- Po śmierci spadkodawcy zadłużony spadkobierca co do zasady nie zrzeka się spadku na rzecz konkretnej osoby, lecz może go odrzucić w terminie albo rozporządzić nabytym udziałem.
- Darowizna udziału w spadku lub mieszkaniu na rzecz brata albo siostry jest szczególnie ryzykowna, bo wierzyciel może skorzystać ze skargi pauliańskiej.
- Przy czynnościach między osobami bliskimi działa domniemanie wiedzy o pokrzywdzeniu wierzycieli, które trzeba obalać w sądzie.
- Uznanie czynności za bezskuteczną nie oznacza automatycznie jej nieważności, ale pozwala wierzycielowi prowadzić egzekucję tak, jakby udział nadal należał do dłużnika.
- W sprawie zachowku po żyjącym rodzicu możliwa jest umowa notarialna z przyszłym spadkodawcą, ale jednostronne oświadczenie uprawnionego nie daje takiej samej ochrony.
Czy zadłużony spadkobierca może zrzec się udziału po ojcu?
W opisanej sytuacji, w której pojawia się spadek a długi spadkobiercy, trzeba najpierw uporządkować pojęcia. Jeżeli ojciec już zmarł, a brat nabył po nim udział w spadku lub udział w mieszkaniu, nie jest to już klasyczne zrzeczenie się dziedziczenia. Zrzeczenie się dziedziczenia zawiera się za życia przyszłego spadkodawcy w umowie z nim, w formie aktu notarialnego. Po śmierci spadkodawcy w grę wchodzą inne czynności: odrzucenie spadku, zbycie udziału w spadku, zbycie udziału w nieruchomości albo dział spadku.
Jeżeli termin na odrzucenie spadku jeszcze nie upłynął, spadkobierca może złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku. Nie wskazuje jednak wtedy, komu przekazuje swój udział. Skutek wynika z przepisów o dziedziczeniu, a w miejsce odrzucającego mogą wejść jego zstępni, na przykład dzieci. Dodatkowo odrzucenie spadku przez osobę zadłużoną także może zostać zakwestionowane przez wierzycieli na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego, jeżeli prowadzi do ich pokrzywdzenia.
Jeżeli brat już przyjął spadek albo termin na odrzucenie spadku minął, praktycznie pozostaje rozporządzenie udziałem. Może to być darowizna, sprzedaż, umowa zbycia udziału w spadku albo dział spadku. W przypadku udziału w nieruchomości potrzebny jest akt notarialny. Sama rodzinna umowa pisemna nie przeniesie skutecznie własności udziału w mieszkaniu.
Skarga pauliańska a przekazanie udziału rodzinie
Największym ryzykiem przy przekazaniu udziału zadłużonego brata jest skarga pauliańska. Zgodnie z art. 527 § 1 Kodeksu cywilnego, gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, wierzyciel może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną wobec niego. Warunkiem jest co do zasady świadomość pokrzywdzenia wierzycieli po stronie dłużnika oraz wiedza albo możliwość dowiedzenia się o tym przez osobę trzecią.
Pokrzywdzenie wierzycieli występuje wtedy, gdy przez daną czynność dłużnik stał się niewypłacalny albo niewypłacalny w wyższym stopniu niż wcześniej. W praktyce chodzi o sytuację, w której po przekazaniu udziału wierzyciel nie może skutecznie zaspokoić długu z majątku dłużnika albo może to zrobić tylko w mniejszym zakresie.
Jeżeli brat przekaże swój udział nieodpłatnie, na przykład w darowiźnie albo w dziale spadku bez spłaty, pozycja wierzyciela jest silniejsza. Przy bezpłatnym przysporzeniu wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną nawet wtedy, gdy obdarowany twierdzi, że nie wiedział o zamiarze pokrzywdzenia wierzycieli i nie mógł się o tym dowiedzieć.
W przypadku darowizny istotne jest także domniemanie z art. 529 Kodeksu cywilnego. Jeżeli w chwili darowizny dłużnik był niewypłacalny albo stał się niewypłacalny wskutek darowizny, domniemywa się, że działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.
Czy sprzedaż udziału za pieniądze jest bezpieczniejsza?
Odpłatna sprzedaż udziału albo dział spadku ze spłatą może być mniej ryzykowny niż darowizna, ale nie oznacza pełnego bezpieczeństwa. Jeżeli nabywcą jest osoba bliska, na przykład brat, siostra, rodzic lub dziecko, działa domniemanie z art. 527 § 3 Kodeksu cywilnego. Przyjmuje się wtedy, że osoba bliska wiedziała, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.
Długi spadkobiercy zagrażają udziałowi, który chce przekazać rodzinie?
Prawnik przeanalizuje stan zadłużenia, planowane rozporządzenie udziałem i ryzyko skargi pauliańskiej oraz wskaże legalne rozwiązania bez pokrzywdzenia wierzycieli.
Wyślij sprawę do bezpłatnej wyceny ›Opisanie sprawy i wycena są bezpłatne • Dopiero później decydujesz, czy zamawiasz poradę
To domniemanie można próbować obalić, ale wymaga to dowodów. Znaczenie mogą mieć między innymi: realna cena odpowiadająca wartości rynkowej udziału, faktyczna zapłata, przeznaczenie pieniędzy na spłatę wierzycieli, brak ukrywania transakcji oraz dokumenty potwierdzające sytuację majątkową dłużnika. Sprzedaż za symboliczną kwotę lub potrącenia bez realnego ekonomicznego uzasadnienia zwiększają ryzyko sporu.
Jeżeli sąd uwzględni skargę pauliańską, czynność nie staje się automatycznie nieważna między stronami. Jest bezskuteczna wobec konkretnego wierzyciela. Wierzyciel może wtedy prowadzić egzekucję z przedmiotu, który wyszedł z majątku dłużnika, tak jakby nadal do niego należał.
Termin dla wierzyciela i skutki wyroku
Wierzyciel ma ograniczony czas na skorzystanie ze skargi pauliańskiej. Zgodnie z art. 534 Kodeksu cywilnego uznania czynności prawnej za bezskuteczną nie można żądać po upływie pięciu lat od daty tej czynności. Termin liczy się od zawarcia umowy, na przykład darowizny, sprzedaży albo działu spadku.
Powództwo kieruje się zasadniczo przeciwko osobie, która uzyskała korzyść majątkową. Jeżeli ta osoba dalej rozporządziła korzyścią, wierzyciel może w określonych przypadkach wystąpić przeciwko kolejnemu nabywcy. Szczególnie ryzykowne są dalsze nieodpłatne przesunięcia majątku.
Osobną podstawą może być art. 59 Kodeksu cywilnego. Przepis ten pozwala żądać uznania umowy za bezskuteczną wobec osoby trzeciej, jeżeli wykonanie umowy czyni całkowicie lub częściowo niemożliwym zadośćuczynienie jej roszczeniu, a strony wiedziały o tym roszczeniu albo umowa była nieodpłatna. W tym przypadku termin jest krótszy i wynosi rok od zawarcia umowy.
Odrzucenie spadku przez dłużnika też może być podważone
Jeżeli brat nie przyjął jeszcze spadku i rozważa jego odrzucenie, trzeba pamiętać o art. 1024 Kodeksu cywilnego. Jeżeli spadkobierca odrzucił spadek z pokrzywdzeniem wierzycieli, każdy wierzyciel, którego wierzytelność istniała w chwili odrzucenia spadku, może żądać, aby odrzucenie zostało uznane za bezskuteczne wobec niego.
Takiego uznania można żądać w ciągu sześciu miesięcy od uzyskania wiadomości o odrzuceniu spadku, jednak nie później niż przed upływem trzech lat od odrzucenia spadku. To oznacza, że samo odrzucenie spadku przez osobę zadłużoną nie zawsze ochroni majątek rodzinny przed wierzycielami.
Odrzucenie spadku ma też skutki dla dalszych spadkobierców. Jeżeli brat ma dzieci, mogą one wejść w jego miejsce. W przypadku małoletnich dzieci odrzucenie spadku wymaga zachowania dodatkowych wymogów rodzinnych i terminowych, dlatego nie powinno się podejmować takiej decyzji bez analizy całej linii dziedziczenia.
Jakie rozwiązania są najmniej ryzykowne?
Nie ma umowy, która w sposób pewny i zgodny z prawem pozwoli uniknąć zajęcia spadku przez komornika i ukryje udział zadłużonego spadkobiercy przed wierzycielami. Bezpieczniejsze są rozwiązania transparentne, ekonomicznie uzasadnione i połączone z realną spłatą zadłużenia. Może to być na przykład sprzedaż udziału za cenę rynkową, a następnie przeznaczenie środków na wierzycieli. Takie rozwiązanie nadal wymaga jednak analizy, bo przy osobach bliskich spór pauliański nie jest wykluczony.
W praktyce warto sprawdzić, czy długi brata są już objęte egzekucją, czy istnieją zabezpieczenia na majątku, czy wierzyciele wiedzą o udziale w spadku, jaka jest wartość udziału oraz czy możliwe są ugody z wierzycielami. Jeżeli zadłużenie jest znaczne i trwałe, brat może też rozważyć instrumenty przewidziane dla osób niewypłacalnych, w tym postępowanie upadłościowe, o ile spełnia ustawowe warunki.
- zrzeczenie się spadku po ojcu na rzecz matki
Zachowek po matce a zadłużony brat
W opisanej sprawie pojawia się także wątek testamentu matki. Jeżeli matka powoła w testamencie jedno dziecko do całości majątku, pominiętemu dziecku może w przyszłości przysługiwać roszczenie o zachowek, o ile spełnione będą warunki ustawowe. Takie roszczenie ma charakter pieniężny, więc co do zasady może interesować wierzycieli uprawnionego.
Aktualnie Kodeks cywilny przewiduje możliwość zawarcia umowy o zrzeczenie się dziedziczenia z przyszłym spadkodawcą, a także możliwość ograniczenia takiego zrzeczenia do prawa do zachowku w całości lub w części. Wymagana jest forma aktu notarialnego i udział przyszłego spadkodawcy, czyli w tym przypadku matki. Jednostronne pismo brata, że nie będzie dochodził zachowku, nie daje takiej samej ochrony jak umowa notarialna zawarta z matką.
Po śmierci spadkodawcy sytuacja jest inna. Uprawniony może nie dochodzić zachowku, zawrzeć ugodę albo rozporządzić istniejącym roszczeniem, ale takie działania także mogą być oceniane przez pryzmat pokrzywdzenia wierzycieli, jeżeli prowadzą do uszczuplenia majątku dłużnika.
Podsumowanie
Przekazanie udziału w spadku przez zadłużonego spadkobiercę członkowi rodziny nie daje pewnej ochrony przed egzekucją. Darowizna, sprzedaż za zaniżoną cenę, dział spadku bez spłaty, a nawet odrzucenie spadku mogą zostać zakwestionowane, jeżeli skutkiem jest pokrzywdzenie wierzycieli. Szczególnie ostrożnie trzeba podchodzić do czynności między rodzeństwem, bo przepisy przewidują domniemania korzystne dla wierzyciela.
Najrozsądniej ocenić sprawę całościowo: jakie długi ma brat, czy toczy się egzekucja, ile wart jest udział, czy istnieje możliwość rynkowej spłaty oraz jakie skutki wywoła testament matki. Celem nie powinno być ukrycie majątku przed wierzycielami, lecz wybranie zgodnego z prawem rozwiązania, które ograniczy ryzyko procesu i egzekucji z rodzinnego mieszkania.
Przykłady
Poniższe przykłady pokazują, dlaczego ten sam cel rodzinny może prowadzić do różnych skutków prawnych w zależności od formy czynności, ceny oraz sytuacji zadłużonego spadkobiercy.
Brat odziedziczył 1/6 udziału w mieszkaniu i darował go siostrze, ponieważ chciał, aby lokal pozostał w rodzinie. W chwili darowizny miał już wymagalne długi i nie posiadał innego majątku. Wierzyciel wytoczył powództwo ze skargi pauliańskiej. Jeżeli wykaże pokrzywdzenie, siostra nie obroni się samym twierdzeniem, że darowizna była rodzinną pomocą, a nie próbą ucieczki z majątkiem.
Zadłużony spadkobierca sprzedał udział w mieszkaniu bratu za cenę zbliżoną do wartości rynkowej, a pieniądze przeznaczył na częściową spłatę wierzycieli. Taka transakcja nadal może być badana, bo strony są osobami bliskimi, ale realna cena, przelew bankowy i spłata długów mogą zmniejszać ryzyko uznania, że czynność miała pokrzywdzić wierzycieli.
Matka chce w testamencie przekazać mieszkanie córce, a syn, który ma długi, deklaruje, że nie będzie żądał zachowku. Zwykłe oświadczenie syna może okazać się niewystarczające. Jeżeli matka żyje, właściwym instrumentem do rozważenia jest notarialna umowa z przyszłym spadkodawcą dotycząca zrzeczenia się zachowku w całości lub w części.
FAQ
Czy brat może przepisać udział w spadku na mnie za darmo?
Może zawrzeć umowę darowizny albo odpowiedni dział spadku, jeżeli spełnione są wymogi formalne, ale przy zadłużeniu jest to rozwiązanie bardzo ryzykowne. Wierzyciel może żądać uznania takiej czynności za bezskuteczną wobec siebie.
Czy sprzedaż udziału za symboliczną kwotę chroni przed wierzycielami?
Nie. Symboliczna cena może zostać potraktowana podobnie jak nieodpłatne wyzbycie się majątku albo jako dowód pokrzywdzenia wierzycieli. Przy osobach bliskich dodatkowo działa domniemanie wiedzy o sytuacji dłużnika.
Czy wierzyciel może prowadzić egzekucję z udziału, który formalnie jest już mój?
Tak, ale zasadniczo dopiero po uzyskaniu korzystnego rozstrzygnięcia w sprawie o bezskuteczność czynności wobec niego. Wtedy egzekucja może być prowadzona z przedmiotu, który wyszedł z majątku dłużnika.
Ile czasu ma wierzyciel na skargę pauliańską?
Co do zasady żądania uznania czynności za bezskuteczną nie można zgłosić po upływie pięciu lat od daty tej czynności. Przy odrzuceniu spadku przez dłużnika obowiązują odrębne terminy z art. 1024 Kodeksu cywilnego.
Czy brat może zrzec się zachowku po matce?
Jeżeli matka żyje, możliwa jest umowa notarialna z przyszłym spadkodawcą, w tym ograniczona do zachowku. Samo jednostronne oświadczenie brata, że nie będzie żądał zachowku, nie daje takiej samej pewności prawnej.
Potrzebujesz pomocy w swojej sprawie?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›
Wycena zwykle w ciągu 2 godzin
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
