Zrzeczenie się spadku przez spadkobiercę za granicą

Czy po 30 latach można zrzec się spadku?

W opisanej sytuacji najważniejsze jest rozróżnienie trzech pojęć, które w praktyce często są mylone: zrzeczenie się dziedziczenia, odrzucenie spadku oraz dział spadku. Zrzeczenie się dziedziczenia to umowa zawierana z przyszłym spadkodawcą za jego życia, w formie aktu notarialnego. Po śmierci dziadka takiej umowy nie można już zawrzeć.

Odrzucenie spadku jest możliwe po śmierci spadkodawcy, ale co do zasady tylko w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Jeżeli dziadek zmarł około 30 lat temu, a jego dzieci od początku wiedziały o śmierci i o tym, że wchodzą w krąg spadkobierców ustawowych, termin na odrzucenie spadku najpewniej dawno upłynął.

W takiej sprawie brat mamy nie powinien więc składać oświadczenia, że „zrzeka się spadku po dziadku”, bo prawnie może to być nieskuteczne. Praktycznym rozwiązaniem jest najpierw przeprowadzenie sprawy o stwierdzenie nabycia spadku, a następnie dział spadku, w którym brat może zgodzić się, aby konkretny składnik majątku albo rozliczenie przypadły mamie.

Co oznacza brak sprawy spadkowej przez wiele lat?

Brak postępowania spadkowego nie oznacza, że spadek „czeka” bez właściciela. Spadek przechodzi na spadkobierców z chwilą śmierci spadkodawcy, natomiast postanowienie sądu albo akt poświadczenia dziedziczenia potwierdza, kto i w jakich udziałach ten spadek nabył. Jeżeli spadkodawca nie zostawił testamentu, dziedziczenie następuje według zasad ustawowych.

Przy śmierci sprzed wielu lat trzeba dodatkowo pamiętać o przepisach obowiązujących w dacie otwarcia spadku. Jeżeli dziadek zmarł przed 18 października 2015 r., brak złożenia oświadczenia w terminie co do zasady prowadził do prostego przyjęcia spadku, z wyjątkami przewidzianymi dla określonych osób, np. małoletnich. Obecnie zasadą jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, ale tej zmiany nie można automatycznie przenosić na wszystkie dawne spadki.

Jeżeli kiedyś wszczęto sprawę, ale nie została zakończona, warto ustalić, czy postępowanie zostało zawieszone, umorzone albo zakończone bez wiedzy rodziny. W podobnych sytuacjach pomocny może być temat: umorzone postępowanie spadkowe po latach.

Stwierdzenie nabycia spadku w sądzie

Podstawową drogą jest złożenie do sądu rejonowego wniosku o stwierdzenie nabycia spadku. Zgodnie z art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego sąd na wniosek osoby mającej w tym interes stwierdza nabycie spadku przez spadkobiercę, a notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia na zasadach określonych w przepisach odrębnych.

Jeżeli przygotowujesz takie pismo samodzielnie, pomocny może być też praktyczny poradnik: wniosek o stwierdzenie nabycia spadku krok po kroku.

Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku toczy się w trybie nieprocesowym. Sąd bada z urzędu, kto jest spadkobiercą, czy spadkodawca pozostawił testament i czy do sprawy wezwano wszystkie osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy. Uczestnikami będą więc co najmniej osoby z najbliższego kręgu dziedziczenia, np. wdowa po dziadku oraz dzieci dziadka.

Co do zasady właściwy jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a gdy nie da się go ustalić w Polsce – sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy albo jego część. W typowej sprawie po osobie mieszkającej w Polsce będzie to sąd rejonowy właściwy dla ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego.

Do wniosku najczęściej dołącza się odpis aktu zgonu spadkodawcy, odpisy aktów stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo albo małżeństwo, testament – jeżeli istnieje – oraz dowód uiszczenia opłaty. Opłata od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł, a dodatkowo pobierana jest opłata za wpis w Rejestrze Spadkowym.

Czy brat mieszkający w Australii musi przyjechać do Polski?

Nie zawsze. W postępowaniu sądowym uczestnik mieszkający za granicą może ustanowić pełnomocnika w Polsce, przesyłać pisma procesowe i zająć jasne stanowisko co do wniosku. Jeżeli sąd wyznaczy rozprawę, można złożyć wniosek o udział zdalny. Zgodnie z aktualnymi przepisami przewodniczący może zarządzić posiedzenie zdalne, jeżeli nie sprzeciwia się temu charakter czynności i zapewniona będzie ochrona praw uczestników oraz prawidłowy tok postępowania.

Nie oznacza to jednak, że każda sprawa automatycznie odbędzie się online. Sąd decyduje o sposobie przeprowadzenia posiedzenia. Dlatego w piśmie warto od razu wskazać, że uczestnik mieszka poza Polską, podać adres e-mail do kontaktu, wyjaśnić trudności z osobistym przyjazdem i wnieść o umożliwienie udziału zdalnego albo o przeprowadzenie sprawy z udziałem pełnomocnika.

Jeżeli uczestnik nie może uczestniczyć w rozprawie, nie powinien po prostu jej ignorować. Bezpieczniej jest złożyć pisemne stanowisko, ustanowić pełnomocnika lub odpowiednio usprawiedliwić brak osobistego stawiennictwa. Szerzej omawia to zagadnienie artykuł: nieobecność na rozprawie spadkowej za granicą.

Pełnomocnictwo od spadkobiercy mieszkającego za granicą

Jeżeli brat mamy chce, aby sprawę prowadziła inna osoba w Polsce, może udzielić pełnomocnictwa. W postępowaniu sądowym pełnomocnikiem może być m.in. adwokat, radca prawny, a w niektórych sytuacjach także osoba bliska wskazana w przepisach. Zakres pełnomocnictwa powinien być precyzyjny: do reprezentowania w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku, do składania pism, odbioru korespondencji, a ewentualnie także do działu spadku.

Dokument sporządzony za granicą często wymaga poświadczenia podpisu, apostille albo legalizacji oraz tłumaczenia przysięgłego na język polski. Wymagania zależą od państwa, w którym dokument jest podpisywany, i od rodzaju czynności. Przy dziale spadku obejmującym nieruchomość albo przeniesienie praw wymagających aktu notarialnego pełnomocnictwo powinno mieć odpowiednią formę notarialną.

Notariusz czy sąd?

Notarialny akt poświadczenia dziedziczenia jest szybszy niż postępowanie sądowe, ale nie zawsze będzie możliwy. Notariusz sporządza protokół dziedziczenia i akt poświadczenia dziedziczenia tylko wtedy, gdy nie ma sporu co do kręgu spadkobierców, testamentów i udziałów, a przy sporządzaniu protokołu uczestniczą wszystkie osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi oraz zapisobiercy windykacyjni.

Jeżeli jeden ze spadkobierców mieszka w Australii i nie chce przyjechać do Polski, notarialne poświadczenie dziedziczenia może okazać się niepraktyczne albo niemożliwe. W takim przypadku postępowanie sądowe jest zwykle bezpieczniejszą drogą, bo uczestnik może zostać prawidłowo zawiadomiony, złożyć stanowisko na piśmie, działać przez pełnomocnika albo wnioskować o udział zdalny.

Warto też pamiętać, że ani sąd, ani notariusz na tym pierwszym etapie nie „przepisują” całego majątku na jedną osobę. Stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia tylko potwierdza, kto dziedziczy i w jakich udziałach. Dopiero później można dokonać działu spadku.

Dział spadku, czyli jak przekazać udział mamie

Jeżeli brat mamy nie może już odrzucić spadku, ale chce, aby majątek przypadł mamie, trzeba rozważyć dział spadku. Dział spadku może nastąpić na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami albo na podstawie orzeczenia sądu. Gdy w skład spadku wchodzi nieruchomość lub prawo wymagające szczególnej formy, umowny dział spadku powinien być dokonany u notariusza.

W dziale spadku spadkobiercy mogą ustalić, że konkretny składnik majątku przypadnie jednej osobie, z obowiązkiem spłaty albo bez spłat – zależnie od uzgodnień i wartości udziałów. Jeżeli wszyscy są zgodni, sądowy dział spadku może być znacznie prostszy: do wniosku dołącza się zgodny projekt działu. Opłata od wniosku o dział spadku wynosi 500 zł, a przy zgodnym projekcie działu 300 zł. Jeżeli dział spadku jest połączony ze zniesieniem współwłasności, opłata wynosi odpowiednio 1000 zł albo 600 zł przy zgodnym projekcie.

W praktyce rodziny często mówią, że chcą „przepisać” mieszkanie, dom albo działkę po dziadkach na jedną osobę. Prawnie trzeba jednak najpierw ustalić krąg spadkobierców, a potem dobrać właściwą czynność: dział spadku, umowę darowizny udziału, sprzedaż udziału albo zniesienie współwłasności. Podobny problem omawia tekst o tym, jak przepisać dom po dziadkach.

Uwaga na mieszkanie spółdzielcze lokatorskie

W pytaniu pojawia się mieszkanie spółdzielcze lokatorskie. To bardzo ważne, bo spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu nie jest zwykłą własnością mieszkania. Jest niezbywalne, nie przechodzi na spadkobierców tak jak własność i nie można go po prostu sprzedać, darować ani zapisać w testamencie.

Jeżeli lokatorskie prawo przysługiwało wspólnie dziadkowi i babci jako małżonkom, po śmierci jednego z nich sytuację trzeba analizować według przepisów ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych. Co do zasady prawo do lokalu może przypadać drugiemu małżonkowi, natomiast uprawnienia spadkobierców mogą dotyczyć rozliczeń wkładu mieszkaniowego. Jeżeli natomiast lokal został później przekształcony w odrębną własność albo w spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, ocena będzie inna.

Dlatego przed złożeniem wniosku warto uzyskać ze spółdzielni dokumenty potwierdzające dokładny status lokalu: czy było to spółdzielcze lokatorskie prawo, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, odrębna własność, czy tylko roszczenie o rozliczenie wkładu. Od tego zależy, czy w dziale spadku rzeczywiście można przyznać lokal jednej osobie, czy przedmiotem rozliczeń będzie przede wszystkim wkład mieszkaniowy.

Jakie stanowisko powinien złożyć brat mamy?

Jeżeli brat mamy zgadza się, aby mama przejęła całość rozliczeń albo konkretny składnik majątku, jego stanowisko powinno być sformułowane precyzyjnie. Na etapie stwierdzenia nabycia spadku powinien potwierdzić, czy uznaje krąg spadkobierców, czy wie o testamencie i czy zgadza się z proponowanymi udziałami. Nie powinien pisać, że „zrzeka się spadku”, jeżeli chodzi wyłącznie o późniejsze przekazanie udziału.

Na etapie działu spadku może natomiast wskazać, że zgadza się na przyznanie danego składnika mamie, z określoną spłatą albo bez spłaty. Jeżeli zrzeczenie się spłaty ma mieć skutki podatkowe albo dotyczy znacznej wartości, warto wcześniej przeanalizować konsekwencje podatkowe i cywilne takiego rozwiązania.

Praktyczna kolejność działań

W opisanej sprawie bezpieczna kolejność wygląda następująco:

1. ustalić, czy dziadek zostawił testament;
2. zebrać akty stanu cywilnego: akt zgonu dziadka, akt małżeństwa babci, akty urodzenia albo małżeństwa dzieci;
3. uzyskać dokumenty ze spółdzielni mieszkaniowej dotyczące statusu lokalu i wkładu mieszkaniowego;
4. złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku albo – jeżeli wszyscy mogą stawić się u notariusza i nie ma sporu – rozważyć akt poświadczenia dziedziczenia;
5. ustalić sposób działu spadku i przygotować zgodny projekt, jeżeli brat mamy chce przekazać swój udział mamie;
6. zadbać o prawidłowe pełnomocnictwo lub pisemne stanowisko brata mieszkającego za granicą.

FAQ

Czy brat mamy może zrzec się spadku po dziadku za granicą?

Jeżeli dziadek już nie żyje, nie można zawrzeć z nim umowy o zrzeczenie się dziedziczenia. Jeżeli minął termin na odrzucenie spadku, brat może natomiast zgodzić się na taki dział spadku, w którym jego udział przypadnie mamie.

Czy odrzucenie spadku po 30 latach jest możliwe?

Zwykle nie, jeżeli spadkobierca od dawna wiedział o śmierci spadkodawcy i o tym, że jest powołany do spadku. Termin wynosi 6 miesięcy od dnia dowiedzenia się o tytule powołania. Wyjątki wymagają indywidualnej analizy, np. gdy spadkobierca dopiero później dowiedział się o testamencie.

Czy sprawę spadkową można przeprowadzić bez przyjazdu do Polski?

Tak, często jest to możliwe w postępowaniu sądowym. Spadkobierca może ustanowić pełnomocnika, składać pisma i wnioskować o udział zdalny. Trzeba jednak zadbać o prawidłową formę pełnomocnictwa i dokumentów sporządzanych za granicą.

Czy notariusz załatwi sprawę, gdy jeden spadkobierca mieszka w Australii?

Notarialne poświadczenie dziedziczenia wymaga zgodnego udziału wszystkich osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy. Jeżeli osoba z zagranicy nie może uczestniczyć w czynnościach notarialnych, droga sądowa może być praktyczniejsza.

Czy mama może sama złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku?

Tak. Wniosek może złożyć osoba mająca interes prawny, w tym spadkobierca. Pozostałe osoby z kręgu dziedziczenia trzeba wskazać jako uczestników postępowania, nawet jeżeli mieszkają za granicą.

Czy mieszkanie spółdzielcze lokatorskie dziedziczy się tak jak własność?

Nie. Spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu jest szczególnym prawem, które nie przechodzi na spadkobierców jak odrębna własność mieszkania. W spadku znaczenie mogą mieć przede wszystkim roszczenia o wkład mieszkaniowy albo rozliczenia ze spółdzielnią.

Czy brat może przekazać mamie swój udział bez spłaty?

Może wyrazić zgodę na dział spadku bez spłaty, ale trzeba poprawnie opisać to w ugodzie, umowie albo wniosku o dział spadku. Przy większej wartości majątku warto sprawdzić także skutki podatkowe i to, czy czynność nie będzie później kwestionowana przez innych zainteresowanych.

Podsumowanie

Brat mamy mieszkający za granicą prawdopodobnie nie może już skutecznie odrzucić spadku po dziadku, jeżeli od śmierci minęło około 30 lat i od początku wiedział o swoim powołaniu do dziedziczenia. Nie powinno się też mówić o zrzeczeniu się spadku po śmierci spadkodawcy, bo zrzeczenie dziedziczenia wymaga umowy z przyszłym spadkodawcą zawartej za jego życia.

Najbezpieczniejsza droga to ustalenie kręgu spadkobierców, przeprowadzenie stwierdzenia nabycia spadku albo aktu poświadczenia dziedziczenia, a następnie dział spadku. Spadkobierca mieszkający w Australii może w wielu sytuacjach działać przez pełnomocnika lub złożyć pisemne stanowisko, ale dokumenty z zagranicy muszą spełniać wymogi formalne. Dodatkowo trzeba ustalić status mieszkania w spółdzielni, bo lokatorskie prawo do lokalu nie jest dziedziczone tak jak własność mieszkania.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 1015, art. 1025, art. 1037 i art. 1048 - Dz.U. 2026 poz. 795
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 151, art. 669-681 - Dz.U. 2026 poz. 468
3. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie, przepisy o aktach poświadczenia dziedziczenia - Dz.U. 2026 poz. 614
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 49 i art. 51 - Dz.U. 2025 poz. 1228
5. Ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych, przepisy dotyczące spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu - Dz.U. 2024 poz. 558