Ustna wola zmarłego bez testamentu

Kto dziedziczy, gdy nie ma testamentu?

Jeżeli zmarły nie pozostawił ważnego testamentu, dziedziczenie następuje z ustawy. W opisanej sytuacji kluczowe jest ustalenie, czy zmarły miał małżonka, dzieci, wnuki, prawnuki albo żyjących rodziców. Dopiero gdy nie ma osób z wcześniejszych grup dziedziczenia, do spadku dochodzi rodzeństwo zmarłego.

Jeżeli zmarły był samotny, nie miał dzieci ani dalszych zstępnych, a jego rodzice nie żyją, spadek przypada rodzeństwu w częściach równych. Brat i siostra dziedziczyliby więc co do zasady po połowie. Bratanica nie dziedziczy po stryju tylko dlatego, że się nim opiekowała, jeżeli jej rodzic, czyli brat zmarłego, żyje i nie ma ważnego testamentu ustanawiającego ją spadkobierczynią. Warto pamiętać, że inne reguły obowiązują przy związkach nieformalnych, dlatego osobnego omówienia wymaga sytuacja, gdy w grę wchodzi konkubinat a spadek.

Ustne zapewnienia zmarłego, że chce przekazać majątek bratanicy, mają znaczenie dowodowe tylko wtedy, gdy można je zakwalifikować jako testament ustny. Jeżeli były to luźne rozmowy prowadzone w różnym czasie z różnymi osobami, sąd najczęściej nie potraktuje ich jako rozrządzenia testamentowego.

Czy można powołać się na testament ustny?

Testament ustny jest dopuszczalny, ale nie jest zwykłą rozmową o przyszłym podziale majątku. Zgodnie z art. 952 Kodeksu cywilnego spadkodawca może oświadczyć ostatnią wolę ustnie, jeżeli istnieje obawa rychłej śmierci albo wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione. Oświadczenie musi zostać złożone przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków. Warto przy okazji porównać, jak różni się testament ustny a testament notarialny pod względem formy i bezpieczeństwa dowodowego.

To oznacza, że świadkowie muszą słyszeć to samo oświadczenie w tym samym czasie. Nie wystarczy, że sąsiad słyszał jedną rozmowę, członek rodziny inną, a kolejna osoba jeszcze inną wypowiedź zmarłego. Sąd bada również, czy osoby występujące jako świadkowie mogły nimi być. Problemem może być między innymi bliskie pokrewieństwo z osobą, która miałaby odnieść korzyść z testamentu, albo inne ustawowe przeszkody do bycia świadkiem testamentu.

Treść testamentu ustnego można stwierdzić na dwa sposoby. Po pierwsze, jeden ze świadków albo osoba trzecia może spisać oświadczenie spadkodawcy przed upływem roku od jego złożenia, podając miejsce i datę oświadczenia oraz miejsce i datę sporządzenia pisma, a pismo powinno zostać podpisane zgodnie z wymaganiami ustawy. Po drugie, jeżeli nie sporządzono takiego pisma, treść testamentu ustnego można stwierdzić przed sądem przez zgodne zeznania świadków, co do zasady w terminie sześciu miesięcy od dnia otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy.

Jeżeli te warunki nie zostały spełnione, sąd stwierdzi dziedziczenie ustawowe, nawet gdy moralnie wydaje się oczywiste, że zmarły chciał wynagrodzić osobę, która się nim opiekowała.

Niegodność dziedziczenia a konflikt w rodzinie

Spadkobiercę można pozbawić dziedziczenia przez uznanie go za niegodnego, ale nie wystarczy, że zachowuje się nielojalnie, zaprzecza słowom zmarłego albo domaga się udziału w spadku. Przesłanki niegodności są określone w art. 928 Kodeksu cywilnego i obejmują między innymi ciężkie umyślne przestępstwo przeciwko spadkodawcy, wpływanie podstępem lub groźbą na testament, ukrycie albo zniszczenie testamentu, a także określone przypadki uporczywego uchylania się od obowiązków alimentacyjnych lub obowiązku pieczy nad spadkodawcą.

Jeżeli siostra zmarłego tylko zaprzecza, że słyszała jego deklaracje, albo uważa, że należy jej się spadek, nie oznacza to jeszcze niegodności dziedziczenia. Inaczej mogłoby być, gdyby istniały dowody, że zniszczyła testament, ukryła dokument, groziła spadkodawcy albo dopuściła się innego zachowania mieszczącego się w ustawowych przesłankach.

Żądanie uznania za niegodnego składa się do sądu w pozwie. Trzeba dochować terminu: zasadniczo nie później niż w ciągu roku od dnia, w którym osoba uprawniona dowiedziała się o przyczynie niegodności, i nie później niż w ciągu trzech lat od otwarcia spadku. Jeżeli siostra zostałaby uznana za niegodną, traktuje się ją tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. W jej miejsce mogą wejść jej zstępni, na przykład córka, jeżeli spełnione są warunki dziedziczenia ustawowego.

Przeczytaj również: testament i obowiązek opieki nad ojczymem

Polisa na życie: uposażony czy pełnomocnik?

Świadczenie z polisy na życie co do zasady nie wchodzi do spadku, jeżeli w umowie wskazano osobę uposażoną. Uposażony otrzymuje pieniądze bezpośrednio od ubezpieczyciela, niezależnie od działu spadku. Pozostali spadkobiercy nie mogą żądać podziału tej kwoty tylko dlatego, że dziedziczą po zmarłym.

Trzeba jednak bardzo dokładnie sprawdzić dokument polisy. Określenie „pełnomocnik” nie zawsze oznacza osobę uposażoną. Pełnomocnik może być osobą upoważnioną do kontaktu z ubezpieczycielem albo wykonywania określonych czynności, ale niekoniecznie osobą uprawnioną do świadczenia po śmierci ubezpieczonego. Decydują zapisy umowy, ogólne warunki ubezpieczenia i wskazanie beneficjenta.

Jeżeli brat jest uposażony, świadczenie należy do niego, a nie do masy spadkowej. Jeżeli natomiast nie ma skutecznie wskazanego uposażonego, sposób wypłaty może zależeć od umowy i przepisów dotyczących ubezpieczenia. Wtedy należy zwrócić się do ubezpieczyciela o pisemną informację, na jakiej podstawie i komu świadczenie może zostać wypłacone.

Jakie dokumenty złożyć do sądu?

Sprawę o stwierdzenie nabycia spadku składa się zwykle do sądu rejonowego właściwego dla ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. We wniosku trzeba wskazać wszystkich możliwych spadkobierców ustawowych oraz opisać, czy istnieje testament, w tym ewentualny testament ustny.

Do wniosku najczęściej dołącza się:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• odpisy aktów stanu cywilnego uczestników, które wykazują pokrewieństwo ze zmarłym,
• dane adresowe uczestników postępowania,
• dokumenty dotyczące testamentu, jeżeli istnieją, albo opis okoliczności testamentu ustnego i dane świadków,
• dowód uiszczenia opłaty sądowej według aktualnych stawek,
• ewentualne dokumenty dotyczące majątku i długów, jeżeli będą potrzebne przy dalszym dziale spadku.

Jeżeli spadkobiercy są zgodni co do kręgu osób dziedziczących i udziałów, prostszą drogą może być akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza. Przy sporze o testament ustny, niegodność dziedziczenia albo skład spadku notariusz zwykle nie rozwiąże problemu i konieczna będzie droga sądowa.

Zobacz również: rozliczenie roczne po zmarłej osobie

Długi, pożyczka, samochód, działka i dom

Spadek obejmuje nie tylko aktywa, takie jak dom, działka czy samochód, ale także długi, na przykład niespłaconą pożyczkę. Spadkobiercy powinni ustalić skład majątku, zadłużenie, wartość poszczególnych składników oraz to, kto faktycznie z nich korzysta po śmierci spadkodawcy.

Co do zasady spadkobierca ma sześć miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku, na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Brak oświadczenia skutkuje obecnie przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli odpowiedzialnością za długi spadkowe z ograniczeniem do wartości stanu czynnego spadku. W praktyce warto zadbać o spis albo wykaz inwentarza, gdy istnieją długi.

Po stwierdzeniu nabycia spadku można przeprowadzić dział spadku. W dziale spadku sąd albo notariusz rozstrzyga, komu przypadnie dom, działka, samochód i czy potrzebne będą spłaty między spadkobiercami. Jeżeli jeden ze spadkobierców ponosił konieczne wydatki na majątek spadkowy, na przykład opłacał rachunki, podatki lub naprawy, może żądać rozliczenia udokumentowanych nakładów. Sam fakt opieki nad zmarłym nie daje jednak automatycznie większego udziału w spadku.

Ile trwa postępowanie spadkowe?

Najkrócej trwa sprawa, w której wszyscy spadkobiercy są zgodni, znany jest krąg dziedziczących, nie ma sporu o testament i można skorzystać z notariusza. W sądzie proste stwierdzenie nabycia spadku może zakończyć się szybko, ale termin zależy od obciążenia sądu, kompletności dokumentów i stanowiska uczestników.

Jeżeli ktoś powołuje się na testament ustny, postępowanie zwykle się wydłuża. Sąd musi przesłuchać świadków, ocenić, czy zachodziły szczególne okoliczności, czy świadkowie byli obecni jednocześnie i czy ich zeznania są zgodne. Jeszcze dłużej może trwać dział spadku, zwłaszcza gdy trzeba wycenić nieruchomość, ustalić nakłady, rozliczyć długi albo powołać biegłego.

Czy siostra może żądać zadośćuczynienia albo innych pieniędzy?

Siostra zmarłego nie może żądać zadośćuczynienia tylko dlatego, że brat otrzymał pieniądze z polisy albo że opiekował się zmarłym ktoś inny. Jeżeli jest spadkobierczynią ustawową, może natomiast żądać swojego udziału w spadku i uczestniczyć w dziale spadku.

Rodzeństwo nie należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku. Jeżeli więc zmarły skutecznie powołałby do całości spadku bratanicę w ważnym testamencie, siostra co do zasady nie mogłaby żądać zachowku wyłącznie jako siostra. Inaczej mogą wyglądać jedynie szczególne rozliczenia, na przykład związane z konkretną pożyczką, nakładami na majątek albo długiem zmarłego wobec siostry, jeżeli taki dług rzeczywiście istniał i można go udowodnić.

FAQ

Czy świadkowie mogą potwierdzić ostatnią wolę zmarłego?

Tak, ale tylko wtedy, gdy chodzi o rzeczywisty testament ustny. Co do zasady potrzebna jest jednoczesna obecność co najmniej trzech świadków oraz szczególne okoliczności, takie jak obawa rychłej śmierci albo niemożność zachowania zwykłej formy testamentu.

Czy bratanica dziedziczy, jeśli opiekowała się zmarłym?

Sama opieka nie daje prawa do spadku. Bratanica może dziedziczyć, jeżeli wynika to z ważnego testamentu albo z zasad dziedziczenia ustawowego w konkretnej konfiguracji rodzinnej. Może natomiast dochodzić zwrotu udokumentowanych wydatków, jeżeli poniosła je w interesie spadku albo na podstawie innych rozliczeń.

Czy można zmusić brata do oddania części spadku?

Nie można zmusić go do rezygnacji z udziału w spadku tylko dlatego, że żąda tego rodzina. Jeżeli brat jest spadkobiercą ustawowym, ma prawo do swojego udziału. Podział konkretnych składników następuje w dziale spadku, dobrowolnie u notariusza albo w sądzie.

Czy pieniądze z polisy zawsze należą do brata?

Nie zawsze. Należą do brata, jeżeli został skutecznie wskazany jako uposażony. Jeżeli był tylko pełnomocnikiem, trzeba sprawdzić umowę ubezpieczenia i stanowisko ubezpieczyciela. Pełnomocnictwo nie musi oznaczać prawa do świadczenia po śmierci ubezpieczonego.

Czy siostra ma prawo do zachowku po bracie?

Nie. Rodzeństwo nie jest uprawnione do zachowku. Siostra może dziedziczyć z ustawy, jeżeli należy do kręgu spadkobierców, ale przy skutecznym testamencie na rzecz innej osoby zasadniczo nie przysługuje jej zachowek wyłącznie z tego powodu, że była siostrą zmarłego.

Podsumowanie

W sporze o spadek po osobie, która nie zostawiła pisemnego testamentu, decydują przede wszystkim przepisy o dziedziczeniu ustawowym. Wola zmarłego wyrażona ustnie może zmienić wynik sprawy tylko wtedy, gdy da się wykazać ważny testament ustny. To wymaga nie tylko świadków, ale także spełnienia rygorystycznych przesłanek formalnych i terminów.

W opisanej sytuacji trzeba najpierw ustalić krąg spadkobierców ustawowych, sprawdzić dokumenty polisy, zebrać dowody dotyczące ewentualnego testamentu ustnego oraz zdecydować, czy celem jest stwierdzenie nabycia spadku, uznanie kogoś za niegodnego, czy późniejszy dział spadku i rozliczenie długów oraz nakładów.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.