- Po śmierci spadkodawcy nie zawiera się już umowy zrzeczenia się dziedziczenia; w praktyce chodzi zwykle o odrzucenie spadku, darowiznę, sprzedaż udziału albo dział spadku.
- Przed przekazaniem udziałów w mieszkaniu trzeba potwierdzić nabycie spadku po matce, ojcu oraz - jeżeli ma to znaczenie dla udziałów - po zmarłym bracie.
- Odrzucenie spadku po ojcu przez jedno z dzieci nie oznacza automatycznie, że jego udział przypadnie rodzeństwu; co do zasady w jego miejsce mogą wejść jego zstępni.
- Spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu jest dziedziczne i zbywalne, a jego zbycie albo darowizna udziału wymaga aktu notarialnego.
- Jeżeli nie ma zgody co do mieszkania, sprawę może rozstrzygnąć sąd w dziale spadku, przyznając lokal jednemu spadkobiercy z obowiązkiem spłat.
Czy po śmierci rodziców można zrzec się praw do mieszkania?
W potocznym języku spadkobiercy często mówią, że chcą „zrzec się praw do mieszkania”. Prawnie trzeba jednak odróżnić kilka różnych czynności. Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia jest zawierana za życia przyszłego spadkodawcy, w formie aktu notarialnego, między przyszłym spadkodawcą a spadkobiercą ustawowym. Po śmierci rodziców taka umowa nie jest już możliwa.
Po śmierci rodzica spadkobierca może natomiast złożyć oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Termin wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku. Brak oświadczenia w terminie oznacza co do zasady przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odrzucenie spadku nie pozwala jednak wskazać osoby, która ma dostać udział. Osoba odrzucająca spadek jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku, więc w jej miejsce mogą wejść jej dzieci albo dalsi zstępni.
Jeżeli celem rodzeństwa jest przekazanie udziałów jednej osobie, zwykle bezpieczniejszym rozwiązaniem jest najpierw potwierdzenie nabycia spadku, a następnie darowizna udziału, sprzedaż udziału albo umowny dział spadku u notariusza. W zależności od tego, czy przekazywany jest cały udział spadkowy, czy udział w konkretnym składniku majątku, skutki prawne mogą być różne.
Postępowanie spadkowe po rodzicach i po bracie
W opisanej sytuacji nie wystarczy sama umowa między rodzeństwem. Najpierw trzeba formalnie ustalić, kto dziedziczy po matce, kto dziedziczy po ojcu oraz czy wcześniejsza śmierć brata wpływa na skład majątku rodzinnego. Jeżeli brat zmarł przed rodzicami i nie pozostawił dzieci ani żony, zastosowanie mają zasady art. 932 Kodeksu cywilnego. W braku zstępnych i małżonka spadkodawcy cały spadek po nim przypada rodzicom w częściach równych.
To oznacza, że w praktyce może powstać łańcuch postępowań spadkowych: nie tylko po rodzicach, ale także po bracie, jeżeli po jego śmierci nie uregulowano spadku, a jego majątek lub udział w prawach majątkowych przeszedł na rodziców. Gdy brat nie pozostawił po sobie dzieci ani żony, warto osobno sprawdzić zasady, jakie obejmuje dziedziczenie po bezdzietnym bracie, a jeżeli nie zostawił testamentu, jak przebiega spadek po bracie bez testamentu.
Spadek można potwierdzić w sądzie przez postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo u notariusza przez akt poświadczenia dziedziczenia. Notariusz jest możliwy wtedy, gdy wszyscy zainteresowani są zgodni, stawią się u notariusza i nie ma przeszkód do sporządzenia aktu. Jeżeli występuje konflikt, niepełne dokumenty, spór o krąg spadkobierców albo brak zgody któregoś uczestnika, konieczna może być droga sądowa.
W sądzie właściwy jest co do zasady sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku pobiera się obecnie opłatę stałą 100 zł. Jeżeli w jednym piśmie składanych jest kilka wniosków, opłatę pobiera się od każdego z nich odrębnie. Do wniosku zwykle dołącza się odpis aktu zgonu spadkodawcy oraz akty stanu cywilnego wykazujące pokrewieństwo, np. akty urodzenia dzieci, akt małżeństwa osoby, która zmieniła nazwisko, a przy wcześniejszych zgonach także dokumenty dotyczące tych osób.
- postępowanie spadkowe u notariusza albo w sądzie
- zrzeczenie się spadku na rzecz innej osoby
Rodzeństwo chce przekazać Ci mieszkanie odziedziczone po rodzicach?
Prawnik ustali kolejność postępowań spadkowych i porówna darowiznę udziałów, sprzedaż oraz dział spadku pod kątem formalności i podatków.
Wyślij sprawę do bezpłatnej wyceny ›Opisanie sprawy i wycena są bezpłatne • Dopiero później decydujesz, czy zamawiasz poradę
Przekazanie udziałów w odziedziczonym mieszkaniu
Jeżeli mieszkanie było objęte spółdzielczym własnościowym prawem do lokalu, trzeba pamiętać, że jest to ograniczone prawo rzeczowe, które przechodzi na spadkobierców i jest zbywalne. Umowa zbycia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu albo jego ułamkowej części powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. Notariusz przesyła wypis aktu do spółdzielni.
Po potwierdzeniu dziedziczenia rodzeństwo może co do zasady przenieść swoje prawa na jednego ze spadkobierców. Może to nastąpić przez darowiznę, sprzedaż, umowę zbycia udziału spadkowego albo dział spadku. W rodzinie często wybiera się nieodpłatne przekazanie udziału w spadku. Jeżeli chodzi o przekazanie udziału w spadku, trzeba odróżnić zbycie całego udziału spadkowego od rozporządzenia udziałem w konkretnym przedmiocie należącym do spadku.
Zgodnie z art. 1051 Kodeksu cywilnego spadkobierca, który przyjął spadek, może zbyć spadek w całości lub w części; to samo dotyczy zbycia udziału spadkowego. Taka umowa wymaga aktu notarialnego. Natomiast zgodnie z art. 1036 Kodeksu cywilnego spadkobierca może rozporządzić udziałem w przedmiocie należącym do spadku za zgodą pozostałych spadkobierców. Brak zgody nie zawsze powoduje nieważność czynności, ale może czynić ją bezskuteczną w zakresie, w jakim naruszałaby uprawnienia pozostałych spadkobierców przy dziale spadku.
W praktyce, jeżeli wszyscy spadkobiercy są zgodni, najczytelniejszym rozwiązaniem bywa umowny dział spadku obejmujący mieszkanie. Wtedy w jednym akcie można ustalić, komu przypada prawo do lokalu, czy pozostali otrzymują spłatę, czy zrzekają się spłat, a także kto ponosi koszty aktu i dalszych formalności. Jeżeli dział spadku obejmuje prawo do lokalu, umowa powinna być sporządzona u notariusza.
Dział spadku i przejęcie mieszkania przez jednego spadkobiercę
Samo posiadanie większej części udziałów może pomóc w rozmowach rodzinnych, ale nie gwarantuje automatycznego przejęcia całego mieszkania. Jeżeli wszyscy spadkobiercy uzgodnią warunki, mogą zawrzeć umowę działu spadku u notariusza. W umowie można przyznać prawo do lokalu jednej osobie, z obowiązkiem spłaty pozostałych albo bez spłat, jeżeli strony świadomie i zgodnie tak postanowią.
Jeżeli zgody nie ma, pozostaje sądowy dział spadku. Sąd bierze pod uwagę nie tylko wielkość udziałów, ale także okoliczności konkretnej sprawy: kto mieszka w lokalu, czy lokal służy zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych, czy możliwa jest realna spłata pozostałych, czy lokal można sprzedać oraz jakie stanowiska zajmują uczestnicy. Zameldowanie brata i jego dzieci nie daje mu własności, ale może mieć praktyczne znaczenie przy ocenie sposobu korzystania z mieszkania i terminu ewentualnego opuszczenia lokalu.
We wniosku o dział spadku warto precyzyjnie wskazać proponowany sposób podziału: przyznanie mieszkania jednej osobie, wysokość i terminy spłat, ewentualnie sprzedaż lokalu i podział ceny. Przydatne może być wcześniejsze przygotowanie dokumentów dotyczących wartości lokalu, opłat do spółdzielni, nakładów ponoszonych przez poszczególnych spadkobierców i aktualnego sposobu korzystania z mieszkania.
Podatki i zgłoszenia po przejęciu udziałów
Nabycie udziału po rodzicach albo od rodzeństwa może wywoływać skutki w podatku od spadków i darowizn. Najbliższa rodzina może korzystać ze zwolnienia podatkowego, ale co do zasady trzeba pilnować terminu 6 miesięcy na zgłoszenie SD-Z2, liczonego od właściwego zdarzenia, np. uprawomocnienia się postanowienia sądu albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Przy darowiźnie w formie aktu notarialnego obowiązki wobec urzędu skarbowego zasadniczo obsługuje notariusz, ale warto potwierdzić to przy podpisywaniu aktu.
Nie należy zakładać, że każda czynność między rodzeństwem jest automatycznie neutralna podatkowo. Znaczenie ma rodzaj czynności, wartość udziału, stopień pokrewieństwa, termin zgłoszenia i to, czy umowa jest zawierana u notariusza. Przy sprzedaży udziału mogą pojawić się także inne rozliczenia, w tym kwestia ceny, kosztów notarialnych i ewentualnych skutków podatkowych po stronie zbywcy.
Przykłady
Poniższe przykłady pokazują, jak te zasady mogą działać w praktyce przy mieszkaniu odziedziczonym po rodzicach albo przy kilku następujących po sobie sprawach spadkowych.
Anna, Bartosz i Celina odziedziczyli po rodzicach spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu. Wszyscy najpierw uzyskali akt poświadczenia dziedziczenia po matce i po ojcu. Następnie Bartosz i Celina, którzy nie chcieli zajmować się mieszkaniem, zawarli z Anną u notariusza umowę działu spadku. Lokal przypadł Annie, a rodzeństwo otrzymało uzgodnione spłaty w dwóch ratach.
Michał odrzucił spadek po ojcu, sądząc, że jego udział automatycznie przypadnie siostrze. Michał miał jednak dwoje dzieci. Po odrzuceniu spadku to one zostały powołane do dziedziczenia w jego miejsce. Jeżeli celem rodziny było przekazanie udziału siostrze, należało wcześniej przeanalizować, czy lepszym rozwiązaniem będzie przyjęcie spadku i późniejsze zbycie udziału, a nie jego odrzucenie.
Rodzeństwo odkryło, że przed śmiercią rodziców zmarł jeszcze ich bezdzietny brat. Nie przeprowadzono po nim żadnej sprawy spadkowej. Dopiero po analizie dokumentów okazało się, że najpierw trzeba potwierdzić spadek po bracie, ponieważ jego spadkobiercami byli rodzice. Dopiero po uregulowaniu tego etapu można było prawidłowo obliczyć udziały dzieci po matce i ojcu.
FAQ
Czy rodzeństwo może u notariusza przepisać mi udziały w mieszkaniu po rodzicach?
Tak, ale dopiero wtedy, gdy wiadomo, jakie udziały każdemu przysługują. Najczęściej najpierw trzeba uzyskać sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia, a potem zawrzeć umowę darowizny, sprzedaży, zbycia udziału spadkowego albo działu spadku.
Czy odrzucenie spadku przez siostrę zwiększa udziały pozostałego rodzeństwa?
Nie zawsze. Jeżeli siostra skutecznie odrzuciła spadek, jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Jeżeli ma dzieci, co do zasady to one mogą wejść w jej miejsce. Dlatego odrzucenie spadku nie jest dobrym narzędziem do przekazania udziału konkretnej osobie.
Czy zameldowanie brata w mieszkaniu daje mu większe prawa do spadku?
Samo zameldowanie nie tworzy prawa własności ani większego udziału w spadku. Może jednak mieć znaczenie praktyczne przy dziale spadku, zwłaszcza gdy sąd ocenia, kto faktycznie mieszka w lokalu, jakie ma potrzeby mieszkaniowe i czy realna jest spłata pozostałych spadkobierców.
Czy można załatwić spadek po kilku osobach w jednej sprawie?
Często można objąć jednym pismem kilka wniosków, np. po matce, ojcu i bracie, jeżeli jest to praktycznie uzasadnione i sąd może rozpoznać sprawy łącznie. Trzeba jednak uiścić opłatę od każdego wniosku oddzielnie i dołączyć dokumenty dotyczące każdej zmarłej osoby.
Czy darowizna udziału w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu wymaga aktu notarialnego?
Tak. Zbycie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu albo jego ułamkowej części powinno nastąpić w formie aktu notarialnego. Dotyczy to także darowizny udziału w takim prawie.
Podsumowanie
W sprawie mieszkania po rodzicach najważniejsze jest uporządkowanie kolejności działań. Najpierw trzeba ustalić spadkobierców po wszystkich osobach, po których dziedziczenie wpływa na udziały w lokalu. Dopiero potem można skutecznie przekazywać udziały między rodzeństwem, zawierać darowizny, sprzedawać udział spadkowy albo przeprowadzać dział spadku.
Jeżeli celem jest przejęcie mieszkania przez jedną osobę, warto dążyć do umownego działu spadku u notariusza. Gdy porozumienie nie jest możliwe, pozostaje sądowy dział spadku, w którym sąd może przyznać lokal jednemu spadkobiercy i ustalić spłaty na rzecz pozostałych. Każdorazowo trzeba jednak uważać na skutki odrzucenia spadku, udział dzieci osoby odrzucającej spadek oraz obowiązki podatkowe.
Potrzebujesz pomocy w swojej sprawie?
Opisz swoją sprawę prawnikowi › Wycena zwykle w ciągu 2 godzin
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398
4. Ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych - Dz.U. 2001 nr 4 poz. 27
5. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207
6. Serwis Rzeczypospolitej Polskiej: zgłoszenie SD-Z2
