Podatek od spłaty spadku – kiedy trzeba go zapłacić?

Mąż pani Zofii zmarł półtora roku temu. Wdowa, razem z dwoma pasierbami, przeprowadziła u notariusza sprawę spadkową i dział spadku. W wyniku podziału majątku pasierbowie przejęli składniki spadku, a pani Zofia otrzymała od nich określoną kwotę pieniędzy. Pyta, czy od sumy, którą uzyskała w formie spłaty, musi zapłacić podatek i czy powinna wykazać ją w deklaracji podatkowej.

Odpłatny dział spadku – co oznacza spłata spadkobiercy?

Dział spadku polega na zniesieniu wspólności majątku spadkowego między spadkobiercami. Może nastąpić bez spłat i dopłat albo z obowiązkiem zapłaty określonej kwoty jednemu lub kilku spadkobiercom. W praktyce często wygląda to tak, że jedna osoba przejmuje nieruchomość albo inne składniki majątku, a pozostałym wypłaca pieniądze odpowiadające wartości ich udziałów. Warto przy tym pamiętać, jakie obowiązki wiążą się ze sprawą, gdy w grę wchodzi jednocześnie spadek i dział spadku.

Jeżeli wdowa przeniosła swój udział w majątku spadkowym na pasierbów i w zamian otrzymała pieniądze, mamy do czynienia z odpłatnym działem spadku. W podobnych sprawach kluczowe jest ustalenie, czy kwota spłaty odpowiada wartości udziału w spadku. Praktyczne znaczenie ma tu zwłaszcza odpłatny dział spadku ze spłatą, bo od sposobu wyliczenia udziałów zależą późniejsze skutki podatkowe.

Czy spłata podlega podatkowi od spadków i darowizn?

Podatek od spadków i darowizn dotyczy przede wszystkim nieodpłatnego nabycia majątku, na przykład w drodze dziedziczenia, darowizny albo nieodpłatnego zniesienia współwłasności. Sama odpłatna spłata otrzymana przy dziale spadku nie jest jednak kolejnym nabyciem spadku przez osobę, która otrzymuje pieniądze. Inny charakter ma natomiast podatek od spadków i darowizn przy nieodpłatnym nabyciu majątku.

Dlatego w sytuacji pani Zofii otrzymanie spłaty od pasierbów nie powinno powodować po jej stronie podatku od spadków i darowizn. Nie oznacza to jednak, że można pominąć obowiązki związane z samym nabyciem spadku. Jeżeli spadkobierca korzysta ze zwolnienia dla najbliższej rodziny albo powinien złożyć zeznanie podatkowe, trzeba odrębnie sprawdzić terminy i formularze dotyczące nabycia spadku. To inna kwestia niż późniejsza spłata przy dziale spadku.

W praktyce warto zachować akt poświadczenia dziedziczenia, umowę działu spadku, wycenę składników majątku oraz potwierdzenia przelewów. Takie dokumenty pomagają wykazać, że spłata odpowiadała udziałowi w spadku i nie była dodatkowym przysporzeniem.

Jeżeli jednak rozliczenie wiąże się również z odpłatnym zbyciem nieruchomości opodatkowanym w PIT, osobnym zagadnieniem może być ulga mieszkaniowa i spłata własnego kredytu. Tę kwestię trzeba oceniać niezależnie od podatku od spadków i darowizn.

Spłaty a podatek dochodowy

Dział spadku ze spłatą ma charakter odpłatny, ale nie każda odpłatność oznacza automatycznie podatek dochodowy. Zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 8 oraz art. 10 ust. 7 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych odpłatne zbycie w drodze działu spadku nieruchomości lub praw majątkowych, do wysokości udziału przysługującego podatnikowi w spadku, nie stanowi odpłatnego zbycia w rozumieniu tego przepisu.

W praktyce oznacza to, że jeżeli pani Zofia otrzymała spłatę równą wartości jej udziału w spadku, nie uzyskała dodatkowego przysporzenia majątkowego. Zamieniła jedynie udział w majątku spadkowym na ekwiwalent pieniężny. W takim przypadku nie powinna płacić PIT od otrzymanej kwoty i nie musi wykazywać jej jako dochodu w zeznaniu rocznym.

Inaczej może być wtedy, gdy spłata przekracza wartość udziału spadkowego. Nadwyżka może zostać potraktowana jako przychód z odpłatnego zbycia. Przy nieruchomościach trzeba wtedy dodatkowo sprawdzić pięcioletni termin z art. 10 ust. 1 pkt 8 ustawy o PIT, liczony przy nabyciu w spadku od końca roku kalendarzowego, w którym spadkodawca nabył lub wybudował nieruchomość. Jeżeli powstaje opodatkowany przychód z odpłatnego zbycia nieruchomości lub praw majątkowych, rozliczenie następuje zasadniczo w PIT-39 składanym do 30 kwietnia roku następującego po roku podatkowym.

Na ocenę podatkową wpływa więc nie tylko sama kwota przelewu, lecz także wartość całej masy spadkowej, udział spadkobiercy, przedmiot działu spadku, data nabycia nieruchomości przez spadkodawcę i to, czy spłata rzeczywiście odpowiada udziałowi. Szersze omówienie podobnych problemów znajdziesz w artykule o tym, jak działa podatek dochodowy a spadek.

Podatek PCC od spłaty spadku

Podatek od czynności cywilnoprawnych działa inaczej niż PIT i podatek od spadków i darowizn. Zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. f ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych opodatkowaniu podlegają umowy o dział spadku oraz umowy o zniesienie współwłasności w części dotyczącej spłat lub dopłat.

Podatnikiem PCC nie jest jednak osoba, która otrzymuje pieniądze. Na podstawie art. 4 pkt 5 ustawy o PCC obowiązek podatkowy ciąży na osobie, która nabywa rzeczy lub prawa majątkowe ponad wartość swojego udziału w spadku. Podstawą opodatkowania jest wartość rynkowa rzeczy lub prawa majątkowego nabytego ponad udział. Przy nieruchomościach stawka PCC wynosi co do zasady 2%.

Jeżeli dział spadku został dokonany u notariusza, notariusz zazwyczaj oblicza, pobiera i odprowadza PCC jako płatnik. Wtedy osoba zobowiązana do PCC nie składa osobnej deklaracji PCC-3 w zakresie podatku pobranego przez notariusza. Jeżeli jednak czynność nie była dokonana w formie aktu notarialnego, a powstał obowiązek podatkowy, podatnik powinien co do zasady złożyć PCC-3 i zapłacić podatek w terminie 14 dni od powstania obowiązku podatkowego.

W sprawie pani Zofii PCC mógł więc obciążać pasierbów, jeżeli nabyli oni ponad swoje udziały składniki majątku spadkowego. Pani Zofia jako osoba otrzymująca spłatę nie powinna być podatnikiem PCC z tego tytułu.

Czy spłatę trzeba zgłaszać do urzędu skarbowego?

Jeżeli spłata odpowiada wartości udziału spadkowego, osoba otrzymująca pieniądze zasadniczo nie składa z tego powodu deklaracji w podatku od spadków i darowizn ani nie wykazuje tej kwoty w PIT. Nie jest to bowiem ani nowe nabycie spadku, ani przychód z odpłatnego zbycia w zakresie odpowiadającym udziałowi w spadku.

Obowiązek zgłoszenia może jednak dotyczyć innych elementów sprawy. Po pierwsze, nabycie spadku może wymagać zgłoszenia albo zeznania w podatku od spadków i darowizn, zależnie od grupy podatkowej, wartości majątku i podstawy zwolnienia. Po drugie, jeżeli powstaje opodatkowana nadwyżka ponad udział, może pojawić się obowiązek rozliczenia PIT. Po trzecie, osoba nabywająca ponad swój udział może mieć obowiązki w PCC, chyba że podatek pobrał notariusz.

Najbezpieczniej porównać kwotę spłaty z wartością udziału w spadku ustaloną w umowie lub w orzeczeniu. Jeżeli wartości są rynkowe i spłata nie przekracza udziału, ryzyko podatkowe po stronie osoby otrzymującej pieniądze jest zwykle niewielkie.

Kiedy trzeba zachować szczególną ostrożność?

Nie każda sprawa działowa jest prosta. Szczególnej analizy wymagają sytuacje, w których spłata jest wyraźnie wyższa od udziału, składniki majątku zostały zaniżone albo zawyżone, w skład spadku wchodzi nieruchomość nabyta przez spadkodawcę niedawno, a także wtedy, gdy spadkobiercy rozliczają nakłady, długi spadkowe albo korzystanie z nieruchomości po śmierci spadkodawcy.

Znaczenie może mieć również to, czy dział spadku obejmuje tylko majątek po jednej osobie, czy łączy się z podziałem majątku wspólnego małżonków, wcześniejszymi darowiznami, zachowkiem albo sprzedażą udziału osobie trzeciej. W takich układach samo określenie przelewu jako spłaty nie przesądza jeszcze o skutkach podatkowych.

FAQ

Czy od spłaty spadku zawsze płaci się podatek?

Nie. Jeżeli spłata odpowiada wartości udziału w spadku, osoba otrzymująca pieniądze zwykle nie płaci ani PIT, ani podatku od spadków i darowizn od tej spłaty. Inaczej może być przy nadwyżce ponad udział.

Czy spłatę trzeba wykazać w rocznym PIT?

Nie trzeba jej wykazywać, jeżeli spłata nie przekracza wartości udziału spadkowego. PIT może pojawić się dopiero wtedy, gdy spłata jest wyższa od udziału albo sprawa ma dodatkowe elementy, które powodują powstanie opodatkowanego przychodu.

Kto płaci PCC przy dziale spadku?

PCC płaci osoba, która w wyniku działu spadku nabywa rzeczy lub prawa majątkowe ponad wartość swojego udziału. Osoba otrzymująca spłatę co do zasady nie jest podatnikiem PCC.

Czy notariusz rozlicza podatek od działu spadku?

Przy umowie działu spadku zawartej w formie aktu notarialnego notariusz zazwyczaj pobiera PCC jako płatnik. Nie oznacza to jednak automatycznego rozliczenia wszystkich innych podatków, na przykład obowiązków związanych z samym nabyciem spadku. Dotyczy to także sytuacji, w której trzeba rozliczyć podatek od spadku po osobie niespokrewnionej.

Notariusz nie rozlicza automatycznie wszystkich innych należności związanych ze spadkiem; osobno trzeba ocenić m.in. podatek od zachowku, jeżeli dochodzi do wypłaty zachowku.

Czy spłata od pasierbów po zmarłym mężu jest opodatkowana?

Jeżeli wdowa otrzymuje od pasierbów spłatę odpowiadającą wartości jej udziału w spadku po mężu, nie powinna płacić PIT ani podatku od spadków i darowizn od tej spłaty. PCC, jeżeli występuje, obciąża nabywców przejmujących majątek ponad udział.

Co zrobić, gdy urząd skarbowy pyta o otrzymaną spłatę?

Warto przedstawić dokumenty potwierdzające dział spadku, wartość majątku, wysokość udziału i przelew spłaty. Najważniejsze jest wykazanie, że spłata nie przekroczyła wartości udziału spadkowego.

Podsumowanie

W typowej sprawie osoba otrzymująca spłatę przy dziale spadku nie płaci podatku dochodowego, jeżeli spłata odpowiada wartości jej udziału. Nie płaci również podatku od spadków i darowizn od samej spłaty. Obowiązek PCC może natomiast dotyczyć osoby, która przejmuje ponad swój udział określone rzeczy lub prawa, na przykład nieruchomość.

Najważniejsze jest prawidłowe ustalenie wartości masy spadkowej i udziałów spadkobierców. Jeżeli spłata jest ekwiwalentna, rozliczenie podatkowe jest zwykle proste. Jeżeli pojawia się nadwyżka, zaniżona wycena albo nietypowy sposób podziału majątku, warto przeanalizować sprawę indywidualnie przed kontaktem z urzędem skarbowym.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych - Dz.U. 1991 nr 80 poz. 350
3. Ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych - Dz.U. 2000 nr 86 poz. 959
4. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207