Obdarowany zmarł przed darczyńcą – czy spadkobiercy zapłacą zachowek?

Kto ma prawo do zachowku po darczyńcy?

Zachowek przysługuje nie wszystkim członkom rodziny, lecz tylko osobom wskazanym w art. 991 Kodeksu cywilnego. Są to zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby tej osobie przy dziedziczeniu ustawowym, a w przypadku małoletniego zstępnego albo osoby trwale niezdolnej do pracy — dwie trzecie takiego udziału.

W opisanej sytuacji synowa nie jest ustawową spadkobierczynią teściowej, więc sama z tego tytułu nie może żądać zachowku po teściowej. Inaczej wygląda sytuacja córki, czyli wnuczki spadkodawczyni — jako zstępna może być uwzględniana przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli została powołana w testamencie, może jednocześnie stać się osobą zobowiązaną do rozliczeń z uprawnionymi do zachowku.

Obdarowany zmarł przed darczyńcą — czy jego spadkobiercy odpowiadają?

Tak, taka odpowiedzialność jest możliwa. Jeżeli darowizna dokonana przez spadkodawcę wpływa na obliczenie zachowku, obowiązek zapłaty może obciążyć nie tylko spadkobierców darczyńcy, lecz w określonych sytuacjach również osobę obdarowaną, a gdy obdarowany już nie żyje — jego spadkobierców.

Sąd Najwyższy w wyroku z 13 kwietnia 2018 r., sygn. I CSK 387/17, przyjął, że obowiązek związany z otrzymaniem darowizny może przejść na spadkobierców obdarowanego także wtedy, gdy obdarowany zmarł przed otwarciem spadku po darczyńcy. Roszczenie o zachowek powstaje dopiero po śmierci darczyńcy, ale status obdarowanego i skutki otrzymanej darowizny mogą obciążać jego następców prawnych.

W praktyce oznacza to, że żona i dziecko zmarłego obdarowanego mogą zostać pozwane o zapłatę zachowku lub uzupełnienie zachowku. Nie przesądza to jeszcze o zasadności ani wysokości roszczenia. Trzeba osobno zbadać wartość darowizny, krąg uprawnionych, treść testamentu, skuteczność wydziedziczenia, sposób przyjęcia spadku po obdarowanym oraz ewentualne ograniczenia odpowiedzialności za długi spadkowe.

Czy darowizna mieszkania i udziału w działce będzie doliczona do zachowku?

Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku określone darowizny dokonane przez spadkodawcę. Darowizna mieszkania albo udziału w nieruchomości na rzecz dziecka zwykle ma istotne znaczenie przy zachowku, zwłaszcza gdy po śmierci darczyńcy w majątku spadkowym nie ma już składników pozwalających zaspokoić osoby uprawnione.

Nie należy zakładać, że sama dawna data darowizny automatycznie wyklucza jej doliczenie. Reguła 10 lat z art. 994 Kodeksu cywilnego dotyczy darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Przy darowiznach dla dzieci, małżonka lub innych osób bliskich trzeba każdorazowo sprawdzić ich status w konkretnej sprawie.

Wartość darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania i cen z chwili ustalania zachowku. Jeżeli mieszkanie było w złym stanie już w chwili darowizny, warto zebrać dokumenty, zdjęcia, protokoły, informacje o zalaniach, opinie techniczne i dowody poniesionych nakładów. Jeżeli natomiast pogorszenie stanu nastąpiło dopiero później, nie zawsze obniży to wartość przyjmowaną do rozliczenia zachowku.

Prawnuki a zachowek — kiedy mogą żądać zapłaty?

Prawnuki są zstępnymi spadkodawcy. Co do zasady dochodzą do dziedziczenia ustawowego wtedy, gdy ich rodzic lub dalszy wstępny nie dziedziczy. Szczególne znaczenie ma jednak art. 1011 Kodeksu cywilnego: zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę.

Jeżeli więc teściowa wydziedziczyła syna, a następnie także jego dzieci, to trzeba zbadać, czy wydziedziczenie każdej z tych osób jest skuteczne. Jeżeli wydziedziczenie rodzica jest skuteczne, jego dzieci mogą uzyskać własne prawo do zachowku. Jeżeli z kolei wydziedziczone są także wnuki, ich dzieci, czyli prawnuki spadkodawczyni, mogą wejść do kręgu osób uprawnionych do zachowku.

To, że prawnuki urodziły się po sporządzeniu testamentu, nie wyklucza ich praw, jeżeli żyją w chwili śmierci spadkodawczyni. Dla dziedziczenia i zachowku istotny jest moment otwarcia spadku, czyli śmierć spadkodawcy. Dziecko poczęte w chwili otwarcia spadku może być traktowane jak już urodzone, jeżeli urodzi się żywe.

Czy można skutecznie wydziedziczyć syna, wnuki i prawnuki?

Wydziedziczenie nie polega na samym pominięciu w testamencie. Aby pozbawić osobę prawa do zachowku, spadkodawca musi wskazać w testamencie przyczynę mieszczącą się w art. 1008 Kodeksu cywilnego. Chodzi między innymi o uporczywe postępowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego wbrew woli spadkodawcy, dopuszczenie się względem spadkodawcy albo najbliższych ciężkiego przestępstwa albo uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych.

Sam brak kontaktu z babcią lub prababcią nie zawsze wystarcza. W sprawach o zachowek sąd bada, czy brak relacji był zawiniony, długotrwały i czy rzeczywiście oznaczał uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych. Małoletnim dzieciom trudno przypisać odpowiedzialność za decyzje ich rodziców, dlatego wydziedziczenie prawnuków wymagałoby bardzo ostrożnej oceny i konkretnych przyczyn dotyczących właśnie tych osób.

Jeżeli spadkodawczyni chce uporządkować sprawy testamentowe, może zmienić testament, doprecyzować powołanie spadkobiercy, zapisy i przyczyny wydziedziczenia, ale nie powinna liczyć na to, że sama zmiana testamentu automatycznie usunie wszystkie przyszłe roszczenia o zachowek. Osoby pominięte mogą później próbować podważyć wydziedziczenie w testamencie, a sąd oceni skuteczność wydziedziczenia na podstawie konkretnych faktów.

W podobnych sprawach często pojawia się pytanie, czy można wydziedziczyć brata i jego dzieci. Odpowiedź zależy od tego, czy dana osoba w ogóle należy do kręgu uprawnionych do zachowku po konkretnym spadkodawcy i czy istnieje ustawowa przyczyna wydziedziczenia.

Przedawnienie roszczeń o zachowek

Roszczenia o zachowek nie są bezterminowe. Zgodnie z art. 1007 Kodeksu cywilnego roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku.

W praktyce trzeba odróżnić dwie daty: dzień śmierci spadkodawcy oraz dzień ogłoszenia testamentu. Dopóki teściowa żyje, roszczenie o zachowek po niej jeszcze nie powstało. Po jej śmierci należy ustalić, kiedy testament został ogłoszony i przeciwko komu uprawniony kieruje roszczenie — do spadkobiercy, zapisobiercy windykacyjnego, obdarowanego czy spadkobierców obdarowanego.

Co może zrobić osoba, której nie stać na zapłatę zachowku?

Brak środków nie powoduje automatycznego wygaśnięcia roszczenia o zachowek, ale ma znaczenie przy sposobie jego zaspokojenia. Od 2023 r. art. 997¹ Kodeksu cywilnego pozwala osobie zobowiązanej żądać od sądu odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach nawet obniżenia zachowku. Sąd powinien uwzględnić sytuację osobistą i majątkową zarówno uprawnionego, jak i zobowiązanego.

W sprawie, w której samotny rodzic utrzymuje chore dziecko, żyje z renty rodzinnej, nie ma oszczędności i jednocześnie odpowiada za nieruchomość o spornej wartości, argumenty dotyczące rat lub odroczenia mogą być istotne. Trzeba je jednak dobrze udokumentować: kosztami leczenia, dochodami, wydatkami, stanem majątku i realną możliwością sprzedaży albo wykorzystania nieruchomości.

Można także bronić się przed zawyżonym zachowkiem przez kwestionowanie wartości darowizny, statusu osoby uprawnionej, skuteczności wydziedziczenia, zakresu odpowiedzialności za długi spadkowe oraz dat przedawnienia. W sprawach rodzinnych dotyczących nieruchomości warto sprawdzić również, czy i kiedy można dochodzić spłaty z rodzinnego majątku.

Jak zabezpieczyć się jeszcze przed śmiercią darczyńcy?

Nie można skutecznie zapłacić zachowku przed śmiercią spadkodawcy, bo roszczenie jeszcze nie istnieje. Można jednak przygotować się dowodowo i organizacyjnie. Warto zachować dokumenty dotyczące darowizny, wartości mieszkania i działki, stanu nieruchomości, zalania, remontów, podatków, opłat, kosztów utrzymania oraz sytuacji rodzinnej.

Jeżeli darczyńca nadal żyje, może skonsultować treść testamentu, przemyśleć skutki wydziedziczenia i ewentualnie uporządkować majątek tak, aby ograniczyć późniejsze spory. W sprawach po rodzicach lub dziadkach przydatne jest też wcześniejsze ustalenie, kto będzie dziedziczył i jakie formalności trzeba będzie przeprowadzić po śmierci, zwłaszcza gdy w grę wchodzi spadek po rodzicach albo przekazanie nieruchomości jednemu z dzieci.

FAQ

Czy żona zmarłego syna ma prawo do zachowku po teściowej?

Nie, synowa nie należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku po teściowej. Może jednak odpowiadać za zachowek jako spadkobierczyni swojego męża, jeżeli mąż za życia otrzymał od matki darowiznę doliczaną przy zachowku.

Czy spadkobiercy obdarowanego mogą płacić zachowek, gdy obdarowany zmarł przed darczyńcą?

Tak, jest to możliwe. Orzecznictwo Sądu Najwyższego dopuszcza odpowiedzialność spadkobierców obdarowanego, ponieważ przejmują oni skutki prawne związane z otrzymaną przez niego darowizną.

Czy prawnuki mogą żądać zachowku po prababci?

Tak, jeżeli spełniają warunki wynikające z dziedziczenia ustawowego i przepisów o wydziedziczeniu. Szczególnie ważny jest art. 1011 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym zstępni wydziedziczonego zstępnego mogą mieć własne prawo do zachowku.

Czy można wydziedziczyć małoletnie prawnuki?

Teoretycznie wydziedziczyć można tylko osobę, wobec której istnieje ustawowa przyczyna wydziedziczenia. W przypadku małoletnich dzieci i prawnuków jest to trudne, bo nie można im automatycznie przypisać winy za brak kontaktu wynikający z decyzji rodziców.

Czy zły stan mieszkania zmniejszy zachowek?

To zależy od tego, kiedy mieszkanie było w złym stanie. Wartość darowizny ustala się według stanu z chwili darowizny i cen z chwili ustalania zachowku. Dlatego szkody istniejące już przy darowiźnie są ważniejsze niż pogorszenie stanu nieruchomości po latach.

Czy można rozłożyć zachowek na raty?

Tak. Osoba zobowiązana może żądać rozłożenia zachowku na raty, odroczenia terminu płatności, a wyjątkowo obniżenia zachowku. Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron.

Kiedy przedawnia się roszczenie o zachowek?

Najczęściej trzeba liczyć 5 lat od ogłoszenia testamentu albo 5 lat od otwarcia spadku, gdy roszczenie jest kierowane przeciwko osobie obowiązanej z tytułu darowizny lub zapisu windykacyjnego. W każdej sprawie trzeba ustalić właściwy początek biegu terminu.

Podsumowanie

Śmierć obdarowanego przed darczyńcą nie zawsze chroni jego spadkobierców przed roszczeniem o zachowek. Jeżeli darowizna miała znaczną wartość i wpływa na prawa osób pominiętych w testamencie, spadkobiercy obdarowanego mogą zostać wciągnięci do sporu o zapłatę.

W opisanej sprawie kluczowe będzie ustalenie, kto faktycznie będzie uprawniony do zachowku po śmierci teściowej, czy wydziedziczenie syna, wnuków i ewentualnie dalszych zstępnych jest skuteczne, jaką wartość miała darowizna oraz czy można skorzystać z zarzutów dotyczących przedawnienia, rat, odroczenia albo obniżenia zachowku.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Art. 991, art. 994, art. 995, art. 997¹, art. 1000, art. 1007, art. 1008 i art. 1011 Kodeksu cywilnego.
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2018 r., sygn. akt I CSK 387/17.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.