- Spadek po matce i ojcu można objąć jednym wnioskiem, jeżeli oba żądania może rozpoznać ten sam sąd spadku.
- Stwierdzenie nabycia spadku potwierdza, kto dziedziczy i w jakich udziałach, ale nie dzieli jeszcze konkretnych składników majątku.
- Na odrzucenie spadku albo jego przyjęcie wprost jest 6 miesięcy od dnia dowiedzenia się o powołaniu do spadku.
- Po potwierdzeniu dziedziczenia spadkobiercy mogą przeprowadzić dział spadku u notariusza albo w sądzie.
- Dzieci mogą skorzystać ze zwolnienia z podatku od spadków po rodzicach, jeżeli dochowają terminu zgłoszenia SD-Z2.
Załóżmy sytuację podobną do sprawy pani Urszuli: matka zmarła kilka lat temu, ojciec nie przeprowadził po niej sprawy spadkowej, a następnie zmarł także ojciec. Rodzeństwo chce ustalić, kto dziedziczy dom, oszczędności, ruchomości i ewentualne długi, w tym niespłaconą pożyczkę. W takiej sprawie zwykle trzeba najpierw formalnie potwierdzić nabycie spadku po każdym z rodziców, a dopiero potem dokonać działu spadku.
Przeprowadzenie postępowania o stwierdzenie nabycia spadku po obojgu rodzicach
Jeżeli rodzice nie pozostawili testamentów, dziedziczenie następuje według zasad ustawowych. Zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, co do zasady w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.
Gdy po matce zostali mąż i troje dzieci, każdy z nich dziedziczy po 1/4 spadku po matce. Jeżeli majątek rodziców był objęty wspólnością majątkową małżeńską, do spadku po matce wchodzi zasadniczo jej udział w majątku wspólnym oraz ewentualny majątek osobisty. Udział ojca w majątku wspólnym nie staje się spadkiem po matce, lecz pozostaje jego własnością.
Po śmierci ojca, jeżeli również nie było testamentu i dziedziczą wyłącznie troje dzieci, każde z dzieci dziedziczy spadek po ojcu po 1/3. W praktyce przy majątku wspólnym rodziców i tych samych dzieciach jako spadkobiercach końcowy udział każdego dziecka w nieruchomości może wynieść po 1/3, ale zawsze trzeba sprawdzić, czy nie było testamentu, darowizn, wcześniejszych działów majątku, innych dzieci, przysposobienia, zrzeczenia się dziedziczenia albo odrzucenia spadku.
Jeżeli w rodzinie trzeba potwierdzić dziedziczenie po kilku zmarłych, pomocne może być omówienie zasad, na jakich prowadzi się postępowanie spadkowe po kilku osobach.
Stwierdzenie nabycia spadku
Stwierdzenie nabycia spadku to postanowienie sądu, które potwierdza, kto jest spadkobiercą i w jakim udziale dziedziczy. Samo prawo do spadku powstaje z chwilą śmierci spadkodawcy, ale w wielu sytuacjach potrzebny jest dokument potwierdzający dziedziczenie, na przykład przy wpisie do księgi wieczystej, wypłacie środków z rachunku bankowego, sprzedaży nieruchomości albo późniejszym dziale spadku.
Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku może złożyć każda osoba mająca w tym interes prawny, najczęściej jeden ze spadkobierców. Pozostali spadkobiercy powinni zostać wskazani jako uczestnicy postępowania. Prawo do złożenia takiego wniosku nie przedawnia się, dlatego sprawę po rodzicu można przeprowadzić także wiele lat po jego śmierci.
Stwierdzenie nabycia spadku nie dzieli jeszcze majątku. Jeżeli sąd stwierdzi, że trójka dzieci dziedziczy po ojcu po 1/3, oznacza to udział w całej masie spadkowej, a nie automatyczne przyznanie konkretnemu dziecku domu, samochodu albo określonej kwoty pieniędzy.
Termin na złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku
Spadkobierca ma 6 miesięcy na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Termin liczy się od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku. W typowej sprawie dziecka dziedziczącego po rodzicu będzie to zwykle dzień, w którym dziecko dowiedziało się o śmierci rodzica, ale w bardziej złożonych sytuacjach termin może biec później, na przykład gdy dana osoba dziedziczy dopiero po odrzuceniu spadku przez wcześniejszego spadkobiercę.
Stwierdzenie nabycia spadku nie powinno nastąpić przed upływem 6 miesięcy od otwarcia spadku, chyba że wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Jeżeli termin minął i spadkobierca nie złożył żadnego oświadczenia, przy spadkach otwartych od 18 października 2015 r. skutkiem jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.
Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza oznacza ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza. Nie oznacza to jednak, że długi można zignorować. Jeżeli po zmarłym pozostała pożyczka, kredyt albo inne zobowiązania, spadkobiercy powinni ustalić wysokość aktywów i długów oraz rozważyć sporządzenie wykazu inwentarza albo wniosek o spis inwentarza.
Postępowanie spadkowe po rodzicach
W jednym piśmie można domagać się stwierdzenia nabycia spadku po matce i po ojcu, ale trzeba wyraźnie wskazać dwa żądania: osobno dotyczące spadku po matce i osobno dotyczące spadku po ojcu. Jest to praktyczne zwłaszcza wtedy, gdy rodzice mieli to samo ostatnie miejsce zwykłego pobytu i właściwy jest ten sam sąd spadku.
Sądem spadku jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli nie da się go ustalić w Polsce, właściwy może być sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część, a w braku takich podstaw Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy. Przy dwóch spadkodawcach trzeba więc sprawdzić właściwość dla każdego z rodziców.
Trzeba uporządkować spadek po obojgu rodzicach?
Prawnik ustali kolejność dziedziczenia po każdym z rodziców, dobierze dokumenty i wskaże, czy sprawy można objąć jednym wnioskiem.
Wyślij sprawę do bezpłatnej wyceny ›Opisanie sprawy i wycena są bezpłatne • Dopiero później decydujesz, czy zamawiasz poradę
Jeżeli właściwy jest ten sam sąd, połączenie spraw w jednym postępowaniu zwykle upraszcza procedurę i ogranicza liczbę rozpraw. Sąd może jednak rozpoznać żądania odrębnie, jeżeli uzna, że wymaga tego stan sprawy, na przykład z powodu sporu co do testamentu, kręgu spadkobierców albo kolejności dziedziczenia.
Wniosek do sądu o stwierdzenie nabycia spadku
Wniosek powinien zawierać oznaczenie sądu, dane wnioskodawcy i uczestników, wskazanie spadkodawców, daty i miejsca ich śmierci, ostatniego miejsca zwykłego pobytu, żądanie stwierdzenia nabycia spadku oraz uzasadnienie. W sprawie po obojgu rodzicach warto rozpisać chronologię: kto zmarł pierwszy, kto był wtedy spadkobiercą, czy istniał testament i kto dziedziczy po drugim rodzicu. W praktyce bywa to powiązane z pytaniem o przekazanie spadku matce po śmierci ojca.
Do wniosku zwykle dołącza się odpisy aktów zgonu rodziców, odpisy aktów urodzenia dzieci, odpisy aktów małżeństwa osób, które zmieniły nazwisko, testament, jeżeli istnieje, oraz odpisy wniosku dla uczestników. Jeżeli sprawa obejmuje nieruchomość, praktycznie warto przygotować także numer księgi wieczystej, choć sąd w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku nie dokonuje jeszcze działu majątku. Pomocny przy przygotowaniu pisma może być wzór wniosku o stwierdzenie nabycia spadku, który trzeba jednak dopasować do konkretnej sprawy i liczby spadkodawców.
Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł. Jeżeli w jednym piśmie znajdują się wnioski dotyczące dwóch spadkodawców, opłatę pobiera się od każdego z nich odrębnie. Dodatkowo pobierana jest opłata za wpis w Rejestrze Spadkowym, obecnie 5 zł za wpis.
Po złożeniu kompletnego wniosku sąd wyznacza rozprawę, wzywa wnioskodawcę i uczestników, a następnie ustala krąg spadkobierców. W postanowieniu sąd wymienia spadkodawcę, spadkobierców oraz ich udziały w spadku. Przy dwóch zmarłych rodzicach postanowienie powinno osobno wskazywać nabycie spadku po każdym z nich.
Akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza
Zamiast postępowania sądowego można skorzystać z aktu poświadczenia dziedziczenia u notariusza. Jest to rozwiązanie szybsze, ale wymaga zgodnego udziału wszystkich osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi albo testamentowi oraz osób, na rzecz których mogły zostać uczynione zapisy windykacyjne.
Notariusz nie sporządzi aktu poświadczenia dziedziczenia, jeżeli istnieje spór między spadkobiercami, nie stawiły się wszystkie wymagane osoby, ujawni się nieotwarty testament, wcześniej sporządzono już akt poświadczenia dziedziczenia albo zapadło postanowienie sądu dotyczące tego samego spadku. Zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia potwierdzający spadek po rodzicach ma skutki podobne do prawomocnego postanowienia sądu i stanowi dowód, że wskazana osoba jest spadkobiercą.
U notariusza również można uporządkować dziedziczenie po kilku osobach, ale w praktyce wymaga to kompletnej dokumentacji i pełnej zgodności wszystkich zainteresowanych. Jeżeli choć jedna osoba kwestionuje udziały, testament albo zakres majątku, bezpieczniejsza będzie droga sądowa.
Kiedy można przeprowadzić dział spadku?
Dział spadku można przeprowadzić po ustaleniu, kto jest spadkobiercą i jakie ma udziały. Najpierw potrzebne jest więc prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia. Dopiero potem spadkobiercy mogą podzielić konkretne składniki majątku.
Jeżeli wszyscy spadkobiercy są zgodni, a w skład spadku wchodzi nieruchomość, dział spadku powinien zostać dokonany u notariusza w formie aktu notarialnego. Jeżeli zgody nie ma, konieczny będzie sądowy dział spadku po rodzicach. Sąd może przyznać nieruchomość jednemu ze spadkobierców ze spłatą pozostałych, podzielić majątek w naturze, jeżeli jest to możliwe, albo zarządzić sprzedaż i podział ceny.
Opłata sądowa od wniosku o dział spadku wynosi 500 zł, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu, 300 zł. Jeżeli dział spadku jest połączony ze zniesieniem współwłasności, opłata wynosi 1000 zł, a przy zgodnym projekcie działu spadku i zniesienia współwłasności 600 zł. Przy umowie notarialnej koszty zależą przede wszystkim od wartości majątku i zakresu czynności notarialnych.
W sprawach po obojgu rodzicach dział spadku bywa połączony z rozliczeniem udziałów po pierwszym i po drugim zmarłym. Warto wtedy przygotować pełną listę składników majątku, wskazać, które przedmioty należały do majątku wspólnego rodziców, a które do majątku osobistego jednego z nich, oraz ustalić, czy były darowizny albo nakłady wymagające rozliczenia.
Podatek od spadku po rodzicach
Dzieci należą do najbliższej rodziny i mogą korzystać ze zwolnienia podatkowego przewidzianego w art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn. Aby skorzystać ze zwolnienia, co do zasady należy zgłosić nabycie spadku naczelnikowi urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia.
Jeżeli sprawa dotyczy spadku po matce i po ojcu, zgłoszenia podatkowe należy oceniać osobno dla każdego spadkodawcy. W praktyce może to oznaczać konieczność złożenia odrębnych formularzy SD-Z2, ponieważ nabycie następuje po różnych osobach i w różnych udziałach.
Więcej praktycznych informacji na temat formalności podatkowych po zakończeniu sprawy spadkowej omawia artykuł o tym, jak rozliczyć podatek od spadku po rodzicach.
Trzeba odróżnić podatek od spadków i darowizn od podatku od czynności cywilnoprawnych przy dziale spadku. Umowa o dział spadku może podlegać PCC w części dotyczącej spłat lub dopłat, jeżeli jeden ze spadkobierców nabywa ponad swój udział. Stawka może wynosić 2% przy przeniesieniu własności rzeczy i wybranych praw majątkowych albo 1% przy innych prawach majątkowych.
Przykłady
Poniższe przykłady pokazują, jak w praktyce różni się samo potwierdzenie dziedziczenia od późniejszego podziału majątku i rozliczenia długów.
Po śmierci matki nie przeprowadzono żadnej sprawy spadkowej. Kilka lat później zmarł ojciec. Troje dzieci złożyło jeden wniosek do sądu, ponieważ oboje rodzice mieli to samo ostatnie miejsce zwykłego pobytu. Sąd najpierw ustalił, kto dziedziczy po matce, a następnie kto dziedziczy po ojcu. Dopiero po uzyskaniu prawomocnego postanowienia rodzeństwo mogło wpisać swoje prawa w księdze wieczystej i rozpocząć rozmowy o sprzedaży domu.
Córka dowiedziała się, że ojciec pozostawił pożyczkę i zaległości w opłatach. Termin 6 miesięcy od śmierci ojca jeszcze nie minął, więc rozważyła, czy odrzucić spadek, czy przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza. Ponieważ w skład spadku wchodził także wartościowy udział w domu, zdecydowała się nie odrzucać spadku, ale przygotowała wykaz inwentarza, aby uporządkować odpowiedzialność za długi.
Rodzeństwo uzyskało akt poświadczenia dziedziczenia po rodzicach, ale nie mogło uzgodnić, kto ma przejąć mieszkanie. Jeden brat chciał je zatrzymać i spłacić siostry, druga siostra domagała się sprzedaży, a trzecia chciała wynajmu. Ponieważ brakowało zgody, sprawa działu spadku trafiła do sądu, który rozstrzygnął sposób podziału majątku i wysokość spłat.
FAQ
Czy można zrobić jedną sprawę spadkową po matce i ojcu?
Tak, często jest to możliwe, jeżeli oba żądania może rozpoznać ten sam sąd spadku. We wniosku trzeba jednak osobno opisać dziedziczenie po każdym z rodziców i wskazać udziały spadkobierców dla każdego spadku.
Czy trzeba przeprowadzać stwierdzenie nabycia spadku?
Nie zawsze istnieje praktyczna potrzeba natychmiastowego przeprowadzenia sprawy, ale bez postanowienia sądu albo aktu poświadczenia dziedziczenia trudno sprzedać nieruchomość, wpisać spadkobierców do księgi wieczystej, załatwić sprawy bankowe albo dokonać działu spadku.
Czy sprawa spadkowa po rodzicach dzieli dom między dzieci?
Nie. Stwierdzenie nabycia spadku potwierdza tylko udziały w spadku. Konkretny podział domu, spłaty, przejęcie nieruchomości przez jedno dziecko albo sprzedaż domu następują dopiero w dziale spadku.
Co zrobić, jeśli po rodzicu zostały długi?
Trzeba ustalić termin na przyjęcie albo odrzucenie spadku, wartość aktywów i wysokość zobowiązań. Jeżeli spadek został przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza, odpowiedzialność za długi jest ograniczona do wartości stanu czynnego spadku, ale dla bezpieczeństwa warto zadbać o wykaz albo spis inwentarza.
Czy można załatwić spadek po rodzicach u notariusza?
Tak, ale tylko wtedy, gdy stawią się wszystkie wymagane osoby i nie ma sporu co do dziedziczenia. Jeżeli ktoś nie chce współpracować, kwestionuje testament albo nie można ustalić pełnego kręgu spadkobierców, konieczne może być postępowanie sądowe.
Kiedy składa się SD-Z2 po spadku po rodzicach?
Co do zasady formularz SD-Z2 składa się w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia sądu albo od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Przy spadku po obojgu rodzicach obowiązek należy ocenić oddzielnie dla każdego nabycia.
Podsumowanie
Uregulowanie spadku po matce i ojcu zwykle wymaga dwóch etapów. Pierwszy to potwierdzenie, kto dziedziczy po każdym z rodziców i w jakich udziałach. Drugi to dział spadku, czyli faktyczny podział majątku, rozliczenie spłat, dopłat, nakładów i ewentualnych długów. Jeżeli sprawa jest zgodna, można część czynności przeprowadzić u notariusza. Jeżeli istnieje spór albo nie wszyscy spadkobiercy współpracują, potrzebne będzie postępowanie sądowe.
Potrzebujesz pomocy w swojej sprawie?
Opisz swoją sprawę prawnikowi › Wycena zwykle w ciągu 2 godzin
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398
4. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207
5. Ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych - Dz.U. 2000 nr 86 poz. 959
6. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie - Dz.U. 1991 nr 22 poz. 91
7. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej - Dz.U. 2004 nr 148 poz. 1564
