Zachowek a kredyt hipoteczny
• Data: 2025-08-27 • Autor: Eliza Rumowska
Kto wycenia wartość domu w sporze o zachowek? Co się dzieje, jeśli dom jest na kredyt i część została jeszcze do spłacenia? Czy to obniża wartość domu?
Jak oblicza się wartość zachowku?
Obliczenie wartości zachowku następuje w trzech etapach:
- Ustalenie ułamka zachowkowego, czyli czy jest to 1/2, czy też 2/3 należnego ustawowo udziału spadkowego. Jednak nie to stanowi problem – więc w poniższym jedynie ogólnie opisze ten etap.
- Obliczenie substratu – na tym się skupię maksymalnie, bo zgłoszony problem tegoż dotyczy.
- Obliczania zachowku polega na pomnożeniu wyników uzyskanych w wyniku wcześniejszych obliczeń. Ich iloczyn stanowi wartość zachowku.
Ustalenie ułamka zachowkowego
Etap pierwszy to ustalenie ułamka zachowkowego. Jest to iloczyn dwóch ułamków. Jednym z nich jest udział spadkowy stanowiący podstawę do obliczenia zachowku, drugim – 1/2 lub 2/3 . Zgodnie z art. 991 § 1 ułamek zachowkowy stanowi połowę udziału spadkowego, o którym mowa wyżej. Gdyby jednak uprawniony do zachowku był w chwili otwarcia spadku (bo wtedy powstaje roszczenie o zachowek) trwale niezdolny do pracy lub był małoletni, to ułamek zachowkowy jest wyższy i stanowi nie połowę, ale 2/3 udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczenia zachowku. Jednak nie o to w pytaniu chodzi – choć nie sposób w wyjaśnieniach pominąć tych istnych ustaleń wyjściowych, zanim przejdzie się do wartości samego spadku.
Zobacz również: Kredyt hipoteczny śmierć jednego z kredytobiorców
Obliczenie substratu zachowku
Etap drugi to obliczenie substratu zachowku. I tak jak udział spadkowy stanowiący podstawę do obliczenia zachowku nie musi być równy udziałowi spadkowemu, który przypadłby uprawnionemu w razie dziedziczenia z ustawy, tak substrat zachowku nie musi być równy czystej wartości spadku. Czysta wartość spadku + doliczalne darowizny i zapisy windykacyjne = substrat zachowku.
Czysta wartość spadku obejmuje wszystkie aktywa, które wchodzą w skład spadku (zob. art. 922 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego) pomniejszone o „zwykłe” długi spadkowe, tj. długi wymienione w art. 922 § 1 i 3, z wyłączeniem długów z tytułu zachowków i zapisów zwykłych (art. 993).
Aktywa spadku plus „zwykłe” długi spadkowe = czysta wartość spadku.
Ów kredyt oczywiście został odziedziczony i będzie wchodził w skład spadku. Dlatego będzie on też brany pod uwagę przy ustaleniu wartości zachowku. Co do samej wyceny – jeżeli jest ona bezsporna – zainteresowane strony maja prawo same podać taką wartość i rozliczyć się w formie notarialnej. Generalnie sprawa o zachowek wcale nie musi trafiać do sądu. Jednakże gdy roszczenia którejkolwiek ze stron są nieadekwatne, np.: przy wartości spadku 800 000 zł ustawowo pominięty w testamencie dziedziczyłby 1/4, to jego kwota zachowkową wynosiłaby 100 000 zł, zaś ów uprawniony żądałby 150 000 zł, wówczas warto iść do sądu. W takiej spornej sytuacji biegły sadowy dokona wyceny majątku spadkowego, uwzględniając wszelkie aktywa i długi. Bo zachowek jest liczony od całości spadku, a nie jego wybranych substratów. Wyceny takie jednak są kosztowne i czas trwania sprawy spornej także nie daje się określić – stad zawsze lepiej jest dojść do porozumienia. Nie zalecam zamawiania prywatnych wycen, bo potem przed sadem w razie sporu mogą być one kwestionowane i raz jeszcze trzeba będzie płacić biegłemu sądowemu.
Zobacz również: Wycena darowizny do zachowku
Obliczenie czystej wartości spadku
Aby obliczyć substrat zachowku do tak rozumianej czystej wartości spadku należy – zgodnie z art. 993 – doliczyć oprócz majątku spadkowego także ewentualne darowizny oraz zapisy windykacyjne. Chodzi o to, aby spadkodawca w drodze czynności inter vivos (darowizna) lub mortis causa (zapis windykacyjny) nie pozbawił uprawnionego zachowku lub nie ograniczył mu tego prawa. Generalnie doliczeniu do substratu zachowku podlegają wszystkie darowizny, które spadkodawca uczynił na rzecz jakiejkolwiek osoby, z włączeniami określonymi w art. 994.
Brak jest przepisu, który rozstrzygałby chwilę miarodajną dla ustalenia czystej wartości spadku. Sprawę tę wyjaśnił jednak Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z 26 marca 1985 roku (sygn. akt III CZP 75/84, OSN 1985/10/147) – dla ustalenia wartości aktywów i pasywów spadku miarodajna jest także chwila ustalania zachowku, analogicznie jak w przypadkach uregulowanych wyraźnie w art. 995. W ten sposób, chociaż prawo do zachowku powstaje w chwili otwarcia spadku, to jego wartość automatycznie waloryzuje się do poziom cen z chwili ustalania jego wysokości.
Po ustaleniu ułamka zachowkowego i wartości – w trzecim etapie dokonuje się wyliczenia wartości zachowku, gdyż jest to roszczenie pieniężne nie o wydanie części majątku. W tym celu należy przemnożyć ustalony w pierwszym etapie ułamek przez wartość majątku spadkowego, wówczas otrzymamy kwotę zachowku.
Przykłady
Wyobraźmy sobie sytuację, w której córka dziedziczy po ojcu dom o wartości 900 000 zł. Ojciec zaciągnął na tę nieruchomość kredyt hipoteczny, z którego pozostało do spłaty 400 000 zł. Czysta wartość spadku wynosi więc 500 000 zł. Syn, pominięty w testamencie, jest uprawniony do zachowku w wysokości połowy swojego udziału ustawowego. Gdyby dziedziczył ustawowo, przypadłaby mu połowa majątku, czyli 250 000 zł, a jego zachowek to 125 000 zł. To właśnie taką kwotę może żądać od siostry, niezależnie od tego, że dom nadal jest obciążony hipoteką.
Inny przypadek dotyczył rodziny, w której spadkodawca zostawił w testamencie cały majątek swojej partnerce, pomijając dwójkę dorosłych dzieci. W skład spadku wchodziło mieszkanie o wartości 600 000 zł, jednak spadkodawca jeszcze za życia przekazał jednemu z dzieci darowiznę – samochód wart 100 000 zł. Do substratu zachowku dolicza się wartość tej darowizny, więc spadek liczony do zachowku wynosi 700 000 zł. Każde z dzieci otrzymałoby ustawowo po 350 000 zł, a więc ich zachowek to po 175 000 zł. Dziecko, które wcześniej dostało auto, może żądać tylko 75 000 zł, bo 100 000 zł zostało już uwzględnione jako darowizna. Drugie dziecko natomiast ma prawo do pełnych 175 000 zł.
Jeszcze inna sytuacja miała miejsce, gdy zmarła matka pozostawiła w spadku gospodarstwo warte 1 200 000 zł, na które jednak ciążył kredyt w wysokości 200 000 zł. Czysta wartość spadku wynosiła więc 1 000 000 zł. Spadkobiercy ustawowi to troje dzieci, z których jedno zostało całkowicie pominięte w testamencie. Jego udział ustawowy wynosiłby 1/3, czyli 333 333 zł, a zachowek to połowa tej kwoty – 166 666 zł. Pozostała dwójka dzieci, choć odziedziczyła majątek, musiała się liczyć z obowiązkiem wypłaty bratu tej kwoty, mimo że w praktyce gospodarstwo było obciążone kredytem i wymagało regularnych spłat.
Podsumowanie
Zachowek to forma ochrony najbliższych spadkodawcy, dzięki której nie mogą oni zostać całkowicie pozbawieni udziału w majątku. Jego wysokość zależy od udziału ustawowego, doliczanych darowizn i czystej wartości spadku pomniejszonej o długi, w tym niespłacony kredyt hipoteczny. Wyceny dokonuje się według aktualnych cen rynkowych, a w razie sporu rozstrzyga sądowy biegły. W praktyce oznacza to, że nawet jeśli nieruchomość jest obciążona kredytem, uprawnieni do zachowku mogą skutecznie dochodzić swojego roszczenia pieniężnego.
Oferta porad prawnych
Jeśli stoisz przed problemem zachowku, spadku obciążonego kredytem lub chcesz sprawdzić, jakie prawa Ci przysługują – możesz skorzystać z profesjonalnej porady prawnej online. Wystarczy opisać swoją sytuację, a otrzymasz rzetelną analizę prawną i jasne wskazówki, jak najlepiej zadbać o swoje interesy. Porady udzielane są szybko, bez wychodzenia z domu i w pełni dostosowane do Twojego przypadku.
Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Uchwała Sądu Najwyższego 7 sędziów z 26 marca 1985 roku sygn. akt III CZP 75/84
Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.
Zapytaj prawnika - porady prawne online
O autorze: Eliza Rumowska
Radca prawny od 2005 roku, absolwentka prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Udziela porad z prawa cywilnego, pracy oraz rodzinnego, a także z zakresu procedury cywilnej i administracyjnej. Ma wieloletnie doświadczenie w stosowaniu prawa administracyjnego i samorządowego. Ukończyła również aplikację sądową. Obecnie prowadzi własną kancelarię prawną.
prawnicy z dużym doświadczeniem
Zapytaj prawnika
NAJNOWSZE
Zadaj pytanie »
» Zachowek po darowiznach, gdy spadkodawca rozdał cały majątek za życia
» Jak uregulować formalności po śmierci rodziców – przepisanie umów i postępowanie spadkowe krok po kroku
» Obowiązek wykonania zapisu zwykłego w testamencie
» Dziedziczenie mieszkania po siostrze dziadka a podatek
» Odrzucenie spadku przez dalszą rodzinę, kiedy zaczyna się bieg terminu?
