Jak uregulować spadek po mamie i dziadkach

Od czego zacząć zaległą sprawę spadkową?

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić trzy sprawy: spadek po dziadku, spadek po babci oraz spadek po mamie. To, że od śmierci jednej z tych osób minęło wiele lat, nie blokuje przeprowadzenia postępowania. Stwierdzenie nabycia spadku lub akt poświadczenia dziedziczenia można uzyskać także po wielu latach.

Najpierw należy ustalić, kto żył w chwili śmierci każdego spadkodawcy. Ma to zasadnicze znaczenie, bo spadkobierców określa się według stanu istniejącego w dniu otwarcia spadku, czyli w dniu śmierci danej osoby. Skoro nie było testamentów, zastosowanie ma dziedziczenie ustawowe. Krąg spadkobierców ustala się inaczej, gdy zmarły nie miał dzieci, jak przy dziedziczeniu po bezdzietnej cioci bez testamentu.

Jeżeli dziadek zmarł jako pierwszy i pozostawił żonę oraz trzy córki, to co do zasady do spadku po nim powołana była żona oraz dzieci. W praktyce rodziny często zastanawiają się, jak ułożyć spadek po ojcu dla mamy, czyli na rzecz żyjącego małżonka. Jeżeli następnie zmarła Pani mama, a była wdową i miała tylko jedno dziecko, to spadek po niej przypada Pani. Jeżeli babcia zmarła później, a jedna z jej córek, czyli Pani mama, już nie żyła, to w miejsce mamy wchodzi Pani jako jej zstępna.

W praktyce sąd albo notariusz musi więc potwierdzić dziedziczenie po każdym spadkodawcy. Dopiero z tych dokumentów będzie wynikało, jaki udział przypadł Pani bezpośrednio po mamie oraz jaki udział przypadł Pani w majątku po dziadkach.

Stwierdzenie nabycia spadku w sądzie

Postępowanie sądowe wszczyna się przez złożenie wniosku o stwierdzenie nabycia spadku. Właściwy jest sąd rejonowy ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli nie da się go ustalić w Polsce, znaczenie może mieć miejsce położenia majątku spadkowego. Gdy sprawa ma element zagraniczny, na przykład spadkodawca był cudzoziemcem albo mieszkał poza Polską, warto odrębnie sprawdzić zasady dotyczące spadku po cudzoziemcu w Polsce.

We wniosku należy wskazać spadkodawcę, datę i miejsce jego śmierci, ostatnie miejsce zamieszkania, wszystkich znanych spadkobierców ustawowych i testamentowych oraz żądanie stwierdzenia, kto i w jakich udziałach nabył spadek. Jeżeli testamentu nie było, warto napisać to wprost.

Do wniosku zwykle dołącza się:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• odpisy aktów urodzenia spadkobierców, a w przypadku osób, które zmieniły nazwisko, także odpisy aktów małżeństwa,
• odpisy aktów zgonu osób, które mogłyby dziedziczyć, ale zmarły wcześniej,
• odpisy wniosku i załączników dla pozostałych uczestników,
• dowód uiszczenia opłaty sądowej.

Przy kilku zgonach można przygotować jedno pismo obejmujące kilka żądań, zwłaszcza gdy sprawy należą do tego samego sądu i są ze sobą powiązane rodzinne. Trzeba jednak pamiętać, że sąd ocenia właściwość i sposób prowadzenia sprawy, a opłatę nalicza się od każdego spadkodawcy.

Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi obecnie 100 zł od jednego spadkodawcy. Dodatkowo należy liczyć się z niewielką opłatą za wpis w Rejestrze Spadkowym. Jeżeli więc wniosek obejmuje trzy osoby zmarłe, opłata zasadnicza będzie liczona osobno dla każdej z nich.

Notarialne poświadczenie dziedziczenia

Alternatywą dla sądu jest notarialny akt poświadczenia dziedziczenia. Ma on taką samą moc jak prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, ale działa tylko wtedy, gdy spełnione są warunki do jego sporządzenia.

Najważniejsze warunki są praktyczne: u notariusza muszą stawić się wszystkie osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi, a między nimi nie może być sporu co do kręgu spadkobierców, podstawy dziedziczenia ani udziałów. Jeżeli ktoś kwestionuje dziedziczenie, nie chce podpisać protokołu albo nie można ustalić wszystkich osób, sprawa powinna trafić do sądu.

Notariusz sporządza protokół dziedziczenia, a następnie akt poświadczenia dziedziczenia. Dokument nabiera skuteczności po zarejestrowaniu w Rejestrze Spadkowym. Notariusz nie jest związany miejscem zamieszkania spadkodawcy, dlatego można wybrać dowolną kancelarię.

W opisanej sprawie notarialne poświadczenie może być wygodne, jeżeli wszystkie siostry mamy lub ich następcy prawni są zgodni i mogą stawić się u notariusza. Jeżeli któraś osoba nie żyje, trzeba ustalić jej spadkobierców, ponieważ mogą wejść do dalszych rozliczeń rodzinnych.

Ile kosztuje notariusz przy poświadczeniu dziedziczenia?

Koszt u notariusza składa się zwykle z taksy notarialnej za protokół dziedziczenia, taksy za akt poświadczenia dziedziczenia, opłaty za rejestrację oraz kosztów wypisów. Do taksy notarialnej doliczany jest VAT. W praktyce cena rośnie, gdy trzeba sporządzać dodatkowe oświadczenia, wypisy albo czynności dotyczą kilku spadkodawców.

Podstawowe stawki za protokół dziedziczenia i akt poświadczenia dziedziczenia są określone w przepisach o maksymalnych stawkach taksy notarialnej. Przed wizytą warto poprosić kancelarię o pełną wycenę dla wszystkich spadków, bo koszt zależy od liczby czynności, wypisów i dokumentów.

Sąd jest zwykle tańszy, ale trwa dłużej. Notariusz bywa szybszy, lecz wymaga zgodnego udziału wszystkich zainteresowanych osób. Jeżeli choć jedna osoba nie współpracuje, bezpieczniejszą drogą jest sąd.

Co po uzyskaniu postanowienia albo aktu poświadczenia?

Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia potwierdza, kto nabył spadek i w jakim udziale. Nie oznacza jednak automatycznie, że konkretna rzecz, na przykład mieszkanie, działka albo gospodarstwo, przypadła już jednej osobie.

Jeżeli spadkobierców jest kilku, powstaje wspólność majątku spadkowego. Aby ją zakończyć, trzeba przeprowadzić dział spadku. Dopiero dział spadku rozstrzyga, komu przypadną konkretne składniki majątku i czy należy się spłata dla pozostałych osób. Podobne pytania pojawiają się przy ustalaniu własności mieszkania po śmierci współwłaściciela.

Po Pani mamie dział spadku może nie być potrzebny, jeżeli była Pani jedyną spadkobierczynią. Natomiast po dziadkach dział spadku będzie potrzebny, jeśli majątek odziedziczyło kilka osób lub kilka linii rodzinnych.

Należy też pamiętać o obowiązkach podatkowych. Po uzyskaniu prawomocnego postanowienia albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia warto skontaktować się z urzędem skarbowym, ponieważ terminy zgłoszeń i możliwość skorzystania ze zwolnienia zależą między innymi od daty śmierci spadkodawcy, stopnia pokrewieństwa i rodzaju nabycia.

Dział spadku: sąd albo umowa u notariusza

Zgodnie z art. 1037 Kodeksu cywilnego dział spadku może nastąpić na podstawie umowy między wszystkimi spadkobiercami albo na mocy orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców.

Umowny dział spadku jest możliwy tylko wtedy, gdy wszyscy spadkobiercy są zgodni co do sposobu podziału. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowa działu spadku musi mieć formę aktu notarialnego. W czynności notarialnej można działać przez pełnomocnika, ale pełnomocnictwo musi mieć właściwą formę, a przy nieruchomości co do zasady formę aktu notarialnego.

Sądowy dział spadku jest potrzebny, gdy nie ma zgody co do podziału, wartości majątku, spłat albo tego, komu ma przypaść dana rzecz. We wniosku trzeba wskazać składniki majątku do podziału, ich wartość, proponowany sposób działu oraz dołączyć dokument potwierdzający dziedziczenie.

Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, należy dołączyć dokumenty potwierdzające prawo własności, w szczególności numer księgi wieczystej albo odpis księgi wieczystej. Przy spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu potrzebne mogą być dokumenty ze spółdzielni. Odrębne trudności sprawiają działki bez księgi wieczystej w spadku, gdzie własność trzeba wykazać innymi dokumentami.

Wartość majątku i opłaty przy dziale spadku

W postępowaniu o dział spadku stan majątku ustala się według chwili otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy, natomiast wartość według cen aktualnych dla chwili dokonywania działu. Oznacza to, że jeżeli działka należała do spadku po dziadku, ale jej wartość znacznie wzrosła, sąd będzie brał pod uwagę aktualną wartość przy rozliczeniach. Gdy celem jest, by przejąć działkę po dziadku na wyłączną własność, kluczowy jest sposób działu spadku.

Jeżeli wszyscy uczestnicy zgodnie wskażą wartość składników majątku i sąd nie ma wątpliwości, zwykle nie ma potrzeby powoływania biegłego. Jeżeli jest spór o wartość, sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego, co wydłuża postępowanie i zwiększa koszty.

Najczęstsze sposoby działu spadku to:

1. podział fizyczny rzeczy, jeżeli jest możliwy i zgodny z przepisami,
2. przyznanie składnika jednemu spadkobiercy z obowiązkiem spłaty pozostałych,
3. sprzedaż składnika i podział uzyskanej ceny między spadkobierców.

Opłata od wniosku o dział spadku wynosi 500 zł, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu, 300 zł. Jeżeli sprawa obejmuje także zniesienie współwłasności, opłata wynosi 1000 zł, a przy zgodnym projekcie działu spadku i zniesienia współwłasności 600 zł.

Jaka kolejność działań będzie najbezpieczniejsza?

Najpierw warto zebrać dokumenty: akty zgonu dziadka, babci i mamy, akty urodzenia oraz akty małżeństwa spadkobierców, a także dokumenty dotyczące majątku, na przykład księgi wieczyste, akty własności ziemi lub dokumenty ze spółdzielni.

Następnie trzeba sporządzić listę wszystkich osób, które mogły dziedziczyć po każdej zmarłej osobie. Przy spadkach po dziadkach należy uwzględnić nie tylko dzieci, ale także zstępnych tych dzieci, które zmarły przed zakończeniem formalności albo przed śmiercią kolejnego spadkodawcy.

Jeżeli rodzina jest zgodna, można rozważyć notariusza. Jeżeli nie ma pewności co do kręgu spadkobierców, ktoś mieszka za granicą, nie chce współpracować albo istnieje spór o majątek, lepiej przygotować wniosek do sądu. W jednej sprawie można najpierw uzyskać stwierdzenie nabycia spadku, a dopiero później złożyć wniosek o dział spadku.

FAQ

Czy po 20 latach można przeprowadzić sprawę spadkową?

Tak. Upływ wielu lat od śmierci spadkodawcy nie wyklucza stwierdzenia nabycia spadku ani poświadczenia dziedziczenia. Trzeba jednak liczyć się z trudniejszym ustaleniem dokumentów i wszystkich spadkobierców.

Czy trzeba robić osobną sprawę po każdej zmarłej osobie?

Dziedziczenie ustala się osobno po każdym spadkodawcy. W praktyce można czasem objąć kilka żądań jednym pismem, ale udziały i krąg spadkobierców są ustalane oddzielnie dla każdej osoby zmarłej.

Czy lepszy jest sąd czy notariusz?

Notariusz jest zwykle szybszy, ale wymaga obecności i zgody wszystkich zainteresowanych osób. Sąd jest właściwy, gdy istnieje spór, nie ma kompletu spadkobierców, ktoś nie współpracuje albo trzeba rozstrzygnąć wątpliwości.

Czy dział spadku zawsze jest konieczny?

Nie zawsze. Jeżeli jest tylko jeden spadkobierca, dział spadku zazwyczaj nie jest potrzebny. Jeżeli spadkobierców jest kilku i mają wspólnie nieruchomość lub inne składniki majątku, dział spadku pozwala przyznać konkretne rzeczy konkretnym osobom.

Czy można od razu we wniosku żądać działu spadku?

Można połączyć żądanie stwierdzenia nabycia spadku z działem spadku, ale w bardziej złożonych sprawach często praktyczniej jest najpierw ustalić spadkobierców, a dopiero potem dzielić majątek.

Podsumowanie

Przy zaległych sprawach spadkowych po kilku osobach najważniejsze jest ustalenie kolejności zgonów, kręgu spadkobierców i udziałów po każdym spadkodawcy. W opisanej sytuacji trzeba potwierdzić dziedziczenie po dziadku, babci i mamie, a następnie ocenić, czy potrzebny jest dział spadku.

Jeżeli wszyscy spadkobiercy są zgodni, możliwe jest szybkie załatwienie sprawy u notariusza. Jeżeli pojawia się spór, brak dokumentów albo niepewność co do osób dziedziczących, właściwą drogą będzie sąd. Po zakończeniu formalności spadkowych można uporządkować księgi wieczyste, rozliczyć spłaty i swobodnie dysponować odziedziczonym majątkiem.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398

4. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej, Dz.U. 2004 nr 148 poz. 1564

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.