Czy pasierb ma prawo do zachowku po ojczymie?

Komu przysługuje zachowek?

Polskie prawo nie przewiduje możliwości dochodzenia zachowku przez pasierba tylko dlatego, że był wychowywany przez ojczyma albo pozostawał z nim w bliskich relacjach rodzinnych. Wynika to z tego, że art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego wskazuje zamknięty katalog uprawnionych do zachowku: zstępnych, małżonka oraz rodziców spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.

Zstępnymi są przede wszystkim dzieci, wnuki i dalsi potomkowie spadkodawcy. Pasierb, czyli dziecko małżonka spadkodawcy, nie jest zstępnym ojczyma, jeżeli nie doszło do przysposobienia. Dlatego samo wieloletnie wspólne zamieszkiwanie, utrzymywanie kontaktów, pomoc ojczymowi czy traktowanie go jak rodzica nie daje pasierbowi roszczenia o zachowek.

Wysokość zachowku, gdy dana osoba jest uprawniona, wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby jej przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli uprawnionym zstępnym jest małoletni, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału. Te zasady nie rozszerzają jednak kręgu osób uprawnionych na pasierbów.

Czy pasierb może dziedziczyć po ojczymie?

Brak prawa do zachowku nie oznacza, że pasierb nigdy nie może otrzymać majątku po ojczymie. Może to nastąpić przede wszystkim na podstawie testamentu. Ojczym może powołać pasierba do całości lub części spadku, ustanowić na jego rzecz zapis zwykły albo zapis windykacyjny, jeżeli zachowane są wymagania właściwe dla danej czynności.

Pasierb może też dziedziczyć ustawowo, ale tylko w szczególnej i bardzo dalszej kolejności. Zgodnie z art. 934¹ Kodeksu cywilnego, w braku małżonka spadkodawcy i krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada w częściach równych tym dzieciom małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku. W praktyce oznacza to, że dziedziczenie ustawowe po ojczymie przez pasierba jest możliwe dopiero wtedy, gdy nie ma wcześniejszych spadkobierców ustawowych.

Do wcześniejszych grup należą w szczególności dzieci i dalsi zstępni spadkodawcy, małżonek, rodzice, rodzeństwo, zstępni rodzeństwa, dziadkowie oraz zstępni dziadków. Jeżeli istnieje choć jedna osoba z wcześniejszego kręgu dziedziczenia, pasierb co do zasady nie dojdzie do dziedziczenia ustawowego na podstawie art. 934¹ Kodeksu cywilnego.

Znaczenie przysposobienia pasierba

Najważniejszym wyjątkiem jest przysposobienie. Jeżeli ojczym formalnie przysposobił pasierba, nie jest to już wyłącznie relacja powinowactwa. Przysposobienie tworzy więź prawną między przysposabiającym a przysposobionym i może powodować, że przysposobiony będzie traktowany w sprawach spadkowych jak dziecko spadkodawcy.

W takiej sytuacji przysposobiony może dziedziczyć po ojczymie jako jego dziecko, a jeżeli został pominięty w testamencie, może mieć roszczenie o zachowek na zasadach przewidzianych dla zstępnych. Trzeba jednak sprawdzić dokumenty dotyczące przysposobienia, ponieważ skutki prawne zależą od rodzaju i treści orzeczenia sądu rodzinnego.

Nie wystarczy natomiast samo używanie określenia ojciec, wspólne gospodarstwo domowe, utrzymywanie pasierba ani faktyczne wychowywanie. Bez przysposobienia pasierb pozostaje dzieckiem małżonka spadkodawcy, a nie jego zstępnym.

Co w sytuacji opisanej w pytaniu?

Jeżeli ojczym taty zmarł, a tata był tylko pasierbem i nie został przez ojczyma przysposobiony, zachowek po ojczymie mu nie przysługuje. Nie zmienia tego fakt, że matka taty, czyli żona ojczyma, zmarła wcześniej. Śmierć matki może mieć znaczenie przy ocenie ewentualnego dziedziczenia ustawowego po ojczymie, ale nie tworzy prawa do zachowku. Reguły opisuje szerzej artykuł o tym, jak wygląda dziedziczenie po mamie i ojczymie w rodzinie z drugim małżeństwem.

Aby ustalić, czy tata mógłby w ogóle dziedziczyć ustawowo po ojczymie, trzeba sprawdzić, czy ojczym pozostawił małżonka, dzieci, wnuki, rodziców, rodzeństwo, zstępnych rodzeństwa, dziadków albo zstępnych dziadków. Trzeba też ustalić, czy oboje rodzice taty nie żyli w chwili śmierci ojczyma. Dopiero brak wcześniejszych spadkobierców i spełnienie warunków z art. 934¹ Kodeksu cywilnego mogłyby otworzyć pasierbowi drogę do dziedziczenia ustawowego.

Pasierb a testament, darowizna i zapis

Ojczym może świadomie zabezpieczyć pasierba w testamencie albo za życia dokonać na jego rzecz darowizny. Takie rozporządzenia są możliwe, ponieważ prawo spadkowe nie zabrania przekazania majątku osobie niespokrewnionej.

Trzeba jednak odróżnić otrzymanie majątku na podstawie woli spadkodawcy od roszczenia o zachowek. Testament albo darowizna mogą dać pasierbowi realną korzyść majątkową, ale nie oznaczają automatycznie, że pasierb staje się osobą uprawnioną do zachowku. Uprawnienie do zachowku wynika z ustawy i jest ograniczone do osób wymienionych w art. 991 Kodeksu cywilnego.

W praktyce sytuacja prawna w rodzinie patchworkowej wymaga oddzielnego sprawdzenia: kto był spadkobiercą ustawowym, czy był testament, czy doszło do przysposobienia, czy dokonano darowizn oraz czy ktoś z uprawnionych do zachowku może podważać rozporządzenia dokonane przez spadkodawcę.

Termin przedawnienia roszczenia o zachowek

Jeżeli dana osoba rzeczywiście jest uprawniona do zachowku, musi pamiętać o terminie przedawnienia. Roszczenie z tytułu zachowku co do zasady przedawnia się z upływem 5 lat. Przy roszczeniu przeciwko spadkobiercy termin liczy się od ogłoszenia testamentu, a przy roszczeniu przeciwko osobie, która otrzymała darowiznę doliczaną do spadku albo zapis windykacyjny, od otwarcia spadku.

W sprawie pasierba, który nie został przysposobiony, problem najczęściej nie polega jednak na przedawnieniu, lecz na braku samego uprawnienia. Jeżeli nie ma statusu zstępnego, małżonka ani rodzica spadkodawcy, nie może skutecznie dochodzić zachowku po ojczymie.

FAQ

Podsumowanie

Pasierb nie ma prawa do zachowku po ojczymie, jeżeli nie został przez niego przysposobiony. Zachowek przysługuje tylko osobom wskazanym w art. 991 Kodeksu cywilnego, czyli zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, gdy byliby powołani do spadku z ustawy.

Pasierb może natomiast otrzymać majątek po ojczymie na podstawie testamentu, zapisu, darowizny albo wyjątkowo jako spadkobierca ustawowy z art. 934¹ Kodeksu cywilnego. Każdorazowo trzeba ustalić, czy istniał testament, czy doszło do przysposobienia i czy są wcześniejsi spadkobiercy ustawowi.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 931, art. 934¹, art. 991, art. 1000 i art. 1007 Kodeksu cywilnego.

2. Art. 991 Kodeksu cywilnego - uprawnieni do zachowku.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.