Odrzucenie spadku po siostrze – kolejność i terminy

Kto dziedziczy po siostrze i czy trzeba czekać na ojca?

Odpowiedź zależy od tego, czy zmarła siostra pozostawiła dzieci, małżonka, rodziców albo testament. W dziedziczeniu ustawowym pierwszeństwo mają dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Jeżeli więc siostra miała dzieci, to one i jej małżonek dziedziczą w pierwszej kolejności. Rodzeństwo oraz rodzice nie są wtedy powołani do dziedziczenia w tej samej konfiguracji.

Jeżeli siostra nie pozostawiła zstępnych, zastosowanie mają reguły z art. 932 Kodeksu cywilnego. Do spadku z ustawy powołani są wówczas jej małżonek i rodzice. Gdy jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku, udział, który przypadłby temu rodzicowi, przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych. Jeżeli któreś z rodzeństwa nie dożyło otwarcia spadku i pozostawiło zstępnych, jego udział przypada tym zstępnym.

Dlatego gdy matka zmarłej siostry nie żyła już w chwili jej śmierci, brat może być powołany do spadku w zakresie udziału przypadającego po zmarłej matce. Nie powinien zakładać, że jego sześciomiesięczny termin zacznie biec dopiero wtedy, gdy żyjący ojciec odrzuci spadek.

Inaczej trzeba ocenić udział przypadający żyjącemu ojcu. Zgodnie z art. 1020 Kodeksu cywilnego spadkobierca, który odrzucił spadek, zostaje wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Jeżeli więc w analizowanej sytuacji zmarła siostra nie ma zstępnych, jedno z jej rodziców wcześniej zmarło, drugie odrzuca spadek, a istnieje rodzeństwo albo zstępni rodzeństwa, udział odrzucającego rodzica należy rozliczyć według art. 932 Kodeksu cywilnego. Przypada on rodzeństwu spadkodawczyni, a w miejsce rodzeństwa, które nie dożyło otwarcia spadku – jego zstępnym.

Nie należy natomiast wskazywać w tym miejscu dzieci zmarłej siostry jako osób, na które przechodzi udział ojca. Gdyby zmarła pozostawiła własnych zstępnych, kolejność dziedziczenia od początku wyglądałaby inaczej i rodzice oraz rodzeństwo nie byliby powołani w opisanej konfiguracji. Po każdym odrzuceniu trzeba więc ponownie ustalić rzeczywisty krąg spadkobierców, zamiast stosować jeden uniwersalny łańcuch odrzuceń. Szerzej omawiamy skutki odrzucenia spadku i to, kto dziedziczy w następnej kolejności.

Zobacz również: dziedziczenie długów przez rodzeństwo

Termin 6 miesięcy na odrzucenie spadku

Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo o odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Nie zawsze będzie to dzień śmierci siostry. Dla osób powołanych od razu termin zwykle rozpoczyna się wtedy, gdy uzyskają wiadomość o śmierci i okolicznościach powodujących ich powołanie. Dla osoby, która dochodzi do dziedziczenia dopiero wskutek odrzucenia spadku przez wcześniejszego spadkobiercę, początek terminu może przypadać później.

Szczególną uwagę trzeba zachować przy rodzeństwie, jeżeli jedno z rodziców zmarłej osoby nie żyło już w chwili otwarcia spadku. Brat albo siostra mogą być wtedy powołani do dziedziczenia od razu w zakresie udziału tego rodzica. Ich terminu nie wolno automatycznie uzależniać od późniejszego odrzucenia spadku przez drugiego, żyjącego rodzica. Każdy spadkobierca powinien ustalać własny moment powzięcia wiadomości o tytule powołania. Pomocne może być prześledzenie kolejności odrzucania spadku w rodzinie.

Od 15 listopada 2023 r. przepisy dodatkowo chronią termin w sprawach wymagających działania sądu. Do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Jeżeli natomiast samo złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, bieg sześciomiesięcznego terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w przedmiocie tego zezwolenia.

Brak oświadczenia w terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi spadkowe jest wtedy co do zasady ograniczona do wartości stanu czynnego spadku ustalonego zgodnie z przepisami o wykazie albo spisie inwentarza. Nie jest to jednak to samo co odrzucenie spadku – spadkobierca pozostaje spadkobiercą i musi liczyć się z obowiązkami związanymi ze spadkiem.

Gdzie i jak złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed notariuszem albo przed sądem rejonowym. Zgodnie z art. 640 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego może to być sąd rejonowy, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania albo pobytu osoby składającej oświadczenie. Oświadczenie może być również złożone w sądzie spadku w toku postępowania o stwierdzenie praw do spadku.

Przy czynności potrzebne są dane spadkodawcy i osoby odrzucającej spadek oraz informacje pozwalające ustalić tytuł powołania. Notariusz albo sąd może wymagać dokumentów stanu cywilnego, odpisu aktu zgonu oraz informacji o wcześniejszych odrzuceniach spadku i osobach, które mogą dziedziczyć w następnej kolejności. Zakres potrzebnych dokumentów zależy od konkretnej sytuacji rodzinnej.

Jeżeli termin jest bliski, ważna jest reguła z art. 1015 § 1¹ Kodeksu cywilnego: do jego zachowania wystarcza złożenie przed upływem 6 miesięcy wniosku do sądu o odebranie oświadczenia. Nie trzeba więc uzależniać skuteczności zachowania terminu od tego, na jaki dzień sąd wyznaczy posiedzenie.

Skutecznego oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku nie można odwołać. Przed jego złożeniem trzeba więc sprawdzić zarówno skład spadku, jak i konsekwencje dla osób, które mogą wejść do dziedziczenia w miejsce odrzucającego.

Co z dziećmi osoby, która odrzuca spadek?

Odrzucenie spadku przez spadkobiercę powoduje, że jest on traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Dlatego po odrzuceniu spadku przez brata albo siostrę zmarłej do dziedziczenia mogą zostać powołane ich dzieci. Pełnoletnie dzieci same decydują o przyjęciu albo odrzuceniu spadku i mają własny sześciomiesięczny termin liczony od chwili dowiedzenia się o swoim tytule powołania.

W imieniu małoletniego dziecka działa przedstawiciel ustawowy. Od 15 listopada 2023 r. art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje wyjątek od obowiązku uzyskania zezwolenia sądu, ale wyjątku tego nie można sprowadzić do zasady, że wystarczy wcześniejsze odrzucenie spadku przez rodzica i zgoda drugiego rodzica.

Odrzucenie spadku za dziecko bez zezwolenia sądu może nastąpić, gdy dziecko jest powołane do dziedziczenia wskutek uprzedniego odrzucenia spadku przez rodzica, czynności dokonuje rodzic, któremu w tym zakresie przysługuje władza rodzicielska, a jeżeli władza ta przysługuje w tym zakresie obojgu rodzicom – działają oni wspólnie albo jedno z nich działa za zgodą drugiego. Ponadto musi być spełniony ustawowy warunek, zgodnie z którym spadek odrzucają inni zstępni rodziców tego dziecka. Dopiero łączne sprawdzenie tych przesłanek pozwala ocenić, czy zezwolenie sądu rzeczywiście nie jest potrzebne.

Jeżeli rodzice nie są zgodni, nie są spełnione pozostałe warunki art. 101 § 4 albo sytuacja rodzinna odbiega od typowego układu, trzeba ustalić, czy potrzebne jest zezwolenie sądu. Co do zasady jest to sąd opiekuńczy, natomiast jeżeli toczy się już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, zezwolenie na odrzucenie spadku w imieniu dziecka wydaje sąd spadku na zasadach określonych w art. 640¹ Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli zezwolenie sądu jest wymagane, bieg terminu na złożenie oświadczenia ulega z mocy art. 1015 § 1² Kodeksu cywilnego zawieszeniu na czas trwania postępowania w tym przedmiocie. Nie należy jednak zwlekać ze złożeniem wniosku. Najpierw trzeba ustalić dzień, w którym przedstawiciel ustawowy dowiedział się o powołaniu dziecka do spadku, i podjąć czynności przed upływem terminu.

Zobacz również: odrzucenie spadku w imieniu dziecka

Kiedy spadek przechodzi na dalszą rodzinę?

Jeżeli osoby z wcześniejszej grupy nie dziedziczą, w tym wskutek skutecznego odrzucenia spadku, trzeba ponownie ustalić krąg spadkobierców ustawowych. Po rodzicach, rodzeństwie i zstępnych rodzeństwa mogą dojść do dziedziczenia osoby wskazane w dalszych przepisach Kodeksu cywilnego, a w braku odpowiednich spadkobierców – w końcowej kolejności gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo Skarb Państwa.

Nie warto jednak budować z góry wieloetapowego schematu dla całej dalszej rodziny. Obecne przepisy dotyczące dziedziczenia po dziadkach i ich potomkach nie tworzą nieograniczonego łańcucha wszystkich kolejnych zstępnych. W konkretnej sprawie należy sprawdzić aktualne art. 934–935 Kodeksu cywilnego oraz stan rodziny na dzień otwarcia spadku. Więcej na ten temat opisujemy w materiale dalsza rodzina a odrzucenie spadku.

Każda osoba powinna ustalić, czy rzeczywiście została już powołana do spadku oraz kiedy dowiedziała się o swoim tytule powołania. Przy kilku kolejnych odrzuceniach pomocne jest rozpisanie drzewa rodzinnego z datami śmierci, odrzuceń spadku oraz informacją o zstępnych poszczególnych osób.

FAQ

Czy brat musi czekać, aż ojciec odrzuci spadek po siostrze?

Nie zawsze. Jeżeli zmarła siostra nie miała zstępnych, a matka nie żyła w chwili otwarcia spadku, brat może być powołany do spadku w części przypadającej po zmarłej matce. W tym zakresie jego termin może biec niezależnie od decyzji żyjącego ojca.

Czy po odrzuceniu spadku przez ojca jego udział przechodzi na dzieci zmarłej siostry?

Nie w konfiguracji omawianej w artykule. Jeżeli zmarła nie ma zstępnych, a istnieje rodzeństwo albo zstępni rodzeństwa, ojciec po odrzuceniu jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku, a jego udział rozlicza się według art. 932 Kodeksu cywilnego na rzecz rodzeństwa spadkodawczyni i ewentualnie zstępnych zmarłego rodzeństwa. Gdyby zmarła miała własne dzieci, kolejność dziedziczenia od początku byłaby inna.

Od kiedy liczy się 6 miesięcy na odrzucenie spadku?

Od dnia, w którym konkretny spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Nie jest to automatycznie dzień śmierci spadkodawcy. Osoba dochodząca do dziedziczenia wskutek odrzucenia spadku przez wcześniejszego spadkobiercę może uzyskać swój tytuł później. Termin trzeba badać indywidualnie dla każdej osoby.

Czy odrzucenie spadku u notariusza wystarczy?

Tak. Oświadczenie można złożyć przed notariuszem albo w sądzie. Notariusz przekazuje oświadczenie wraz z załącznikami do sądu spadku, chyba że zachodzi ustawowy wyjątek związany z zarejestrowaniem aktu poświadczenia dziedziczenia.

Czy małoletnie dziecko zawsze potrzebuje zezwolenia sądu na odrzucenie spadku?

Nie. Art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje wyjątek, ale trzeba spełnić wszystkie jego przesłanki. Chodzi nie tylko o wcześniejsze odrzucenie spadku przez rodzica i zgodę drugiego rodzica mającego w tym zakresie władzę rodzicielską, lecz także o ustawowy warunek dotyczący odrzucenia spadku przez innych zstępnych rodziców dziecka. Jeżeli przesłanki wyjątku nie są spełnione, należy ustalić potrzebę uzyskania zezwolenia sądu opiekuńczego albo sądu spadku.

Co się stanie, jeżeli spadkobierca nie złoży oświadczenia w terminie?

Brak oświadczenia w terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Spadkobierca nadal pozostaje jednak stroną stosunków związanych ze spadkiem, dlatego przy zadłużonym majątku nie należy utożsamiać tego skutku z odrzuceniem spadku.

Podsumowanie

Przy odrzuceniu spadku po siostrze najpierw trzeba ustalić krąg spadkobierców na dzień jej śmierci, a następnie uwzględniać skutki kolejnych odrzuceń. Jeżeli zmarła nie miała zstępnych, jedno z jej rodziców wcześniej zmarło, a istnieje rodzeństwo, brat albo siostra mogą być powołani do części spadku od razu. Odrzucenie spadku przez drugiego rodzica nie tworzy natomiast podstawy do kierowania jego udziału do nieistniejącej w tej konfiguracji grupy dzieci zmarłej – trzeba zastosować reguły art. 932 i art. 1020 Kodeksu cywilnego.

Termin sześciomiesięczny bada się oddzielnie dla każdego spadkobiercy od chwili dowiedzenia się o jego własnym tytule powołania. Jeżeli odrzucenie spadku powoduje wejście do dziedziczenia małoletnich dzieci, trzeba dodatkowo sprawdzić wszystkie przesłanki art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz, gdy zezwolenie sądu jest wymagane, pamiętać o ustawowym zawieszeniu biegu terminu na czas postępowania o zezwolenie.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 931–935, art. 1015, art. 1018 i art. 1020, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 795 – Elektroniczny Dziennik Ustaw.

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 101, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 236 – Elektroniczny Dziennik Ustaw.

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 640, art. 640¹ i art. 641, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 468 z późniejszymi zmianami – Elektroniczny Dziennik Ustaw.