Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego

Kiedy można odrzucić spadek za dziecko bez zezwolenia sądu?

Od 15 listopada 2023 r. art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala w części spraw pominąć wcześniejsze postępowanie o zezwolenie sądu. Uproszczenie nie dotyczy jednak każdego odrzucenia spadku w imieniu małoletniego.

Zezwolenie sądu nie jest potrzebne, jeżeli łącznie są spełnione ustawowe przesłanki:

• dziecko zostało powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica,
• oświadczenie w imieniu dziecka składa rodzic, któremu w tym zakresie przysługuje władza rodzicielska,
• jeżeli drugiemu rodzicowi również przysługuje w tym zakresie władza rodzicielska, rodzice działają wspólnie albo drugi rodzic wyraża zgodę na odrzucenie spadku,
• spadek odrzucają także inni zstępni rodziców tego dziecka, których dotyczy dany ciąg dziedziczenia.

Ten ostatni warunek bywa pomijany. Nie wystarczy więc ustalić, że rodzic sam odrzucił spadek i chce zrobić to samo za dziecko. Trzeba sprawdzić cały układ rodzinny i to, czy inni zstępni rodziców dziecka, którzy zostali powołani do tego spadku, również go odrzucają. Pomocne może być wcześniejsze ustalenie, kto w rodzinie musi odrzucić spadek po krewnym.

Przy składaniu oświadczenia bez wcześniejszego zezwolenia rodzic składa dodatkowe oświadczenia wymagane przez art. 641 § 3¹ KPC, m.in. o zakresie władzy rodzicielskiej, zgodzie drugiego rodzica, wcześniejszym odrzuceniu spadku przez rodzica i odrzuceniu spadku przez innych zstępnych. Oświadczenia te są składane pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.

Kiedy zezwolenie sądu nadal jest potrzebne?

Jeżeli choć jedna z przesłanek art. 101 § 4 KRO nie jest spełniona, trzeba wrócić do zasady z art. 101 § 3 KRO. Zezwolenie może być konieczne w szczególności wtedy, gdy dziecko zostało powołane do spadku z innej przyczyny niż odrzucenie spadku przez rodzica, np. bezpośrednio z ustawy albo z testamentu, gdy rodzice nie są zgodni co do odrzucenia, albo gdy nie jest spełniony warunek dotyczący innych zstępnych rodziców dziecka.

Osobnej analizy wymaga sytuacja, w której istnieje konflikt interesów między dzieckiem a rodzicem, są wątpliwości co do zakresu władzy rodzicielskiej albo rodzic nie może reprezentować dziecka w danej czynności. W takim przypadku nie należy zakładać, że standardowy tryb z art. 101 § 4 KRO jest dostępny. Może być konieczne rozstrzygnięcie kwestii reprezentacji dziecka przed dokonaniem czynności spadkowej.

Sąd ocenia, czy odrzucenie spadku jest zgodne z interesem dziecka. Jeżeli spadek jest zadłużony albo jego stan jest niejasny, warto przedstawić konkretne informacje o aktywach i długach, a nie ograniczać się do ogólnego stwierdzenia, że spadek jest niekorzystny. Szczegółowo opisujemy również, kiedy potrzebna jest zgoda sądu rodzinnego na odrzucenie spadku za dziecko.

Który sąd wydaje zezwolenie?

Jeżeli nie toczy się postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, wniosek co do zasady rozpoznaje sąd opiekuńczy, czyli sąd rodzinny właściwy według miejsca zamieszkania dziecka, a przy braku miejsca zamieszkania – według miejsca jego pobytu. Jeżeli natomiast toczy się już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, zezwolenie na proste przyjęcie albo odrzucenie spadku wydaje sąd spadku na podstawie art. 640¹ KPC.

Jeżeli wniosek o zezwolenie został złożony do sądu opiekuńczego, a następnie wszczęto postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, wniosek podlega przekazaniu do dalszego rozpoznania sądowi spadku. Dlatego przed złożeniem pisma warto sprawdzić, czy postępowanie spadkowe już się toczy.

Jak liczyć sześć miesięcy i kiedy termin ulega zawieszeniu?

Zgodnie z art. 1015 § 1 KC oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. W przypadku małoletniego znaczenie ma wiedza przedstawiciela ustawowego uprawnionego do działania za dziecko.

Nie należy więc mechanicznie liczyć sześciu miesięcy od dnia śmierci spadkodawcy. Jeżeli dziecko dochodzi do dziedziczenia dopiero dlatego, że wcześniej spadek odrzuciła osoba powołana przed nim, termin zaczyna biec od chwili, w której przedstawiciel ustawowy dowiedział się o powołaniu dziecka. Gdy dziecko wchodzi do dziedziczenia bezpośrednio po odrzuceniu spadku przez rodzica, w praktyce najczęściej punktem wyjścia będzie właśnie chwila tego odrzucenia i wiedza o jego skutku dla dziecka.

Mechanizm zawieszenia działa tylko wtedy, gdy złożenie oświadczenia rzeczywiście wymaga zezwolenia sądu. Jeżeli rodzice korzystają z uproszczenia z art. 101 § 4 KRO, postępowania o zezwolenie nie ma, więc art. 1015 § 1² KC nie zawiesza terminu. W takim wariancie trzeba w terminie skutecznie złożyć oświadczenie albo skorzystać z art. 1015 § 1¹ KC, zgodnie z którym dla zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.

Jeżeli termin już upłynął, samo późniejsze złożenie wniosku o zezwolenie nie przywraca go. Ocena możliwości działania po terminie wymaga odrębnej analizy, m.in. pod kątem art. 1019 KC. Więcej o takich sytuacjach wyjaśnia artykuł o odrzuceniu spadku po terminie.

Zezwolenie sądu to nie oświadczenie o odrzuceniu spadku

Postanowienie zezwalające na odrzucenie spadku daje rodzicowi możliwość dokonania tej czynności, ale samo nie powoduje odrzucenia spadku przez dziecko. To dwa odrębne etapy: najpierw postępowanie o zezwolenie, jeżeli jest wymagane, a następnie właściwe oświadczenie o odrzuceniu spadku.

Po uzyskaniu zezwolenia trzeba upewnić się, że postanowienie jest skuteczne i może stanowić podstawę dokonania czynności w konkretnym trybie, a następnie złożyć oświadczenie bez zbędnej zwłoki i przed upływem pozostałej części terminu. Szczegółowy przebieg opisuje poradnik o procedurze odrzucenia spadku przez małoletnie dziecko.

Gdzie złożyć oświadczenie i jakie dokumenty przygotować?

Zgodnie z art. 640 KPC oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed notariuszem albo w sądzie rejonowym, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania lub pobytu osoby składającej oświadczenie. Można je także złożyć w sądzie spadku w toku postępowania o stwierdzenie praw do spadku.

Zakres dokumentów zależy od trybu i stanu sprawy. Najczęściej warto przygotować:

• odpis aktu urodzenia dziecka,
• dane spadkodawcy i dokument pozwalający wykazać jego śmierć,
• dokument potwierdzający wcześniejsze odrzucenie spadku przez rodzica lub inną osobę, jeżeli od tego zależy powołanie dziecka,
• dokumenty dotyczące władzy rodzicielskiej, jeżeli jej zakres nie wynika wprost z typowej sytuacji rodzinnej,
• informacje potrzebne do złożenia oświadczeń z art. 641 § 3¹ KPC, w tym dotyczące zgody drugiego rodzica, gdy obojgu rodzicom przysługuje w tym zakresie władza rodzicielska,
• postanowienie sądu zezwalające na odrzucenie spadku, jeżeli zezwolenie było konieczne,
• w sprawie o zezwolenie – dokumenty dotyczące aktywów i długów spadku, jeżeli mają wykazać, że odrzucenie leży w interesie dziecka.

Jeżeli potrzebny jest wniosek o zezwolenie, powinien wskazywać dziecko, spadkodawcę, podstawę powołania dziecka do spadku, żądanie udzielenia zezwolenia oraz okoliczności przemawiające za odrzuceniem. Pomocne może być omówienie, co napisać we wniosku dotyczącym odrzucenia spadku za dziecko.

Co do zasady od wniosku wszczynającego postępowanie nieprocesowe o zezwolenie pobiera się opłatę 100 zł. Opłata 100 zł jest również przewidziana od wniosku o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Przy czynności notarialnej dochodzą koszty notarialne według właściwych przepisów i liczby wymaganych wypisów.

Co oznacza skuteczne odrzucenie spadku przez dziecko?

Skutecznie odrzucający spadek jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Dziecko nie nabywa więc aktywów ani długów z tego spadku. Trzeba jednak sprawdzić, kto zostaje powołany dalej, ponieważ odrzucenie przez dziecko może przesunąć dziedziczenie na jego zstępnych albo na dalszych krewnych, zależnie od konkretnego porządku dziedziczenia.

Brak odrzucenia w terminie nie oznacza obecnie automatycznego prostego przyjęcia spadku. Zgodnie z art. 1015 § 2 KC brak oświadczenia jest równoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Nie należy jednak traktować tego jako zamiennika świadomej decyzji, bo przyjęcie spadku może nadal prowadzić do obowiązków związanych z ustalaniem składu spadku i rozliczeniami z wierzycielami.

Najczęstsze błędy przy odrzuceniu spadku za małoletniego

• Założenie, że odrzucenie przez rodzica obejmuje dziecko. Oświadczenie rodzica dotyczy jego własnego spadku; sytuację dziecka trzeba ocenić oddzielnie.
• Automatyczne stosowanie trybu bez sądu. Art. 101 § 4 KRO działa tylko po spełnieniu wszystkich przesłanek, a nie tylko dlatego, że rodzic wcześniej odrzucił spadek.
• Liczenie terminu wyłącznie od śmierci spadkodawcy. Dla dziecka istotna jest wiedza przedstawiciela ustawowego o tytule powołania małoletniego.
• Traktowanie wniosku o zezwolenie jak oświadczenia o odrzuceniu. Postępowanie o zezwolenie zawiesza bieg terminu, ale po uzyskaniu zezwolenia nadal trzeba złożyć właściwe oświadczenie.
• Pominięcie innych zstępnych i problemów reprezentacji. Obie kwestie mogą zdecydować o tym, czy uproszczony tryb jest w ogóle dostępny.

FAQ

Czy odrzucenie spadku za dziecko zawsze wymaga zezwolenia sądu?

Nie. Jeżeli są spełnione wszystkie warunki z art. 101 § 4 KRO, rodzic może odrzucić spadek w imieniu dziecka bez wcześniejszego zezwolenia. Gdy choć jedna z tych przesłanek nie jest spełniona, trzeba ocenić konieczność uzyskania zezwolenia na podstawie art. 101 § 3 KRO.

Czy złożenie wniosku o zezwolenie daje nowe sześć miesięcy?

Nie. Jeżeli zezwolenie jest wymagane, art. 1015 § 1² KC zawiesza bieg terminu na czas postępowania. Po prawomocnym zakończeniu tego postępowania termin biegnie dalej od miejsca, w którym został zawieszony. Nie zaczyna się od początku.

Czy po otrzymaniu zezwolenia sądu spadek jest już odrzucony?

Nie. Zezwolenie umożliwia rodzicowi dokonanie czynności, ale nie zastępuje oświadczenia spadkowego. Trzeba jeszcze skutecznie złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka przed właściwym sądem albo notariuszem.

Czy zgoda drugiego rodzica jest zawsze potrzebna?

W uproszczeniu z art. 101 § 4 KRO, gdy obojgu rodzicom przysługuje w tym zakresie władza rodzicielska, rodzice powinni działać wspólnie albo jeden z nich powinien działać za zgodą drugiego. Jeżeli zakres władzy rodzicielskiej jest ograniczony, jedno z rodziców nie może reprezentować dziecka albo występuje konflikt interesów, sposób reprezentacji trzeba ocenić odrębnie.

Co się dzieje, jeśli w terminie nie złożono oświadczenia za dziecko?

Co do zasady brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Jeżeli termin został przekroczony z powodu błędu lub innej szczególnej okoliczności, możliwość uchylenia się od skutków niezłożenia oświadczenia wymaga osobnej oceny na podstawie art. 1019 KC.

Źródła

• Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 101 § 3–4 – tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 236.
• Kodeks cywilny, w szczególności art. 1015, 1019 i 1020 – tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 795.
• Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 568–569 i art. 640–641 – tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 468, z późn. zm..
• Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 23 i 49 – tekst jednolity: Dz.U. 2025 poz. 1228, z późn. zm..