowa dożywocia, czyli przeniesienie nieruchomości w zamian za dożywotnie utrzymanie, nie traktuje się jej zasadniczo jak darowizny. Sam fakt, że matka nadal mieszka w domu, nie przesądza jeszcze o dożywociu. Może to być także darowizna połączona z ustanowieniem służebności mieszkania.

W praktyce trzeba sprawdzić akt notarialny oraz księgę wieczystą. W dziale II księgi wieczystej znajduje się właściciel, a w dziale III mogą być ujawnione ograniczone prawa rzeczowe, roszczenia albo prawa osobiste, np. służebność mieszkania lub prawo dożywocia. Brak wpisu nie zawsze wyjaśnia całą sprawę, dlatego decydująca może być treść aktu notarialnego znajdującego się w aktach księgi wieczystej.

Kiedy darowizna domu daje podstawę do zachowku?

Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Co do zasady wynosi on połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym, a w przypadku małoletniego zstępnego albo osoby trwale niezdolnej do pracy - dwie trzecie tego udziału.

Przy obliczaniu zachowku bierze się pod uwagę nie tylko majątek pozostawiony w chwili śmierci, ale także określone darowizny dokonane za życia spadkodawcy. Z art. 993 Kodeksu cywilnego wynika, że do spadku dolicza się darowizny oraz zapisy windykacyjne, z wyjątkami przewidzianymi w kolejnych przepisach.

Istotny jest art. 994 Kodeksu cywilnego. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych ani darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, ale tylko wtedy, gdy były dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Dziecko spadkodawcy jest co do zasady spadkobiercą ustawowym i osobą uprawnioną do zachowku, dlatego darowizna dla siostry może być doliczana bez względu na upływ wielu lat.

Jeżeli dom i grunty należały do majątku wspólnego rodziców, przy zachowku po ojcu bierze się pod uwagę zasadniczo tylko udział, który odpowiadał majątkowi ojca. Jeżeli rodzice mieli wspólność ustawową i brak było innych ustaleń, w uproszczeniu chodzi zwykle o połowę wartości przekazanej nieruchomości. Dopiero od tej części oblicza się udział spadkowy i zachowek konkretnego dziecka.

Zobacz również: zachowek a opieka nad rodzicami

Przedawnienie zachowku po ojcu

Roszczenie przeciwko osobie, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczaną do spadku, przedawnia się zgodnie z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Jeżeli ojciec zmarł około 10 lat temu, roszczenie o zachowek po nim jest co do zasady przedawnione. Oznacza to, że siostra mogłaby skutecznie podnieść w procesie zarzut przedawnienia. Samo przedawnienie nie powoduje automatycznego zniknięcia długu, ale po skutecznym zarzucie sąd może oddalić powództwo.

W wyjątkowych stanach faktycznych znaczenie mogą mieć np. przerwanie biegu przedawnienia, uznanie roszczenia, wcześniejsze postępowania sądowe albo szczególna ocena zarzutu przedawnienia przez sąd. Po tak długim czasie trzeba jednak zakładać duże ryzyko przegrania sprawy o zachowek po ojcu.

Zachowek po matce w przyszłości

Matka żyje, więc roszczenie o zachowek po niej jeszcze nie powstało. Zachowku można dochodzić dopiero po śmierci spadkodawcy. Jeżeli przekazanie nieruchomości na rzecz siostry było darowizną obejmującą także udział matki, po śmierci matki może powstać roszczenie o zachowek od wartości tej darowizny.

Jeżeli jednak matka przeniosła własność na podstawie umowy dożywocia, a nie darowizny, żądanie zachowku od wartości tej nieruchomości będzie znacznie trudniejsze i zwykle nie znajdzie podstawy. Inaczej należy ocenić darowiznę z ustanowieniem służebności mieszkania. Służebność może wpływać na ekonomiczną wartość darowizny, ale sama w sobie nie zamienia darowizny w dożywocie.

Po śmierci matki trzeba będzie ustalić krąg spadkobierców, np. przez sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo notarialne poświadczenie dziedziczenia. Następnie zwykle wysyła się do osoby zobowiązanej wezwanie do zapłaty zachowku, a dopiero w razie odmowy wnosi pozew.

Umowa dożywocia, służebność mieszkania i przekazanie gospodarstwa

Zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, powinien - w braku odmiennej umowy - przyjąć go jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

Umowa dożywocia jest więc umową odpłatną w sensie prawnym: nieruchomość jest przekazywana w zamian za konkretne świadczenia. Dlatego co do zasady nie dolicza się jej tak jak darowizny przy obliczaniu zachowku. Jeżeli jednak strony nazwały umowę dożywociem, a w rzeczywistości chodziło o ukrytą darowiznę, ocena może wymagać analizy treści aktu i dowodów.

Inna jest sytuacja przy służebności osobistej mieszkania. Z art. 296 Kodeksu cywilnego wynika, że nieruchomość można obciążyć na rzecz oznaczonej osoby fizycznej prawem odpowiadającym treści służebności gruntowej. Z art. 302 Kodeksu cywilnego wynika natomiast, że mający służebność mieszkania może korzystać z pomieszczeń i urządzeń przeznaczonych do wspólnego użytku mieszkańców budynku. Sama służebność mieszkania zwykle daje prawo zamieszkiwania, ale nie zawsze obejmuje pełny obowiązek utrzymania i opieki.

Jeżeli przedmiotem przekazania było gospodarstwo rolne, trzeba dodatkowo sprawdzić, czy nie zawarto szczególnej umowy przekazania gospodarstwa rolnego w związku z przepisami dotyczącymi ubezpieczenia społecznego rolników. Taka umowa może być oceniana inaczej niż zwykła darowizna.

Zobacz również: przepisanie mieszkania za opiekę

Jak sprawdzić księgę wieczystą i dokumenty?

Do przeglądania księgi wieczystej potrzebny jest jej numer. Numer można czasem znaleźć w dawnych dokumentach rodzinnych, akcie notarialnym, wypisie z rejestru gruntów, decyzjach podatkowych albo korespondencji dotyczącej nieruchomości. Po uzyskaniu numeru można sprawdzić treść księgi w elektronicznym systemie ksiąg wieczystych.

Najważniejsze będą: dział II, czyli własność, oraz dział III, czyli prawa, roszczenia i ograniczenia. Tam mogą być ujawnione prawa matki, takie jak służebność mieszkania albo prawo dożywocia. Jeżeli potrzebna jest pełna treść umowy, należy ustalić akt notarialny będący podstawą wpisu. Dostęp do akt księgi wieczystej wymaga wykazania interesu prawnego.

Warto także sprawdzić, czy nieruchomość była objęta wspólnością majątkową rodziców, czy stanowiła majątek osobisty jednego z nich. Od tego zależy, jaka część wartości nieruchomości może być brana pod uwagę przy zachowku po ojcu albo po matce.

Zobacz również: przepisanie gospodarstwa rolnego na dwoje dzieci

Opieka nad matką, kontakty i koszty

Jeżeli matka jest pełnoletnia, sprawna i świadoma, sama decyduje, z kim chce się spotykać, gdzie mieszka i komu udziela upoważnienia do rachunku bankowego. Siostra jako właścicielka domu może decydować o swoim domu, ale nie powinna izolować matki wbrew jej woli ani uniemożliwiać jej kontaktu z rodziną, zwłaszcza jeśli matka ma w nieruchomości prawo zamieszkiwania.

W praktyce wejście do domu wymaga poszanowania prawa własności siostry i domowego porządku, ale jednocześnie trzeba respektować wolę matki. Jeżeli matka chce kontaktu, najlepiej ustalić wizyty spokojnie i pisemnie, choćby w wiadomościach. Gdyby dochodziło do przemocy, izolowania, wykorzystywania finansowego albo pozbawiania dokumentów, można rozważyć pomoc ośrodka pomocy społecznej, Policji lub sądu opiekuńczego.

Siostra nie może dowolnie żądać od rodzeństwa pieniędzy za opiekę nad matką tylko dlatego, że mieszka z matką. Obowiązek alimentacyjny dzieci wobec rodzica zależy od niedostatku rodzica oraz możliwości zarobkowych i majątkowych dzieci. Jeżeli matka ma wystarczającą emeryturę, a siostra korzysta z domu przekazanego jej przez rodziców, automatyczne żądanie zapłaty za opiekę może być nieuzasadnione. Inaczej może być, gdy istnieje konkretna umowa między członkami rodziny albo siostra ponosi udokumentowane, konieczne wydatki przekraczające możliwości matki.

Upoważnienie do konta bankowego jest co do zasady decyzją matki. Jeżeli matka go udzieliła i nadal chce, aby siostra miała dostęp do rachunku, rodzeństwo nie może tego skutecznie zakazać. Jeżeli matka zmieni zdanie, może cofnąć upoważnienie w banku.

Zabranie dowodu osobistego dorosłej osobie bez jej zgody jest niedopuszczalne. Dowód osobisty powinien pozostawać przy osobie, której dotyczy. Matka może żądać zwrotu dokumentu, a gdy dokument został zatrzymany wbrew jej woli albo istnieje obawa wykorzystania danych, powinna rozważyć kontakt z właściwym organem lub Policją.

FAQ

Czy po 20 latach od darowizny nadal można żądać zachowku?

Tak, jeżeli darowizna była dokonana na rzecz dziecka spadkodawcy, upływ 10 lat od darowizny nie wyłącza automatycznie jej doliczenia. Trzeba jednak pilnować terminu przedawnienia samego roszczenia o zachowek, liczonego od śmierci spadkodawcy.

Czy po 10 latach od śmierci ojca roszczenie jest przedawnione?

Co do zasady tak. Roszczenie przeciwko obdarowanemu przedawnia się po 5 latach od śmierci spadkodawcy. W procesie decydujące znaczenie ma jednak to, czy zobowiązany skutecznie podniesie zarzut przedawnienia oraz czy nie było zdarzeń przerywających bieg terminu.

Czy dożywocie wyklucza zachowek?

Umowa dożywocia zasadniczo nie jest darowizną, dlatego wartości nieruchomości przekazanej w dożywociu zwykle nie dolicza się do zachowku. Trzeba jednak sprawdzić rzeczywistą treść aktu notarialnego, bo samo potoczne określenie dożywocie nie zawsze odpowiada umowie dożywocia z Kodeksu cywilnego.

Czy siostra może zakazać odwiedzin u matki?

Jako właścicielka domu może chronić swoje prawo własności, ale nie powinna ograniczać świadomej matce kontaktu z rodziną wbrew jej woli. Jeżeli matka ma prawo zamieszkiwania w domu, trzeba uwzględnić także jej uprawnienia i dobro osobiste w postaci więzi rodzinnych.

Czy siostra może żądać pieniędzy za opiekę nad matką?

Nie automatycznie. Zwrot kosztów może wchodzić w grę, gdy wynika z umowy, z konkretnych udokumentowanych wydatków albo z obowiązku alimentacyjnego wobec rodzica pozostającego w niedostatku. Jeżeli matka ma wystarczające środki, samo sprawowanie zwykłej pomocy nie daje prostego prawa do żądania zapłaty od rodzeństwa.

Podsumowanie

W sprawie zachowku po przekazaniu domu jednemu dziecku najważniejsze jest ustalenie podstawy prawnej przeniesienia własności. Darowizna może zostać doliczona do spadku, natomiast dożywocie zwykle nie. Roszczenie po ojcu zmarłym wiele lat temu może być przedawnione, ale po matce może powstać dopiero w przyszłości, po jej śmierci. Równolegle trzeba chronić prawa matki: jej prawo do kontaktów, dokumentów, decyzji o koncie bankowym i spokojnego zamieszkiwania.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2008 r., sygn. akt III CSK 255/2007

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.