Dziedziczenie przez dziecko z poprzedniego małżeństwa

Przykładowa sytuacja: małżonkowie planują kupić mieszkanie i chcą, aby po śmierci jednego z nich lokal przypadł wyłącznie ich wspólnemu dziecku. Jeden z małżonków ma jednak dziecko z poprzedniego małżeństwa. W takiej sytuacji trzeba odróżnić dwie kwestie: kto dziedziczy z ustawy oraz jakie działania za życia albo na wypadek śmierci mogą ograniczyć ryzyko sporu spadkowego.

Prawo do dziedziczenia przez dziecko z pierwszego małżeństwa

Dziecko z pierwszego małżeństwa jest zstępnym swojego rodzica. Oznacza to, że po śmierci tego rodzica dziedziczy na takich samych zasadach jak dziecko z kolejnego małżeństwa, dziecko wspólne obecnych małżonków, a także na takich samych zasadach następuje dziedziczenie przez dziecko pozamałżeńskie. Dla prawa spadkowego nie ma znaczenia, z którego związku pochodzi dziecko. Pokazuje to również sytuacja, w jakiej rozpatruje się konkubinat i dzieci a dziedziczenie domu, gdzie liczy się pochodzenie od spadkodawcy, a nie forma związku rodziców.

Jeżeli rodzic nie sporządzi testamentu, a w chwili śmierci pozostawi małżonka oraz dzieci, do dziedziczenia ustawowego dochodzą małżonek i wszystkie dzieci zmarłego. Dotyczy to także sytuacji, gdy przedmiotem majątku jest mieszkanie kupione w drugim małżeństwie.

Warto przy tym pamiętać, że jeżeli mieszkanie zostało kupione do majątku wspólnego małżonków, to po śmierci jednego z nich do spadku wchodzi co do zasady udział zmarłego w majątku wspólnym, a nie całe mieszkanie. Drugi małżonek zachowuje swoją część majątku wspólnego, a dopiero udział zmarłego podlega dziedziczeniu.

Zobacz również: dzieci z poprzedniego związku a spadek

Ustawowa kolejność dziedziczenia

Polski Kodeks cywilny przewiduje dziedziczenie ustawowe wtedy, gdy spadkodawca nie pozostawił ważnego testamentu albo testament nie obejmuje całego spadku. W pierwszej kolejności do spadku powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek.

Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego dzieci spadkodawcy i jego małżonek dziedziczą w częściach równych. Część przypadająca małżonkowi nie może jednak być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.

Przykładowo, jeżeli zmarły pozostawił żonę, jedno wspólne dziecko i jedno dziecko z poprzedniego małżeństwa, każde z nich dziedziczy po 1/3 spadku. Jeżeli jednak dzieci byłoby więcej, udział małżonka nadal nie może spaść poniżej 1/4.

Były małżonek nie dziedziczy z ustawy. Dziedziczyć może natomiast dziecko z poprzedniego małżeństwa, ponieważ więź prawna między rodzicem a dzieckiem nie ustaje wskutek rozwodu rodziców. Odrębnym zagadnieniem jest nieuznane dziecko a dziedziczenie majątku, gdy ojcostwo nie zostało wcześniej formalnie ustalone.

Zobacz również: dziedziczenie w drugim małżeństwie

Jakie udziały w spadku przypadają dzieciom i małżonkowi?

Udział każdego spadkobiercy zależy od liczby dzieci oraz od tego, czy spadkodawca pozostawił małżonka. Jeżeli spadkodawca miał dwoje dzieci i małżonka, dziedziczą oni po 1/3. Jeżeli miał troje dzieci i małżonka, dziedziczą po 1/4. Jeżeli miał pięcioro dzieci i małżonka, małżonek otrzyma 1/4, a dzieci podzielą między siebie pozostałe 3/4.

W sprawach dotyczących mieszkania szczególnie ważne jest ustalenie, czy lokal stanowił majątek osobisty zmarłego, czy majątek wspólny małżonków. Jeżeli nieruchomość była objęta wspólnością ustawową małżeńską, najpierw ustala się udział zmarłego w majątku wspólnym, a dopiero potem ten udział dzieli się między spadkobierców. Na zakres tego majątku może wpływać intercyza a spadek i zachowek, jeżeli małżonkowie zawarli umowę majątkową.

Nie można więc automatycznie zakładać, że dziecko z poprzedniego małżeństwa otrzyma udział w całym mieszkaniu. Może ono dziedziczyć udział w tej części, która weszła do spadku po jego rodzicu.

Wskazanie spadkobiercy w testamencie

Rodzic może sporządzić testament i powołać do spadku wybrane dziecko, małżonka albo inną osobę. Testament pozwala odejść od ustawowej kolejności dziedziczenia, ale nie zawsze eliminuje roszczenia pominiętych najbliższych.

Jeżeli celem jest przekazanie konkretnego mieszkania określonej osobie, warto rozważyć testament notarialny z zapisem windykacyjnym. Zapis windykacyjny może spowodować, że oznaczona osoba nabędzie konkretny przedmiot, na przykład udział w nieruchomości, z chwilą otwarcia spadku. Taki zapis musi być jednak sporządzony w testamencie notarialnym.

Zwykły testament własnoręczny również może wskazywać spadkobiercę, ale przy nieruchomościach często bezpieczniejsza jest forma notarialna. Notariusz może pomóc prawidłowo opisać nieruchomość, udział w prawie własności oraz skutki planowanego rozrządzenia.

Pominięcie w testamencie dziecka z poprzedniego małżeństwa

Pominięcie dziecka w testamencie nie oznacza automatycznie, że dziecko traci wszystkie prawa majątkowe po rodzicu. Jeżeli dziecko byłoby powołane do spadku z ustawy, może dochodzić zachowku, chyba że zachodzą szczególne okoliczności wyłączające lub ograniczające to roszczenie.

Zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Pominięte dziecko nie żąda wtedy udziału w mieszkaniu jako współwłaściciel, lecz zapłaty odpowiedniej kwoty od spadkobiercy, zapisobiercy windykacyjnego albo w określonych sytuacjach od osoby obdarowanej.

Wydziedziczenie, czyli pozbawienie prawa do zachowku, jest możliwe tylko z przyczyn wskazanych w art. 1008 Kodeksu cywilnego. Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z testamentu. Sam konflikt rodzinny, brak częstych kontaktów albo wola przekazania mieszkania innemu dziecku zwykle nie wystarczają.

Dochodzenie zachowku przez pominięte dziecko

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek. Co do zasady wynosi on połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału.

Roszczenie o zachowek przedawnia się co do zasady z upływem 5 lat. Termin liczy się od ogłoszenia testamentu, a przy roszczeniach przeciwko osobie zobowiązanej z tytułu darowizny albo zapisu windykacyjnego od otwarcia spadku. W konkretnych sprawach trzeba jednak ustalić, jaki jest rodzaj roszczenia i przeciwko komu jest kierowane.

Wysokość zachowku zależy od wartości spadku, liczby spadkobierców ustawowych, darowizn dokonanych za życia spadkodawcy, zapisów windykacyjnych oraz tego, czy uprawniony otrzymał już coś od spadkodawcy.

Czy darowizna wlicza się do zachowku?

Darowizna mieszkania na rzecz wspólnego dziecka może nie rozwiązać problemu zachowku. Przy obliczaniu zachowku dolicza się bowiem do spadku określone darowizny oraz zapisy windykacyjne. W praktyce oznacza to, że dziecko z poprzedniego małżeństwa może po śmierci rodzica domagać się zapłaty zachowku, nawet jeżeli mieszkanie zostało wcześniej darowane innemu dziecku.

Znaczenie mają m.in. data darowizny, osoba obdarowana, krąg spadkobierców oraz wartość przekazanego majątku. Darowizna na rzecz dziecka, które należy do kręgu spadkobierców ustawowych, może mieć istotne znaczenie przy wyliczeniu zachowku.

Inaczej oceniana jest umowa dożywocia. Jest to umowa odpłatna, w której właściciel przenosi własność nieruchomości, a nabywca zobowiązuje się zapewnić mu dożywotnie utrzymanie. Z tego powodu wartość nieruchomości przekazanej w drodze rzeczywistej umowy dożywocia co do zasady nie jest traktowana jak darowizna przy obliczaniu zachowku. Nie oznacza to jednak, że każda umowa nazwana dożywociem będzie bezpieczna. Jeżeli umowa jest pozorna albo jej treść nie odpowiada rzeczywistym obowiązkom stron, może stać się przedmiotem sporu.

Zobacz również: darowizna a zachowek

Umowa dożywocia a przekazanie mieszkania jednemu dziecku

Umowa dożywocia może być rozwiązaniem, gdy rodzic chce przenieść własność mieszkania za życia, ale jednocześnie zabezpieczyć swoje utrzymanie, opiekę, mieszkanie, pomoc w chorobie albo inne świadczenia. Treść obowiązków nabywcy powinna być określona starannie i realnie wykonywana.

Trzeba jednak pamiętać, że dożywocie nie jest prostym sposobem na obejście przepisów o zachowku. Jeżeli strony faktycznie chcą zawrzeć darowiznę, a tylko nazywają ją dożywociem, spór po śmierci rodzica jest bardzo prawdopodobny. Warto więc zadbać o zgodność umowy z rzeczywistymi relacjami i obowiązkami stron.

Alternatywą może być także umowa o zrzeczenie się dziedziczenia, zawierana w formie aktu notarialnego między przyszłym spadkodawcą a jego potencjalnym spadkobiercą ustawowym. Takie rozwiązanie wymaga jednak zgody dziecka z poprzedniego małżeństwa i nie może zostać narzucone jednostronnie.

Co najlepiej zrobić, aby mieszkanie przypadło wspólnemu dziecku?

Nie ma jednego rozwiązania właściwego dla każdej rodziny. Jeżeli celem jest przekazanie mieszkania wspólnemu dziecku, najczęściej analizuje się kilka wariantów: testament, testament notarialny z zapisem windykacyjnym, darowiznę, umowę dożywocia albo umowę o zrzeczenie się dziedziczenia.

Testament jest prosty, ale zwykle nie eliminuje zachowku. Darowizna może przenieść własność za życia, ale również może wpływać na zachowek. Dożywocie może ograniczać ryzyko roszczeń o zachowek, ale musi być rzeczywistą umową odpłatną. Zrzeczenie się dziedziczenia jest bardzo skuteczne, ale wymaga zgody osoby, która miałaby zrzec się praw po przyszłym spadkodawcy.

Przed wyborem rozwiązania warto ustalić, czy mieszkanie ma wejść do majątku wspólnego małżonków, czy do majątku osobistego jednego z nich, kto finansuje zakup, czy są inne dzieci, czy były już darowizny oraz czy celem jest wyłącznie przekazanie własności, czy także zabezpieczenie rodzica na starość.

FAQ

Czy dziecko z poprzedniego małżeństwa dziedziczy po ojcu?

Tak. Dziecko z poprzedniego małżeństwa dziedziczy po ojcu tak samo jak jego dzieci z obecnego małżeństwa. Rozwód rodziców nie pozbawia dziecka prawa do dziedziczenia po rodzicu.

Czy można przepisać mieszkanie tylko na wspólne dziecko?

Można przekazać mieszkanie albo udział w mieszkaniu za życia, na przykład przez darowiznę albo umowę dożywocia, albo rozrządzić nim na wypadek śmierci w testamencie. Trzeba jednak uwzględnić zachowek oraz skutki majątkowe wybranego rozwiązania.

Czy testament wystarczy, aby dziecko z pierwszego małżeństwa nic nie dostało?

Nie zawsze. Testament może pominąć dziecko przy dziedziczeniu, ale pominięte dziecko może mieć prawo do zachowku. Pozbawienie zachowku wymaga skutecznego wydziedziczenia z przyczyn przewidzianych w Kodeksie cywilnym.

Czy darowizna mieszkania chroni przed zachowkiem?

Co do zasady nie daje pełnej ochrony. Darowizny mogą być doliczane przy obliczaniu zachowku, zwłaszcza gdy zostały dokonane na rzecz osób należących do kręgu spadkobierców. Każdorazowo trzeba sprawdzić datę, wartość i adresata darowizny.

Czy umowa dożywocia wyłącza zachowek?

Rzeczywista umowa dożywocia jest umową odpłatną, dlatego co do zasady nie jest traktowana jak darowizna przy obliczaniu zachowku. Musi jednak odpowiadać swojej treści i być faktycznie wykonywana, bo pozorne czynności mogą zostać zakwestionowane.

Podsumowanie

Dziecko z poprzedniego małżeństwa ma pełne prawo dziedziczyć po swoim rodzicu. Jeżeli rodzic pozostawi małżonka i dzieci, wszystkie dzieci dziedziczą z ustawy, niezależnie od tego, z którego związku pochodzą. Przy mieszkaniu kupionym w małżeństwie trzeba dodatkowo ustalić, jaka część nieruchomości w ogóle wchodzi do spadku.

Jeżeli celem jest przekazanie mieszkania wyłącznie wspólnemu dziecku, trzeba świadomie dobrać instrument prawny. Testament, zapis windykacyjny, darowizna, dożywocie i zrzeczenie się dziedziczenia wywołują różne skutki. Szczególnie istotny jest zachowek, który może przysługiwać dziecku pominiętemu w testamencie albo przy rozporządzeniach dokonanych za życia.

Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.
2. Art. 931 Kodeksu cywilnego - dziedziczenie ustawowe małżonka i dzieci - lexlege.pl/kc/art-931.
3. Art. 991 Kodeksu cywilnego - zachowek - lexlege.pl/kc/art-991.
4. Art. 1008-1009 Kodeksu cywilnego - wydziedziczenie i przyczyna wydziedziczenia.
5. Art. 1048 Kodeksu cywilnego - umowa o zrzeczenie się dziedziczenia.
6. Art. 908 Kodeksu cywilnego - umowa dożywocia.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.