Zmarły spadkobierca w testamencie – zachowek wnuków

Powołanie w testamencie osoby, która zmarła przed spadkodawcą

Jeżeli brat wskazany w testamencie zmarł przed mamą, to w chwili otwarcia spadku nie mógł już być spadkobiercą. Zgodnie z ogólną zasadą dziedziczyć może osoba fizyczna, która żyje w chwili otwarcia spadku. Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy.

Nie oznacza to jednak automatycznie nieważności całego testamentu. Testament pozostaje skuteczny w pozostałej części, jeżeli można ustalić, komu spadkodawczyni chciała przekazać majątek. Problem dotyczy przede wszystkim tego, co dzieje się z udziałem przeznaczonym dla osoby, która nie dożyła otwarcia spadku.

W dziedziczeniu testamentowym dzieci zmarłego spadkobiercy nie wchodzą automatycznie w jego miejsce tylko dlatego, że byłyby jego spadkobiercami ustawowymi. Taki skutek mógłby wynikać z testamentu, na przykład gdyby spadkodawczyni wyraźnie wskazała, że w razie wcześniejszej śmierci syna jego udział mają otrzymać jego dzieci. Jest to tzw. podstawienie.

Jeżeli testament nie zawiera takiego postanowienia i nie wynika to z jego treści ani z okoliczności, zastosowanie może mieć zasada przyrostu. Oznacza ona, że udział przeznaczony dla spadkobiercy testamentowego, który nie może dziedziczyć, przypada pozostałym spadkobiercom testamentowym w stosunku do przypadających im udziałów.

Zobacz również: jak sprawdzić, czy ktoś zostawił testament

Czy dzieci zmarłego brata dostaną coś oprócz kwot wskazanych w testamencie?

Trzeba rozdzielić dwie kwestie: dziedziczenie udziału przeznaczonego dla zmarłego brata oraz świadczenia zapisane bezpośrednio jego dzieciom. Jeżeli testament zobowiązuje pozostałych spadkobierców do wypłaty konkretnych kwot dzieciom brata, takie postanowienie może być zapisem zwykłym. Wtedy dzieci brata mogą żądać wykonania zapisu od spadkobierców obciążonych tym obowiązkiem, zgodnie z treścią testamentu.

Sam fakt, że ich ojciec został powołany do 2% spadku, nie powoduje jednak, że te 2% automatycznie przejdzie na jego dzieci. Taki skutek zależy od treści testamentu. Jeżeli nie ma podstawienia ani innej wyraźnej dyspozycji, udział ten najczęściej przypadnie pozostałym spadkobiercom testamentowym przez przyrost.

Inaczej wygląda sprawa zachowku. Dzieci zmarłego brata są zstępnymi spadkodawczyni. Gdyby nie było testamentu, dziedziczyłyby po babci w miejsce swojego zmarłego ojca. Dlatego mogą być uprawnione do zachowku, niezależnie od tego, że nie dziedziczą udziału testamentowego po swoim ojcu.

Jak obliczyć zachowek dla wnuków?

Zachowek to roszczenie pieniężne. Uprawniony nie żąda wydania udziału w konkretnych rzeczach, lecz zapłaty określonej kwoty potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku.

Przy opisanym układzie rodzinnym mama była wdową i miała troje dzieci. Gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego, każde z trojga dzieci co do zasady odpowiadałoby jednej linii dziedziczenia po 1/3 spadku. Ponieważ jeden syn zmarł wcześniej, jego dzieci dziedziczyłyby wspólnie tę część, która przypadałaby ich ojcu, czyli łącznie 1/3 spadku.

Wysokość zachowku wynosi:

• połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, albo
• dwie trzecie tego udziału, jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy.

Jeżeli zmarły brat miał dwoje dorosłych i zdolnych do pracy dzieci, to każde z nich miałoby ustawowy udział 1/6 spadku, a zachowek każdego wynosiłby 1/12 wartości spadku. Razem dzieci brata mogłyby więc żądać zachowku odpowiadającego 1/6 wartości spadku, ale tylko wtedy, gdy nie otrzymały już świadczeń pokrywających tę wartość.

Jeżeli któreś z dzieci było małoletnie albo trwale niezdolne do pracy w chwili otwarcia spadku, jego zachowek należy liczyć według wyższego wskaźnika, czyli 2/3 udziału ustawowego.

Czy darowiznę od babci wlicza się do zachowku?

Tak, darowizna otrzymana przez wnuki od babci może mieć zasadnicze znaczenie. Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku określone darowizny dokonane przez spadkodawcę, a darowiznę uczynioną na rzecz osoby uprawnionej do zachowku zalicza się na należny jej zachowek.

Limit 10 lat ma znaczenie głównie przy darowiznach dokonanych na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Jeżeli obdarowanym jest osoba uprawniona do zachowku, sama okoliczność, że darowizna została dokonana około 10 lat wcześniej, nie oznacza jeszcze, że należy ją pominąć.

W praktyce trzeba ustalić:

• kiedy dokładnie dokonano darowizny,
• jaka była jej wartość według stanu z chwili dokonania darowizny i według cen z chwili ustalania zachowku,
• czy darowizna była drobna i zwyczajowo przyjęta,
• czy otrzymało ją każde z dzieci brata, czy tylko niektóre z nich,
• czy oprócz darowizny wnuki otrzymały także kwoty zapisane w testamencie.

Jeżeli wartość darowizny i kwot zapisanych w testamencie pokrywa należny zachowek, wnuki nie będą mogły skutecznie żądać dodatkowej dopłaty. Jeżeli natomiast otrzymane świadczenia są niższe niż należny zachowek, mogą żądać tylko uzupełnienia różnicy.

Co z kwotami 5 tys. i 12 tys. dolarów?

Jeżeli testament nakłada na spadkobierców obowiązek wypłaty konkretnych kwot dzieciom zmarłego brata, należy najpierw ustalić charakter tego postanowienia. Najczęściej będzie to zapis zwykły, czyli roszczenie osoby wskazanej w testamencie o spełnienie określonego świadczenia przez spadkobiercę.

Wypłata tych kwot nie jest tym samym co dziedziczenie udziału po zmarłym ojcu. Może jednak wpływać na rozliczenie zachowku. Jeżeli wnuk otrzymuje od spadkodawcy korzyść na podstawie testamentu, trzeba uwzględnić ją przy ocenie, czy jego zachowek został już pokryty, czy wymaga uzupełnienia.

Warto też sprawdzić, czy kwoty w dolarach mają być wypłacone w walucie obcej, czy w równowartości w złotych, oraz według jakiego kursu. Jeżeli testament nie rozstrzyga tej kwestii jednoznacznie, może powstać spór interpretacyjny.

Kto odpowiada za zapłatę zachowku i zapisów?

Roszczenie o zachowek kieruje się w pierwszej kolejności przeciwko spadkobiercom. Jeżeli więc Pani i brat zostali skutecznie powołani do spadku, to co do zasady mogą odpowiadać za zachowek należny dzieciom zmarłego brata.

Odpowiedzialność ta nie zawsze oznacza obowiązek zapłaty pełnej kwoty żądanej przez wnuki. Trzeba najpierw obliczyć substrat zachowku, ustalić udział ustawowy każdego uprawnionego, uwzględnić właściwy ułamek zachowku, a następnie odjąć świadczenia, które uprawniony już otrzymał od spadkodawczyni, w tym darowizny i świadczenia testamentowe.

Spadkobierca, który sam byłby uprawniony do zachowku, może w określonych sytuacjach powoływać się na ograniczenia swojej odpowiedzialności. W praktyce ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy suma zapisów, poleceń i roszczeń o zachowek jest wysoka w stosunku do wartości otrzymanego spadku.

Termin dochodzenia zachowku

Roszczenie przeciwko spadkobiercy testamentowemu o zachowek przedawnia się co do zasady z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Nie oznacza to, że po tym terminie roszczenie automatycznie znika, ale dłużnik może podnieść zarzut przedawnienia, co zwykle prowadzi do oddalenia żądania.

Dlatego przy sporze o zachowek warto ustalić datę śmierci spadkodawczyni, datę otwarcia i ogłoszenia testamentu oraz ewentualne czynności, które mogły przerwać bieg przedawnienia.

FAQ

Czy dzieci zmarłego spadkobiercy testamentowego dziedziczą jego udział?

Nie automatycznie. W dziedziczeniu testamentowym potrzebna jest podstawa w treści testamentu, na przykład podstawienie. Jeżeli jej nie ma, udział osoby, która nie dożyła otwarcia spadku, może przypaść pozostałym spadkobiercom testamentowym przez przyrost.

Czy wnuki mogą żądać zachowku po babci?

Tak, jeżeli ich rodzic, będący dzieckiem spadkodawczyni, zmarł wcześniej i przy dziedziczeniu ustawowym wnuki weszłyby w jego miejsce. Wtedy są osobami uprawnionymi do zachowku jako zstępni spadkodawczyni.

Czy zachowek daje prawo do części mieszkania albo innych rzeczy ze spadku?

Co do zasady nie. Zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Uprawniony może żądać zapłaty określonej kwoty, a nie wydania konkretnego składnika majątku spadkowego.

Czy darowizna sprzed 10 lat zmniejsza zachowek?

Może zmniejszać zachowek, jeżeli została dokonana na rzecz osoby uprawnionej do zachowku. W takim przypadku nie należy automatycznie zakładać, że upływ 10 lat wyłącza jej znaczenie. Konieczna jest ocena konkretnej darowizny i jej wartości.

Czy kwoty zapisane wnukom w testamencie trzeba wypłacić niezależnie od zachowku?

Najpierw trzeba ustalić, czy testament ustanawia zapis zwykły. Jeżeli tak, wnuki mogą żądać wykonania zapisu. Jednocześnie wartość otrzymanego zapisu może być uwzględniona przy ocenie, czy zachowek został już pokryty.

Czy można odmówić zapłaty zachowku, jeśli wnuki dostały już darowizny?

Można podnieść taki zarzut, ale trzeba wykazać wartość darowizn i ich związek z rozliczeniem zachowku. Jeżeli darowizny oraz inne świadczenia pokrywają należny zachowek, roszczenie o dodatkową zapłatę może być niezasadne.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1061 ze zm., w szczególności art. 927, art. 931, art. 963, art. 965, art. 968, art. 991-996 i art. 1007.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.