Czy testament i zapis testamentowy się przedawniają?

Testament się nie przedawnia, ale roszczenia z testamentu już tak

W pierwszej kolejności trzeba odróżnić dwie kwestie: ważność i skuteczność samego testamentu oraz przedawnienie roszczeń, które z niego wynikają. Testament jako dokument nie „przedawnia się” tylko dlatego, że od śmierci spadkodawcy minęło wiele lat. Jeżeli był ważny i został uwzględniony w postępowaniu spadkowym, nadal może stanowić podstawę dziedziczenia.

Przedawnieniu mogą natomiast ulec konkretne roszczenia majątkowe, np. żądanie wykonania zapisu zwykłego, czyli żądanie, aby spadkobierca spełnił określone świadczenie na rzecz wskazanej osoby. W praktyce oznacza to, że nawet jeżeli w testamencie zapisano obowiązek przekazania części majątku innej osobie, po upływie terminu przedawnienia pozwany spadkobierca może podnieść zarzut przedawnienia.

Zgodnie z art. 942 Kodeksu cywilnego testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy. Jeżeli więc oboje rodzice chcieli rozporządzić majątkiem na wypadek śmierci, każde z nich powinno sporządzić własny testament. Tzw. testament wspólny małżonków nie jest w polskim prawie dopuszczalny jako jeden dokument zawierający rozrządzenia obojga spadkodawców. Osobnym tematem jest testament małżonków a ochrona domu przed sprzedażą.

Kluczowe znaczenie ma dokładna treść testamentu. Jeżeli rodzice jedynie ustnie wyrazili wolę, aby brat podzielił się majątkiem, ale nie zapisali tego w testamencie, taka wola może mieć znaczenie moralne, lecz co do zasady nie tworzy roszczenia o wykonanie zapisu. Szerzej o tym, jak oceniana jest ustna wola zmarłego a spadek. Inaczej jest wtedy, gdy w testamencie wskazano wyraźnie, że spadkobierca ma przekazać oznaczoną kwotę, udział w wartości majątku albo konkretny składnik majątkowy oznaczonej osobie.

Czym jest zapis zwykły w testamencie?

Zgodnie z art. 968 § 1 Kodeksu cywilnego spadkodawca może przez rozrządzenie testamentowe zobowiązać spadkobiercę ustawowego lub testamentowego do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby. Jest to zapis zwykły.

Świadczenie z zapisu może polegać na zapłacie określonej kwoty, przekazaniu rzeczy, ustanowieniu prawa albo spełnieniu innego świadczenia majątkowego, na przykład jako zapis dożywotniego mieszkania w testamencie. W sprawach rodzinnych często spotyka się testamenty, w których jedno dziecko jest powołane do całości spadku, ale zostaje zobowiązane do spłaty rodzeństwa.

Jeżeli testament wskazuje tylko ogólnie, że spadkobierca ma „oddać połowę majątku”, trzeba ustalić, czy taki zapis jest wystarczająco oznaczony i możliwy do wykonania. Sąd będzie badał rzeczywistą wolę spadkodawcy, treść testamentu oraz okoliczności jego sporządzenia. Nie każda nieprecyzyjna formuła automatycznie przekreśla roszczenie, ale im mniej dokładny zapis, tym większe ryzyko sporu.

Kiedy przedawnia się roszczenie o wykonanie zapisu?

Zgodnie z art. 981 Kodeksu cywilnego roszczenie z tytułu zapisu przedawnia się z upływem 5 lat od dnia wymagalności zapisu. Nie chodzi więc o 5 lat od śmierci spadkodawcy w każdej sytuacji, lecz o 5 lat od chwili, w której roszczenie stało się wymagalne.

Jeżeli spadkodawca w testamencie określił termin wykonania zapisu, np. „w ciągu roku od mojej śmierci” albo „po sprzedaży mieszkania”, termin przedawnienia należy oceniać z uwzględnieniem tego postanowienia. Jeżeli testament nie określa terminu, zastosowanie ma zasada, że zapisobierca może żądać wykonania zapisu niezwłocznie po ogłoszeniu testamentu.

W orzecznictwie wskazywano różne podejścia do początku biegu terminu przedawnienia w sytuacji, gdy zapisobierca nie wiedział o testamencie. W wyroku z dnia 28 października 2004 r., sygn. akt III CK 461/2003, Sąd Najwyższy przyjął, że roszczenie z tytułu zapisu, jeżeli spadkodawca nie określił terminu jego wykonania, staje się wymagalne niezwłocznie po ogłoszeniu testamentu. Z kolei w wyroku z dnia 15 lutego 2001 r., sygn. akt II CKN 390/2000, Sąd Najwyższy wskazał, że termin przedawnienia roszczenia o wykonanie zapisu rozpoczyna się od dnia, w którym zapisobierca dowiedział się o ogłoszeniu testamentu.

W praktyce oznacza to, że sprawy po wielu latach są trudne i wymagają bardzo dokładnego zbadania dokumentów. Jeżeli testament został ogłoszony wiele lat temu, a zapisobierca przez długi czas nie podejmował działań, pozwany może powołać się na przedawnienie. Jeżeli jednak zapisobierca nie wiedział o testamencie, a spadkobierca ukrywał informacje lub działał nielojalnie, można rozważać argumentację opartą również na art. 5 Kodeksu cywilnego, czyli nadużyciu prawa podmiotowego.

Co zrobić po odkryciu testamentu po wielu latach?

Pierwszym krokiem powinno być uzyskanie dokumentów z akt sprawy spadkowej. Warto przy okazji przypomnieć sobie, jakich formalności spadkowych po śmierci rodzica trzeba dopełnić. W szczególności potrzebne będą: odpis postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo aktu poświadczenia dziedziczenia, odpis testamentu, protokół otwarcia i ogłoszenia testamentu oraz dokumenty dotyczące składu spadku, zwłaszcza nieruchomości.

Następnie należy pisemnie wezwać spadkobiercę do wykonania zapisu. Wezwanie powinno wskazywać podstawę żądania, treść testamentu, oczekiwane świadczenie, termin zapłaty albo wykonania obowiązku oraz numer rachunku bankowego, jeżeli żądanie dotyczy pieniędzy. Takie wezwanie porządkuje sprawę dowodowo i może mieć znaczenie dla odsetek za opóźnienie.

Jeżeli spadkobierca odmawia dobrowolnego spełnienia świadczenia, pozostaje pozew o wykonanie zapisu albo o zapłatę. W pozwie trzeba wykazać, że zapis istnieje, jest skuteczny, dotyczy powoda, obciąża pozwanego oraz nie jest przedawniony albo że podniesienie zarzutu przedawnienia w danych okolicznościach stanowi nadużycie prawa.

Sprzedaż mieszkania odziedziczonego przez spadkobiercę

Sprzedaż mieszkania przez spadkobiercę nie usuwa automatycznie obowiązków wynikających z testamentu. Inaczej wygląda sprzedaż mieszkania z testamentu, gdy żyje drugi rodzic. Jeżeli zapis polegał na przekazaniu części wartości majątku lub określonej kwoty, sprzedaż nieruchomości może wręcz ułatwiać ustalenie wartości świadczenia. Jeżeli jednak zapis dotyczył przeniesienia konkretnej nieruchomości albo udziału w niej, a nieruchomość została już sprzedana osobie trzeciej, wykonanie zapisu w pierwotnej postaci może być niemożliwe albo bardzo utrudnione.

W takiej sytuacji należy rozważyć roszczenie pieniężne, np. o zapłatę równowartości świadczenia, ale nie da się tego ocenić bez analizy testamentu. Znaczenie może mieć również to, czy nabywca nieruchomości działał w dobrej wierze, kiedy doszło do sprzedaży i czy spadkobierca uzyskał cenę odpowiadającą wartości rynkowej.

Właściwy sąd i spadkobierca mieszkający za granicą

Zgodnie z art. 39 Kodeksu postępowania cywilnego powództwo z tytułu dziedziczenia, zachowku, zapisu, polecenia oraz innych rozrządzeń testamentowych wytacza się wyłącznie przed sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli jego miejsca zwykłego pobytu w Polsce nie da się ustalić, przed sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.

Jeżeli rodzice mieli ostatnie miejsce pobytu w Polsce, a spadek obejmował mieszkanie w Polsce, co do zasady należy brać pod uwagę sąd polski. Fakt, że pozwany spadkobierca mieszka w Stanach Zjednoczonych, nie przekreśla automatycznie możliwości prowadzenia sprawy w Polsce, ale może wydłużyć postępowanie, zwłaszcza na etapie doręczeń pism sądowych za granicę. Odrębnym zagadnieniem jest testament z USA a spadek w Polsce.

Jeżeli po uzyskaniu wyroku konieczna byłaby egzekucja z majątku znajdującego się w USA, trzeba dodatkowo ocenić zasady uznania i wykonania polskiego orzeczenia w danym stanie USA. To odrębny etap, zależny od prawa miejsca, w którym ma być prowadzona egzekucja.

A co z zachowkiem?

Jeżeli testament powołał do całości spadku tylko jednego spadkobiercę, pominięte dzieci mogą w pewnych sytuacjach rozważać roszczenie o zachowek. Typowy jest tu układ, w którym sporządzono testament na żonę, a zachowek dzieci trzeba dopiero ustalić. Jest to jednak roszczenie odrębne od zapisu testamentowego i podlega własnym regułom przedawnienia. Przy sprawach dotyczących spadków otwartych wiele lat temu, zwłaszcza w latach 90., roszczenie o zachowek najczęściej będzie obarczone bardzo poważnym ryzykiem przedawnienia.

Nie należy jednak automatycznie zakładać, że jedyną możliwą podstawą działania jest zachowek. Jeżeli testament rzeczywiście zawierał zapis na rzecz pominiętej osoby, podstawowym kierunkiem analizy powinno być roszczenie o wykonanie tego zapisu oraz ocena terminu jego przedawnienia.

FAQ

Czy testament może się przedawnić?

Nie. Testament jako dokument nie przedawnia się. Przedawnieniu mogą podlegać roszczenia wynikające z testamentu, np. roszczenie o wykonanie zapisu zwykłego albo roszczenie o zachowek.

Ile wynosi termin przedawnienia zapisu testamentowego?

Roszczenie z tytułu zapisu przedawnia się z upływem 5 lat od dnia wymagalności zapisu. Ustalenie tej daty zależy od treści testamentu i od tego, czy spadkodawca wskazał termin wykonania zapisu.

Czy mogę dochodzić zapisu, jeśli o testamencie dowiedziałem się po latach?

Można podjąć próbę, ale trzeba liczyć się z zarzutem przedawnienia. Znaczenie mają zwłaszcza data ogłoszenia testamentu, data uzyskania wiedzy o zapisie i to, czy spadkobierca ukrywał informacje przed zapisobiercą.

Czy ustna wola rodziców wystarczy do żądania połowy spadku?

Zwykle nie. Jeżeli obowiązek przekazania części majątku nie został zapisany w testamencie, sama ustna deklaracja spadkodawcy najczęściej nie tworzy skutecznego roszczenia o zapis.

Przed jakim sądem wnieść pozew o wykonanie zapisu?

Co do zasady właściwy jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli nie da się go ustalić w Polsce, znaczenie może mieć miejsce położenia majątku spadkowego lub jego części.

Czy sprzedaż mieszkania przez spadkobiercę przekreśla moje roszczenie?

Nie zawsze. Jeżeli zapis dotyczył zapłaty części wartości majątku, można rozważać roszczenie pieniężne. Jeżeli zapis dotyczył przeniesienia konkretnej nieruchomości, sprawa jest trudniejsza i wymaga analizy dokumentów.

Podsumowanie

W sprawach określanych potocznie jako „przedawnienie testamentu” najczęściej nie chodzi o przedawnienie samego testamentu, lecz o przedawnienie roszczenia o wykonanie zapisu albo zachowku. Przy spadkach sprzed wielu lat zasadnicze znaczenie ma to, czy w testamencie rzeczywiście ustanowiono zapis, kiedy testament został ogłoszony, kiedy uprawniony dowiedział się o swoim prawie oraz czy zobowiązany spadkobierca działał lojalnie.

Jeżeli zapis istnieje, warto jak najszybciej uzyskać akta sprawy spadkowej, zabezpieczyć dowody, wysłać wezwanie do wykonania zapisu i ocenić ryzyko przedawnienia przed złożeniem pozwu. W sprawach z elementem zagranicznym trzeba dodatkowo uwzględnić doręczenia za granicę i ewentualną późniejszą egzekucję wyroku.

Przeczytaj również:

• darowizna z Kanady i testament zagraniczny
• testament i obowiązek opieki nad ojczymem
• testament a odrzucenie spadku przez rodzinę
• wynajem mieszkania przed stwierdzeniem spadku

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2001 r., sygn. akt II CKN 390/2000
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 października 2004 r., sygn. akt III CK 461/2003