Testament na osobę obcą a zachowek dla matki

Testament na osobę obcą a zachowek matki

W opisanej sytuacji chodzi o osobę, która nie ma dzieci, małżonka ani rodzeństwa i chce przekazać cały majątek osobie obcej w sensie prawnym. Jeżeli matka żyje i przy dziedziczeniu ustawowym byłaby powołana do spadku, należy założyć, że może należeć do kręgu osób uprawnionych do zachowku.

Nie wystarczy więc samo sporządzenie testamentu, nawet w formie aktu notarialnego. Testament notarialny zwiększa bezpieczeństwo formalne i dowodowe, ale nie znosi praw osób uprawnionych do zachowku.

Warto też pamiętać o ojcu. Jeżeli ojcostwo jest prawnie ustalone, ojciec może być brany pod uwagę przy dziedziczeniu ustawowym, nawet gdy faktycznie nie utrzymywał kontaktu z dzieckiem. Jeżeli natomiast ojcostwo nie zostało ustalone, sytuacja będzie inna. Tę kwestię należy sprawdzić w dokumentach stanu cywilnego.

Podstawę stanowi art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Wysokość zachowku wynosi dwie trzecie wartości udziału ustawowego, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli uprawniony zstępny jest małoletni, a w innych przypadkach połowę wartości tego udziału.

Zgodnie z art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego zachowku w postaci darowizny, powołania do spadku albo zapisu, może żądać od spadkobiercy zapłaty sumy potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku. Oznacza to, że zapisanie matce określonej rzeczy ma znaczenie, ale tylko do wartości tego przysporzenia.

Zobacz również: przy planowaniu testamentu z pominięciem osoby bliskiej warto sprawdzić, jak działa zapis windykacyjny a zachowek.

Czy zapisanie matce pieniędzy albo rzeczy wystarczy?

Można w testamencie przewidzieć dla matki pieniądze, obrazy, biżuterię, udział w określonym składniku majątku albo inny zapis. Taki zapis może zmniejszyć albo wyłączyć przyszłe roszczenie o zachowek, ale tylko wtedy, gdy jego realna wartość odpowiada wartości należnego zachowku.

Przykładowo: jeżeli matka byłaby jedyną spadkobierczynią ustawową, jej udział ustawowy wynosiłby co do zasady cały spadek. Zachowek wynosiłby wtedy połowę wartości spadku, a jeżeli matka byłaby trwale niezdolna do pracy - dwie trzecie. Gdyby w testamencie otrzymała rzeczy warte mniej, mogłaby żądać dopłaty do pełnej wartości zachowku.

Trzeba więc odróżnić dwie sytuacje: uwzględnienie matki w testamencie oraz pełne zaspokojenie jej zachowku. Sam fakt, że matka nie została całkowicie pominięta, nie odbiera jej automatycznie prawa do roszczenia o uzupełnienie zachowku.

Darowizna dla osoby obcej a zachowek

Przekazanie majątku osobie obcej za życia w drodze darowizny również może mieć znaczenie przy zachowku. Przy obliczaniu zachowku dolicza się określone darowizny, a następnie ustala, czy uprawniony otrzymał równowartość należnego mu minimum.

W przypadku darowizn dla osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku ważna jest reguła z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego: co do zasady nie dolicza się darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku. Jeżeli jednak darowizna dla osoby obcej została dokonana w ciągu 10 lat przed śmiercią spadkodawcy, może zostać uwzględniona przy obliczaniu zachowku.

Nie należy więc zakładać, że darowizna zawsze rozwiąże problem. Jeżeli celem jest przekazanie nieruchomości innej osobie, np. dalszemu krewnemu, warto osobno przeanalizować skutki podatkowe - tę kwestię omawiamy w tekście o tym, jak działa darowizna domu dla siostrzenicy a podatek. Jeżeli celem jest zabezpieczenie konkretnej osoby przed roszczeniami o zachowek, trzeba ocenić rodzaj majątku, datę czynności, krąg potencjalnych spadkobierców i wartość przyszłego spadku.

Trzy główne sposoby ograniczenia ryzyka zachowku

W praktyce najczęściej analizuje się trzy sposoby uniknięcia zachowku albo znaczącego ograniczenia ryzyka jego zapłaty. Nie każdy z nich będzie możliwy w każdej sprawie.

Umowa dożywocia przy przekazaniu nieruchomości

Jeżeli głównym składnikiem majątku jest nieruchomość, jedną z najważniejszych instytucji jest umowa dożywocia. Zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, mamy do czynienia z umową o dożywocie.

W braku odmiennej umowy nabywca powinien przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym. Strony mogą jednak w akcie notarialnym ukształtować te obowiązki inaczej, byle odpowiadały funkcji dożywocia.

Umowa dożywocia jest umową odpłatną i wzajemną, a nie darowizną. Dlatego wartości nieruchomości przeniesionej w zamian za dożywotnie utrzymanie co do zasady nie dolicza się do substratu zachowku. Takie stanowisko wyrażono m.in. w wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 19 lipca 2006 r., sygn. akt VI ACa 99/2006.

Dożywocie nie jest jednak uniwersalnym rozwiązaniem. Dotyczy nieruchomości i wymaga realnych obowiązków po stronie nabywcy. Fikcyjna albo pozorna konstrukcja może prowadzić do sporu, zwłaszcza gdy rzeczywistym celem stron było wyłącznie nieodpłatne przekazanie majątku.

Wydziedziczenie matki w testamencie

Wydziedziczenie oznacza pozbawienie osoby uprawnionej prawa do zachowku. Nie można jednak wydziedziczyć kogoś tylko dlatego, że spadkodawca chce przekazać majątek innej osobie albo nie utrzymuje bliskich relacji rodzinnych.

Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawniony do zachowku:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu, o czym stanowi art. 1009 Kodeksu cywilnego. W praktyce warto opisać ją konkretnie, a nie ograniczać się do przepisania ogólnej formuły z ustawy. Przyczyna musi być rzeczywista i możliwa do wykazania, bo po śmierci spadkodawcy osoba wydziedziczona może kwestionować skuteczność wydziedziczenia. Więcej o tym, jak skuteczne jest wydziedziczenie w testamencie a zachowek, piszemy w osobnym opracowaniu.

Wydziedziczenie nie powinno być traktowane jako zwykłe narzędzie optymalizacji spadkowej. Jeżeli nie ma ustawowych podstaw, lepiej szukać innych rozwiązań, takich jak umowa o zrzeczenie się zachowku albo odpowiednie zaspokojenie matki w testamencie.

Zrzeczenie się dziedziczenia albo samego zachowku

Najbardziej jednoznacznym rozwiązaniem, jeżeli matka zgadza się na planowane rozrządzenie majątkiem, jest umowa zawarta za życia przyszłego spadkodawcy w formie aktu notarialnego. Takie połączenie testamentu i umowy to sprawdzony sposób, aby uniknąć sporu o zachowek. Zgodnie z art. 1048 § 1 Kodeksu cywilnego spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim.

Aktualnie bardzo ważne jest także art. 1048 § 2 Kodeksu cywilnego, który wprost stanowi, że zrzeczenie się dziedziczenia może być ograniczone do zrzeczenia się tylko prawa do zachowku w całości albo w części. To oznacza, że nie zawsze trzeba wyłączać matkę z dziedziczenia ustawowego w pełnym zakresie; można uregulować wyłącznie kwestię przyszłego zachowku.

Co do zasady zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że strony umówią się inaczej. W przypadku matki może to mieć mniejsze praktyczne znaczenie, ale przy innych osobach, np. dzieciach lub rodzeństwie spadkodawcy, wymaga dokładnego uregulowania.

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia albo zachowku wymaga zgody obu stron. Nie da się jej zastąpić jednostronnym oświadczeniem matki ani zapisem w testamencie sporządzonym bez jej udziału.

Czy sąd może obniżyć albo rozłożyć zachowek na raty?

Od 2023 r. Kodeks cywilny przewiduje dodatkowy mechanizm ochronny dla osoby zobowiązanej do zapłaty zachowku. Zgodnie z art. 997¹ Kodeksu cywilnego sąd może w szczególnie uzasadnionych przypadkach odroczyć termin płatności zachowku, rozłożyć go na raty albo wyjątkowo obniżyć jego wysokość, biorąc pod uwagę sytuację osobistą i majątkową uprawnionego oraz zobowiązanego.

To rozwiązanie nie likwiduje samego prawa do zachowku i nie zastępuje dobrego planowania testamentowego. Ma znaczenie dopiero wtedy, gdy roszczenie już powstanie i osoba zobowiązana wykaże przed sądem, że natychmiastowa zapłata pełnej kwoty byłaby szczególnie trudna albo niesprawiedliwa w konkretnych okolicznościach.

Przy rozłożeniu zachowku na raty ustawodawca przewiduje ograniczenia czasowe, a w razie obniżenia zachowku możliwy jest późniejszy zwrot obniżonej części, jeżeli ustaną okoliczności uzasadniające obniżenie. Nie jest to więc sposób na pewne zwolnienie spadkobiercy testamentowego z odpowiedzialności.

Jak najlepiej ująć wolę spadkodawcy w testamencie?

Jeżeli celem jest przekazanie całego majątku osobie obcej, testament powinien przede wszystkim jasno powoływać tę osobę do całości spadku albo wskazywać precyzyjne rozrządzenia poszczególnymi składnikami majątku. Przy większych składnikach, takich jak nieruchomość, warto rozważyć testament notarialny oraz ewentualny zapis windykacyjny, jeżeli spełnione są warunki ustawowe.

Jeżeli matka ma otrzymać określoną kwotę albo rzeczy, należy wskazać je możliwie precyzyjnie i pamiętać o ich wartości. Gdy wartość będzie niższa niż należny zachowek, osoba powołana do spadku może nadal odpowiadać za dopłatę.

Jeżeli matka wyraża zgodę na rezygnację z roszczeń, najbezpieczniej nie opierać się wyłącznie na testamencie, lecz zawrzeć z nią notarialną umowę o zrzeczenie się prawa do zachowku w całości albo w części. Testament i umowa notarialna pełnią wtedy różne funkcje: testament wskazuje spadkobiercę, a umowa ogranicza przyszłe roszczenie matki.

FAQ

Podsumowanie

Jeżeli bezdzietny kawaler chce przekazać majątek osobie obcej, matka może mieć prawo do zachowku, o ile byłaby powołana do spadku z ustawy. Sam testament nie wystarczy, aby wyłączyć jej roszczenia. Można je ograniczyć przez realne zaspokojenie zachowku, notarialne zrzeczenie się zachowku, umowę dożywocia dotyczącą nieruchomości albo - w wyjątkowych przypadkach - skuteczne wydziedziczenie.

Najbezpieczniejszy wariant zależy od tego, z czego składa się majątek, czy ojcostwo jest prawnie ustalone, czy matka zgadza się na notarialną umowę oraz jaka jest wartość potencjalnego zachowku. Przy większym majątku warto przygotować testament i dokumenty towarzyszące tak, aby spadkobierca testamentowy nie musiał po śmierci spadkodawcy prowadzić kosztownego sporu.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1071 - ISAP.
2. Art. 991, art. 994, art. 997¹, art. 1008, art. 1009, art. 1048 i art. 1049 Kodeksu cywilnego.
3. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 19 lipca 2006 r., sygn. akt VI ACa 99/2006.
4. Uchwała Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., sygn. akt III CZP 3/24.