Spadek po rodzicach a podział mieszkania

Jak ustalić udziały po śmierci pierwszego rodzica?

W opisanej sytuacji kluczowe jest ustalenie, czy mieszkanie należało do majątku wspólnego małżonków, czy tylko do jednego z nich. Jeżeli lokal był objęty wspólnością majątkową małżeńską teścia i teściowej, to po śmierci teścia do spadku wchodziła co do zasady jego połowa udziału w mieszkaniu.

Jeżeli teść nie zostawił testamentu, zastosowanie ma dziedziczenie ustawowe. Zgodnie z zasadami Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą małżonek i dzieci spadkodawcy. W przedstawionym układzie po teściu dziedziczy więc żona oraz dwaj synowie, każdy po 1/3 spadku.

Oznacza to, że jeżeli do spadku po teściu weszła 1/2 mieszkania, to każdy z trzech spadkobierców nabył po 1/3 z tej połowy, czyli po 1/6 całego mieszkania. Teściowa zachowała własną połowę mieszkania i dodatkowo odziedziczyła 1/6 po mężu, dlatego jej udział wynosiłby łącznie 2/3 całego lokalu. Każdy z synów miałby po 1/6.

Takie wyliczenie jest prawidłowe przy założeniu, że nie było testamentu, umów majątkowych małżeńskich, wcześniejszych darowizn zmieniających stan własności ani innych szczególnych okoliczności. W praktyce przed działem spadku trzeba sprawdzić księgę wieczystą, dokument nabycia mieszkania oraz ewentualne akty notarialne.

Co stanie się po śmierci drugiego rodzica?

Jeżeli teściowa również nie sporządzi testamentu, po jej śmierci dziedziczyć będą jej dzieci. Przy dwóch synach każdy z nich dziedziczy po 1/2 spadku po matce.

Jeżeli udział teściowej w mieszkaniu wynosił 2/3, to po jej śmierci każdy z synów odziedziczy po 1/3 całego mieszkania z jej udziału. Po doliczeniu wcześniejszego udziału po ojcu, czyli po 1/6, każdy z braci będzie miał łącznie po 1/2 mieszkania.

Inaczej będzie, jeżeli teściowa sporządzi ważny testament, przekaże mieszkanie wcześniej w darowiźnie, zawrze umowę dożywocia albo okaże się, że lokal nie był składnikiem majątku wspólnego rodziców. Wtedy udziały trzeba obliczyć od nowa na podstawie dokumentów.

Czy ustna obietnica przekazania mieszkania ma znaczenie?

Same twierdzenia, że rodzice obiecali mieszkanie jednemu z synów, zwykle nie wystarczą do nabycia własności. Własność mieszkania przenosi się w formie aktu notarialnego, a rozrządzenie majątkiem na wypadek śmierci wymaga ważnego testamentu.

Ustne obietnice mogą mieć znaczenie rodzinne lub dowodowe tylko w ograniczonym zakresie, ale nie zastąpią testamentu ani aktu notarialnego. Jeżeli nie ma dokumentu, który zmienia zasady dziedziczenia lub własności, sąd będzie opierał się na przepisach o dziedziczeniu ustawowym i na treści księgi wieczystej.

Brak zgody między braćmi a dział spadku

Jeżeli po śmierci obojga rodziców bracia nie dojdą do porozumienia, konieczne może być postępowanie sądowe. Najpierw trzeba formalnie potwierdzić, kto dziedziczy po zmarłych rodzicach. Można to zrobić przez sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia, o ile wszyscy spadkobiercy mogą i chcą stawić się u notariusza.

Dopiero potem można przeprowadzić dział spadku, czyli ustalić, komu przypadnie konkretny składnik majątku. W przypadku mieszkania najczęstsze rozwiązania to przyznanie lokalu jednemu spadkobiercy z obowiązkiem spłaty drugiego albo sprzedaż mieszkania i podział uzyskanej kwoty. Szczególnie trudna bywa sytuacja, gdy brat zajmuje mieszkanie spadkowe i nie chce zgodzić się ani na spłatę, ani na dobrowolną sprzedaż.

Zobacz również: kto dziedziczy mieszkanie po śmierci małżonka

Jak sąd może podzielić mieszkanie?

Dział spadku połączony z rozliczeniem udziałów w mieszkaniu może zakończyć się na kilka sposobów. Wybór zależy od żądań uczestników, możliwości finansowych, charakteru nieruchomości oraz tego, czy strony przedstawią zgodny projekt podziału.

Po pierwsze, sąd może przyznać mieszkanie jednemu ze spadkobierców z obowiązkiem spłaty drugiego. To najczęstsze rozwiązanie, jeżeli jeden z braci chce zatrzymać lokal i ma realną możliwość zapłaty spłaty w całości albo w ratach.

Po drugie, możliwy jest fizyczny podział nieruchomości, ale przy typowym mieszkaniu w bloku lub kamienicy jest to rzadko wykonalne. Lokal musiałby dać się prawnie i technicznie podzielić na samodzielne lokale.

Po trzecie, jeżeli nie da się przyznać mieszkania jednemu z braci ani podzielić go fizycznie, sąd może zarządzić sprzedaż i podział pieniędzy stosownie do udziałów. Jest to rozwiązanie najmniej korzystne emocjonalnie i często mniej opłacalne, dlatego warto wcześniej rozważyć ugodę.

Dział spadku połączony z podziałem majątku wspólnego

Jeżeli po śmierci pierwszego rodzica nie przeprowadzono sprawy spadkowej, nie oznacza to, że jego udział zniknął albo automatycznie przeszedł w całości na drugiego małżonka. Spadek po pierwszym rodzicu nadal trzeba rozliczyć.

W jednej sprawie sąd może rozpoznawać zagadnienia związane ze spadkiem po zmarłym rodzicu oraz z podziałem majątku wspólnego małżonków, jeżeli jest to potrzebne do prawidłowego ustalenia udziałów. W praktyce wniosek powinien jasno wskazywać, po kim ma być stwierdzone nabycie spadku, jaki majątek ma zostać objęty działem i jakiego sposobu podziału żąda wnioskodawca.

Jeżeli strony nie są zgodne co do wartości mieszkania, sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego. Koszt opinii może istotnie zwiększyć wydatki w sprawie, ale przy sporze o wartości udziałów bywa niezbędny.

Opłaty i dokumenty potrzebne do sprawy

W sprawach o dział spadku opłata zależy od rodzaju wniosku i tego, czy uczestnicy przedstawiają zgodny projekt podziału. Przy dziale spadku połączonym z podziałem majątku wspólnego, gdy nie ma zgodnego projektu, opłata sądowa wynosi co do zasady 1000 zł. Jeżeli strony składają zgodny projekt, opłata jest niższa i wynosi 600 zł.

Do wniosku warto przygotować przede wszystkim: odpisy aktów zgonu rodziców, odpisy aktów stanu cywilnego spadkobierców, numer księgi wieczystej mieszkania, dokumenty dotyczące nabycia lokalu, informacje o ewentualnych testamentach oraz propozycję sposobu działu spadku. Jeżeli jeden z braci żąda spłat, trzeba wskazać proponowaną wartość mieszkania i sposób rozliczenia.

Postępowanie, gdy jeden spadkobierca mieszka za granicą

Pobyt brata za granicą nie uniemożliwia przeprowadzenia sprawy spadkowej w Polsce. Może jednak mieć wpływ na czas doręczeń, konieczność ustalenia aktualnego adresu i organizację udziału w rozprawach.

W podobnych sytuacjach warto też sprawdzić, jak wygląda spadek po osobie mieszkającej za granicą, ponieważ miejsce zamieszkania spadkodawcy lub spadkobiercy może mieć znaczenie dla doręczeń, dokumentów i organizacji postępowania.

Postępowanie o dział spadku toczy się w trybie nieprocesowym. Jak stanowi art. 513 K.p.c., niestawiennictwo uczestników nie tamuje rozpoznania sprawy, a przepisów o wyroku zaocznym nie stosuje się. Oznacza to, że sąd może procedować mimo nieobecności uczestnika, jeżeli został on prawidłowo zawiadomiony.

W praktyce osoba mieszkająca za granicą może ustanowić pełnomocnika w Polsce. Ułatwia to odbiór korespondencji, składanie pism i zajmowanie stanowiska bez konieczności osobistego przyjazdu na każdą rozprawę.

FAQ

Czy po śmierci ojca całe mieszkanie należy do matki?

Nie zawsze. Jeżeli mieszkanie było wspólne, matka zachowuje swoją połowę, ale połowa należąca do ojca wchodzi do spadku. Przy dziedziczeniu ustawowym dzielą ją między siebie małżonek i dzieci.

Czy brat mieszkający za granicą może zablokować sprawę?

Sam pobyt za granicą nie blokuje sprawy. Sąd musi jednak prawidłowo doręczać mu pisma i umożliwić zajęcie stanowiska. Brat może ustanowić pełnomocnika w Polsce, co zwykle przyspiesza postępowanie.

Czy sąd zawsze przyzna mieszkanie osobie, która w nim mieszka?

Nie. Zamieszkiwanie w lokalu jest okolicznością istotną, ale nie przesądza wyniku. Sąd bierze pod uwagę udziały, sytuację stron, możliwość spłaty i to, czy przyznanie mieszkania jednej osobie jest realne oraz sprawiedliwe.

Czy można uniknąć licytacji mieszkania?

Tak, najczęściej przez ugodę, dobrowolną sprzedaż albo przyznanie mieszkania jednemu spadkobiercy ze spłatą drugiego. Licytacja lub sprzedaż sądowa pojawia się zwykle wtedy, gdy nie ma zgody i nie da się zastosować innego sposobu podziału.

Czy trzeba przeprowadzać spadek po ojcu, jeśli zmarł wiele lat temu?

Tak, jeżeli jego udział w mieszkaniu nie został formalnie rozliczony. Upływ czasu nie powoduje, że udział spadkowy automatycznie przechodzi na pozostałych domowników. Trzeba ustalić krąg spadkobierców i ich udziały.

Podsumowanie

W sporze o mieszkanie po rodzicach najpierw trzeba ustalić, do kogo należał lokal i jakie udziały powstały po śmierci każdego z rodziców. Jeżeli rodzice nie zostawili testamentów, a mieszkanie było ich majątkiem wspólnym, po śmierci obojga rodziców dwaj synowie najczęściej będą mieli po 1/2 udziału w mieszkaniu.

Brak porozumienia nie oznacza braku rozwiązania. Sprawę może rozstrzygnąć sąd w dziale spadku, przyznając mieszkanie jednemu ze spadkobierców ze spłatą, dopuszczając sprzedaż albo wyjątkowo dokonując fizycznego podziału. Najbezpieczniej przed rozpoczęciem sporu zebrać dokumenty, ustalić udziały i ocenić, czy możliwa jest ugoda.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 ze zm.

3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.