Czy można wydziedziczyć brata i jego dzieci?

Czy brata można wydziedziczyć?

W języku potocznym często mówi się o „wydziedziczeniu brata”, ale w prawie spadkowym to określenie ma węższe znaczenie. Wydziedziczenie oznacza pozbawienie prawa do zachowku. Tymczasem rodzeństwo nie należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku.

Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego spadkodawca może w testamencie pozbawić zachowku tylko zstępnych, małżonka i rodziców, jeżeli zachodzi jedna z ustawowych przyczyn. Przepis nie wymienia brata, siostry, bratanków, siostrzeńców ani dalszych krewnych. Więcej o tym, jak działa wydziedziczenie w testamencie, piszemy w osobnym opracowaniu.

W praktyce oznacza to, że jeżeli Pana brat jest najbliższym krewnym, nie trzeba go wydziedziczać w sensie technicznym. Trzeba natomiast zadbać o to, aby nie dziedziczył z ustawy. Służy temu przede wszystkim testament.

Kiedy rodzeństwo dziedziczy z ustawy?

Jeżeli spadkodawca nie zostawi testamentu, dochodzi do dziedziczenia ustawowego. Przy braku dzieci, małżonka i rodziców do dziedziczenia mogą dojść między innymi rodzeństwo spadkodawcy. Jeżeli brat nie dożyje otwarcia spadku, jego udział może przypaść jego zstępnym, czyli dzieciom, wnukom, a w dalszej kolejności prawnukom. Podobnie wygląda spadek po bezdzietnym kawalerze, gdy brakuje najbliższych spadkobierców.

Dlatego w opisanej sytuacji najważniejsze pytanie brzmi nie: „jak wydziedziczyć brata”, ale: „jak sporządzić testament, aby spadek nie przypadł bratu ani jego linii rodzinnej”. Jeżeli testament skutecznie powołuje do całości spadku inną osobę albo inne osoby, dziedziczenie ustawowe brata i jego potomków zasadniczo nie wchodzi w grę.

Samo zdanie w testamencie, że brat zostaje wydziedziczony, może być niewystarczające albo mylące, ponieważ nie odnosi się do zachowku, którego brat i tak nie ma. Bezpieczniejsze jest precyzyjne wskazanie, kto ma dziedziczyć cały spadek.

Co zrobić, aby brat i jego potomkowie nie dziedziczyli?

Najprostszym rozwiązaniem jest sporządzenie testamentu, w którym powoła Pan do całości spadku wybraną osobę, kilka osób, organizację albo inny podmiot mogący dziedziczyć. Testament powinien być jasny, obejmować cały majątek i nie pozostawiać wątpliwości, czy dziedziczenie ustawowe ma zostać wyłączone. Warto przy tym pamiętać, że dobrze przemyślane rodzinne ustalenia a zachowek mogą ograniczyć późniejsze spory.

Warto rozważyć także wskazanie osoby podstawionej, czyli takiej, która ma dziedziczyć na wypadek, gdyby pierwszy wskazany spadkobierca nie chciał albo nie mógł dziedziczyć. Dzięki temu zmniejsza się ryzyko, że po latach, z powodu śmierci powołanego spadkobiercy albo odrzucenia spadku, spadek wróci do dziedziczenia ustawowego.

Jeżeli testament ma zawierać również negatywne rozporządzenie wobec brata, powinno ono być sformułowane ostrożnie. Można wskazać, że wolą spadkodawcy jest, aby brat nie dziedziczył po nim z ustawy. Nie zastępuje to jednak powołania spadkobiercy do całego spadku, jeżeli zależy Panu na maksymalnym ograniczeniu sporów.

Czy dzieci, wnuki i prawnuki brata mają prawo do zachowku?

Nie. Dzieci, wnuki i prawnuki brata nie są zstępnymi spadkodawcy, lecz zstępnymi rodzeństwa. Kodeks cywilny przyznaje zachowek zstępnym spadkodawcy, jego małżonkowi oraz rodzicom, o ile byliby powołani do spadku z ustawy. Nie obejmuje to bratanków, bratanic, siostrzeńców, siostrzenic ani dalszych potomków rodzeństwa.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy wydziedziczany jest na przykład syn spadkodawcy. Wtedy dzieci tego syna, jako wnuki spadkodawcy, mogą mieć własne prawo do zachowku. Ten mechanizm nie działa jednak przy bracie, bo brat nie jest zstępnym spadkodawcy.

W konsekwencji, jeżeli sporządzi Pan ważny testament powołujący inną osobę do całości spadku, brat oraz jego potomkowie co do zasady nie będą mogli skutecznie żądać zachowku tylko dlatego, że zostali pominięci.

Kiedy wydziedziczenie ma znaczenie?

Wydziedziczenie ma znaczenie wtedy, gdy chodzi o osobę uprawnioną do zachowku. Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego spadkodawca może w testamencie pozbawić zachowku zstępnych, małżonka albo rodziców, jeżeli uprawniony:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z testamentu. Nie wystarczy ogólne stwierdzenie, że ktoś zostaje wydziedziczony. Trzeba opisać fakty, które mieszczą się w ustawowych podstawach. W orzecznictwie podkreśla się, że decydujące znaczenie ma nie sama wola spadkodawcy, ale rzeczywiste istnienie ustawowej podstawy wydziedziczenia. Tak wskazał między innymi Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 24 kwietnia 2014 r., sygn. akt I ACa 23/14. Jeżeli podstawa jest wątpliwa, druga strona może próbować podważyć wydziedziczenie w testamencie.

W Pana sprawie ta regulacja ma znaczenie głównie porządkujące: pokazuje, że brat nie jest osobą, którą pozbawia się zachowku. Jeżeli celem jest wyłączenie go od spadku, trzeba skupić się na testamencie i powołaniu innych spadkobierców.

Na co uważać przy sporządzaniu testamentu?

Testament powinien być ważny formalnie i jednoznaczny. Jeżeli jest sporządzany własnoręcznie, musi być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i najlepiej opatrzony datą. Testament sporządzony na komputerze i tylko podpisany nie spełnia wymogów testamentu własnoręcznego.

W sprawach, w których istnieje ryzyko konfliktu rodzinnego, warto rozważyć testament notarialny. Nie eliminuje on całkowicie możliwości sporu, ale zwykle ułatwia wykazanie, że testament został sporządzony świadomie, w odpowiedniej formie i przez właściwą osobę.

Jeżeli chce Pan, aby nikt z linii brata nie dziedziczył, w testamencie warto jasno wskazać spadkobiercę do całości spadku oraz przewidzieć rozwiązanie na wypadek, gdyby ta osoba nie mogła albo nie chciała dziedziczyć. To praktycznie ważniejsze niż użycie słowa „wydziedziczenie”.

Zobacz również:

• nieuznane dziecko a dziedziczenie majątku
• dziedziczenie po kuzynie
• testament przed ślubem a dziedziczenie małżonka
• dziedziczenie przez dziecko pozamałżeńskie
• bezdzietne małżeństwo a dziedziczenie domu
• uznany za zmarłego odnalazł się

FAQ

Czy brat może żądać zachowku po mojej śmierci?

Nie. Brat nie jest osobą uprawnioną do zachowku. Zachowek przysługuje tylko zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, jeżeli spełnione są ustawowe warunki.

Czy dzieci brata mogą żądać zachowku?

Nie. Dzieci brata są zstępnymi Pana brata, a nie Pana zstępnymi. Bratankowie i bratanice mogą dziedziczyć ustawowo w określonych sytuacjach, ale nie mają prawa do zachowku po wujku tylko z tego powodu, że zostali pominięci w testamencie.

Czy wystarczy napisać w testamencie, że wydziedziczam brata?

Nie jest to najbezpieczniejsze rozwiązanie. Ponieważ brat nie ma prawa do zachowku, samo słowo „wydziedziczam” może być nieprecyzyjne. Lepiej wyraźnie powołać inną osobę do całości spadku i ewentualnie dodatkowo wskazać, że brat ma być wyłączony od dziedziczenia.

Czy testament może całkowicie pominąć rodzinę?

Co do zasady tak, spadkodawca może powołać do spadku osobę spoza rodziny. Trzeba jednak pamiętać, że osoby uprawnione do zachowku, jeśli istnieją, mogą mieć roszczenia pieniężne. W opisanym stanie faktycznym brat i jego potomkowie nie są jednak uprawnieni do zachowku.

Czy lepiej sporządzić testament u notariusza?

Przy konflikcie rodzinnym lub chęci wyłączenia najbliższych krewnych testament notarialny często jest praktyczniejszy. Pomaga ograniczyć spory co do formy, daty i świadomości testatora, choć nie odbiera zainteresowanym prawa do kwestionowania testamentu w sądzie.

Podsumowanie

Brata nie wydziedzicza się w ścisłym znaczeniu, ponieważ nie ma on prawa do zachowku. Jeżeli nie chce Pan, aby brat dziedziczył, należy sporządzić ważny i precyzyjny testament, najlepiej powołujący inną osobę do całości spadku.

Wydziedziczenie brata nie rozciąga się na jego dzieci, wnuki i prawnuki, bo nie jest to właściwy mechanizm prawny. Potomkowie brata nie mają prawa do zachowku po Panu, ale mogą wejść w grę przy dziedziczeniu ustawowym, jeżeli nie będzie ważnego testamentu albo testament nie obejmie całego spadku.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 24 kwietnia 2014 r., sygn. akt I ACa 23/14