- Długoletnia partnerka lub partner bez ślubu nie dziedziczy automatycznie mieszkania po zmarłym, jeśli nie ma testamentu, zapisu albo innej skutecznej podstawy prawnej.
- Jeżeli zmarły mieszkał na stałe w Niemczech, trzeba ustalić prawo właściwe dla całego spadku według rozporządzenia spadkowego UE nr 650/2012.
- Klucze najlepiej wydać dopiero osobie, która wykaże swoje uprawnienia, np. dokumentem spadkowym, i zrobić to za pisemnym protokołem.
- Rzeczy znajdujące się w mieszkaniu należą do spadku, chyba że partnerka potrafi wykazać, że były jej własnością albo zostały jej skutecznie darowane.
- Jeżeli partnerka faktycznie mieszkała ze zmarłym do dnia jego śmierci, trzeba sprawdzić, czy przysługuje jej czasowe uprawnienie do korzystania z mieszkania na podstawie art. 923 Kodeksu cywilnego.
Czy partnerka dziedziczy mieszkanie po zmarłym partnerze?
Co do zasady nie. W polskim prawie spadkowym osoba pozostająca ze zmarłym w nieformalnym związku nie należy do kręgu spadkobierców ustawowych. Sam fakt wieloletniej relacji, zaufania, posiadania kluczy do lokalu, planowania wspólnego zamieszkania albo zamiaru zawarcia małżeństwa nie powoduje nabycia udziału w mieszkaniu.
Jeżeli zmarły nie zostawił testamentu, a sprawę oceniamy według prawa polskiego, do dziedziczenia ustawowego w pierwszej kolejności powołane są dzieci zmarłego oraz jego małżonek. Jeżeli zmarły był rozwiedziony i miał dwoje dzieci, a nie pozostawił małżonka, zasadniczo dzieci dziedziczą po nim w częściach równych.
Partnerka może uzyskać prawo do mieszkania lub jego części przede wszystkim wtedy, gdy:
- zmarły powołał ją do spadku w testamencie,
- zmarły ustanowił na jej rzecz zapis dotyczący mieszkania, udziału w mieszkaniu albo określonych rzeczy,
- zmarły jeszcze za życia przeniósł na nią własność lokalu, udziału albo konkretnych przedmiotów,
- partnerka potrafi wykazać, że część wyposażenia należała do niej, bo sama ją kupiła albo otrzymała ją wcześniej w darowiźnie.
Nie ma więc podstaw, aby przyjąć, że samo przekazanie kluczy oznaczało darowiznę mieszkania. Klucze dawały dostęp do lokalu i mogły świadczyć o zaufaniu, ale nie przenosiły własności nieruchomości.
Znaczenie sprawy transgranicznej: Polska, Niemcy i prawo właściwe
W opisanej sytuacji istotne jest to, że zmarły miał obywatelstwo polsko-niemieckie i mieszkał na stałe w Niemczech, natomiast mieszkanie znajdowało się w Polsce. W sprawach spadkowych w Unii Europejskiej stosuje się rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012.
Zgodnie z ogólną zasadą tego rozporządzenia prawem właściwym dla całości spadku jest prawo państwa, w którym zmarły miał zwykły pobyt w chwili śmierci. Jeżeli więc centrum życia zmarłego znajdowało się w Niemczech, punktem wyjścia może być prawo niemieckie. Zmarły mógł jednak w testamencie wybrać prawo państwa, którego obywatelstwo posiadał, czyli np. prawo polskie albo niemieckie.
To oznacza, że nie należy automatycznie zakładać, iż o dziedziczeniu mieszkania w Polsce zawsze rozstrzyga wyłącznie polski Kodeks cywilny. Polskie przepisy będą natomiast istotne m.in. dla ujawnienia prawa własności w księdze wieczystej oraz dla praktycznych czynności dotyczących nieruchomości położonej w Polsce.
W praktyce spadkobiercy mogą posługiwać się dokumentem potwierdzającym ich prawa, np. orzeczeniem sądu, aktem poświadczenia dziedziczenia, niemieckim dokumentem spadkowym albo europejskim poświadczeniem spadkowym. Europejskie poświadczenie spadkowe służy m.in. do wykazania statusu spadkobiercy w innym państwie członkowskim UE.
Kiedy i komu oddać klucze do mieszkania?
Najbezpieczniej nie przekazywać kluczy przypadkowej osobie ani wyłącznie na podstawie ustnego zapewnienia, że jest spadkobiercą. Klucze powinny trafić do osoby, która potrafi wykazać swoje uprawnienie do działania w imieniu spadku lub spadkobierców. Może to być np. spadkobierca wskazany w dokumencie spadkowym, wykonawca testamentu, zarządca spadku albo pełnomocnik spadkobierców.
Dobrym rozwiązaniem jest sporządzenie prostego protokołu przekazania kluczy. W protokole warto wpisać datę, dane osoby odbierającej, podstawę jej uprawnienia, liczbę wydanych kompletów kluczy, stan liczników, informację o zabezpieczeniu lokalu oraz spis najważniejszych rzeczy pozostawionych w mieszkaniu. Jeżeli w lokalu znajdują się cenne przedmioty, warto wykonać dokumentację zdjęciową i przekazać ją spadkobiercom.
Do czasu wyjaśnienia sprawy partnerka powinna przede wszystkim zabezpieczyć mieszkanie, powstrzymać się od zabierania rzeczy należących do zmarłego i ograniczyć korzystanie z lokalu do czynności koniecznych. Jeżeli zna dane dzieci zmarłego, powinna poinformować je o mieszkaniu, kluczach i stanie lokalu. Jeżeli nie zna spadkobierców, można rozważyć kontakt z administracją budynku, notariuszem, sądem spadku albo osobą prowadzącą sprawę spadkową w Niemczech.
Partner zmarł, a jego mieszkanie i rzeczy zostały bez jasnego rozliczenia?
Prawnik ustali prawo właściwe, krąg spadkobierców i ewentualne prawa partnerki oraz wskaże bezpieczny sposób wydania kluczy i rozliczenia rzeczy pozostawionych w lokalu.
Wyślij sprawę do bezpłatnej wyceny ›Opisanie sprawy i wycena są bezpłatne • Dopiero później decydujesz, czy zamawiasz poradę
Czy partnerka może zatrzymać wyposażenie mieszkania?
Wyposażenie mieszkania, rzeczy osobiste zmarłego, dokumenty, sprzęty domowe i inne ruchomości należą do spadku, jeżeli były własnością zmarłego. Partnerka nie powinna ich dzielić, sprzedawać ani zatrzymywać bez zgody osób uprawnionych. Inaczej należy ocenić przedmioty, które należały do partnerki, np. zostały przez nią kupione i pozostawione w lokalu albo wcześniej zostały jej skutecznie darowane.
W razie sporu znaczenie mają dowody: faktury, potwierdzenia przelewów, korespondencja, zdjęcia, umowy darowizny lub zeznania świadków. Samo twierdzenie, że dany przedmiot miał być wspólny albo że zmarły obiecał go przekazać, może być niewystarczające.
Jeżeli partnerka poniosła udokumentowane wydatki na mieszkanie po śmierci zmarłego, np. zapłaciła konieczne opłaty eksploatacyjne, zabezpieczenie lokalu albo drobną naprawę zapobiegającą szkodzie, może rozważyć zgłoszenie roszczenia o rozliczenie tych wydatków wobec spadkobierców. Każdorazowo trzeba jednak ocenić, czy wydatek był konieczny, udokumentowany i poniesiony w interesie masy spadkowej.
Czy można korzystać z mieszkania przez 3 miesiące po śmierci partnera?
Polski Kodeks cywilny przewiduje szczególne uprawnienie dla małżonka i innych osób bliskich spadkodawcy, które mieszkały z nim do dnia jego śmierci. Takie osoby mogą korzystać przez trzy miesiące od otwarcia spadku z mieszkania i urządzenia domowego w zakresie dotychczasowym.
Nie jest to jednak ogólne prawo każdej partnerki do mieszkania po zmarłym. Warunkiem jest rzeczywiste mieszkanie ze spadkodawcą do dnia jego śmierci. Jeżeli partner mieszkał na stałe w Niemczech, a partnerka miała własne mieszkanie w Polsce i jedynie posiadała klucze do lokalu kupionego z myślą o przyszłości, zastosowanie tego przepisu może być wątpliwe. Trzeba badać faktyczne centrum wspólnego życia, sposób korzystania z mieszkania i dowody na wspólne zamieszkiwanie.
Testament, zapis i możliwość wykupu mieszkania
Jeżeli okaże się, że zmarły pozostawił testament, jego treść może zasadniczo zmienić sytuację partnerki. Testament może powoływać ją do całości lub części spadku, przyznawać jej określone rzeczy albo nakładać na spadkobierców obowiązek określonego zachowania. Przy nieruchomości szczególnie ważna jest forma i treść rozrządzenia, bo nie każda obietnica albo luźna deklaracja będzie skuteczna.
Jeżeli testamentu nie ma albo nie obejmuje mieszkania, partnerka może rozmawiać ze spadkobiercami o zakupie mieszkania lub udziału w mieszkaniu. Do czasu uregulowania spadku spadkobiercy mogą jednak potrzebować dokumentu potwierdzającego nabycie spadku, aby skutecznie rozporządzać nieruchomością.
Warto też pamiętać, że relacje rodzinne zmarłego mogą wpływać na przebieg sprawy, ale same w sobie nie zmieniają ustawowego porządku dziedziczenia. Sporadyczne kontakty dzieci z ojcem nie pozbawiają ich dziedziczenia, chyba że zachodzi szczególna podstawa prawna, np. skuteczne wydziedziczenie, uznanie za niegodnego dziedziczenia albo odrzucenie spadku.
Podstawowe przepisy polskiego prawa spadkowego
Zgodnie z Kodeksem cywilnym:
„Art. 922. [Spadek] § 1. Prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób stosownie do przepisów księgi niniejszej.
§ 2. Nie należą do spadku prawa i obowiązki zmarłego ściśle związane z jego osobą, jak również prawa, które z chwilą jego śmierci przechodzą na oznaczone osoby niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami.
§ 3. Do długów spadkowych należą także koszty pogrzebu spadkodawcy w takim zakresie, w jakim pogrzeb ten odpowiada zwyczajom przyjętym w danym środowisku, koszty postępowania spadkowego, obowiązek zaspokojenia roszczeń o zachowek oraz obowiązek wykonania zapisów zwykłych i poleceń, jak również inne obowiązki przewidziane w przepisach księgi niniejszej”.
Dodatkowo art. 924 Kodeksu cywilnego stanowi, że spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a art. 925 wskazuje, że spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku. Dokument spadkowy nie tworzy więc dopiero prawa do spadku, ale potwierdza je i ułatwia wykazanie go wobec innych osób oraz instytucji.
Przykłady
Poniższe przykłady pokazują, jak podobne sytuacje mogą wyglądać w praktyce i dlaczego znaczenie mają testament, dokumenty spadkowe oraz dowody własności rzeczy pozostawionych w mieszkaniu.
Pani Monika była z partnerem od 12 lat. Partner kupił mieszkanie w Polsce, ale mieszkał na stałe w Niemczech. Nie pozostawił testamentu. Po jego śmierci zgłosiły się dorosłe dzieci i zażądały kluczy. Pani Monika nie miała prawa zatrzymać mieszkania tylko dlatego, że miała do niego dostęp. Mogła natomiast poprosić o dokument potwierdzający ich uprawnienia, sporządzić protokół wydania kluczy i zabezpieczyć spis rzeczy znajdujących się w lokalu.
Pan Andrzej sporządził testament, w którym wskazał partnerkę jako spadkobierczynię udziału w majątku. Po jego śmierci dzieci twierdziły, że partnerka nie ma żadnych praw, bo nie była żoną. Sam brak małżeństwa nie przekreśla jednak dziedziczenia testamentowego. W takiej sytuacji konieczne jest ustalenie ważności testamentu, prawa właściwego dla spadku i zakresu praw partnerki wynikających z testamentu.
Pani Ewa zostawiła w mieszkaniu partnera część własnych mebli i sprzęt kupiony z jej rachunku bankowego. Po śmierci partnera spadkobiercy uznali, że wszystko w lokalu należy do spadku. Pani Ewa mogła żądać wydania swoich rzeczy, ale musiała wykazać ich własność, np. fakturami, przelewami, zdjęciami albo korespondencją potwierdzającą zakup i pozostawienie przedmiotów w mieszkaniu.
FAQ
Czy długoletnia partnerka dziedziczy po partnerze bez testamentu?
Według prawa polskiego nie. Partnerka bez ślubu nie jest spadkobiercą ustawowym. Może dziedziczyć, jeżeli została wskazana w testamencie albo jeżeli istnieje inna skuteczna podstawa prawna przyznająca jej określone prawa.
Czy dzieci zmarłego dziedziczą mieszkanie, jeśli nie utrzymywały z nim bliskich kontaktów?
Tak, sama słaba relacja rodzinna nie pozbawia dzieci dziedziczenia. Znaczenie mogłyby mieć dopiero szczególne okoliczności, np. skuteczne wydziedziczenie w testamencie, uznanie za niegodnego dziedziczenia albo odrzucenie spadku.
Czy trzeba oddać klucze dzieciom zmarłego od razu?
Klucze należy przekazać osobie uprawnionej, ale warto wcześniej zweryfikować jej dokumenty i sporządzić protokół. Nie jest bezpieczne wydanie kluczy przypadkowej osobie wyłącznie na podstawie ustnego oświadczenia.
Czy partnerka może wejść do mieszkania po śmierci partnera?
Jeżeli ma klucze, może wykonać czynności zabezpieczające lokal, ale powinna unikać swobodnego korzystania z mieszkania, zabierania rzeczy lub wpuszczania osób trzecich bez zgody uprawnionych. Najbezpieczniej działać dokumentacyjnie i informować spadkobierców o stanie lokalu.
Czy mieszkanie w Polsce zawsze dziedziczy się według prawa polskiego?
Nie zawsze. Przy sprawach transgranicznych w UE trzeba ustalić prawo właściwe według rozporządzenia spadkowego nr 650/2012. Zasadą jest prawo państwa zwykłego pobytu zmarłego, chyba że zmarły skutecznie wybrał prawo państwa swojego obywatelstwa.
Czy partnerka może zatrzymać rzeczy, które sama kupiła do mieszkania?
Tak, ale w razie sporu powinna wykazać, że rzeczy należały do niej. Przydatne są faktury, potwierdzenia przelewów, korespondencja ze zmarłym, zdjęcia albo inne dowody własności.
Czy można wykupić mieszkanie od spadkobierców?
Tak, jeżeli spadkobiercy wyrażą zgodę. W praktyce najpierw trzeba ustalić, kto dziedziczy i w jakich udziałach, a następnie zawrzeć umowę w formie aktu notarialnego.
Podsumowanie
Po nagłej śmierci partnera samo posiadanie kluczy, długoletnia relacja i plany wspólnego życia nie dają automatycznego prawa do mieszkania. Jeżeli nie ma testamentu ani innego skutecznego rozrządzenia, mieszkanie co do zasady przechodzi na spadkobierców ustawowych. W sprawie z elementem niemieckim trzeba dodatkowo ustalić prawo właściwe i dokumenty potwierdzające prawa spadkobierców.
Najrozsądniejsze działanie to zabezpieczenie lokalu, ustalenie, czy istnieje testament, weryfikacja osób zgłaszających się po klucze oraz przekazanie kluczy za protokołem. Partnerka powinna też oddzielić rzeczy należące do spadku od rzeczy, których własność może udowodnić.
Potrzebujesz pomocy w swojej sprawie?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 2 godzin
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. - EUR-Lex
3. Informacje administracji niemieckiej o dziedziczeniu w innym państwie członkowskim - Bundesportal
