Spadek po rodzicach - sprawa spadkowa, testament i zachowek

Przykładowa sytuacja: córka chce załatwić sprawę spadkową po rodzicach. Ojciec zmarł wiele lat wcześniej, ale nie przeprowadzono po nim postępowania spadkowego i nadal widnieje w księdze wieczystej jako współwłaściciel nieruchomości. Po śmierci matki okazuje się, że istnieje testament, w którym matka powołała do spadku drugą córkę i wnuka. Dodatkowo jedna z osób bliskich miała przed śmiercią matki wypłacić środki z jej rachunków bankowych.

Od czego zacząć sprawę spadkową po rodzicach?

Najpierw trzeba ustalić, po kim i na jakiej podstawie ma nastąpić dziedziczenie. Jeżeli ojciec zmarł wcześniej, a po nim nie było jeszcze postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku ani aktu poświadczenia dziedziczenia, należy uregulować także ten etap. Brak wcześniejszego postępowania nie blokuje sprawy na zawsze, ponieważ przepisy nie przewidują terminu, po którym nie można już stwierdzić nabycia spadku.

W praktyce można złożyć wniosek do sądu spadku albo udać się do notariusza. Notarialny akt poświadczenia dziedziczenia jest możliwy tylko wtedy, gdy stawią się wymagane osoby, sytuacja jest jasna i nie ma sporu co do kręgu spadkobierców, testamentu ani udziałów. Jeżeli istnieje konflikt, podejrzenie nieważności testamentu, spór o skład spadku albo brak zgody między zainteresowanymi, właściwsza będzie droga sądowa.

Dziedziczenie ustawowe po pierwszym rodzicu

Jeżeli ojciec nie zostawił testamentu, zastosowanie ma dziedziczenie ustawowe. Zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, co do zasady w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku.

W typowej sytuacji, gdy po ojcu pozostała żona i dwoje dzieci, każde z nich dziedziczy po 1/3 spadku po ojcu. Udział matki nabyty po ojcu wchodzi następnie do jej majątku i po jej śmierci podlega dziedziczeniu po niej. Jeżeli matka zostawiła ważny testament, to o losie jej udziału decyduje testament, a nie samo dziedziczenie ustawowe po ojcu.

To ważne przy nieruchomościach. Jeżeli w księdze wieczystej nadal widnieje zmarły ojciec, trzeba najpierw uzyskać dokument wykazujący, kto po nim dziedziczy. Dopiero potem można uporządkować wpisy w księdze wieczystej, dział spadku albo sprzedaż nieruchomości.

Testament matki a wcześniejszy spadek po ojcu

Testament matki ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym po niej, o ile jest ważny i skuteczny. Nie oznacza to jednak, że matka mogła testamentem rozporządzić cudzą częścią majątku. Mogła rozporządzić tym, co należało do niej, w tym swoim udziałem w nieruchomości oraz udziałem odziedziczonym po mężu, jeżeli taki udział jej przysługiwał.

Jeżeli testament wskazuje, że cały majątek ma przypaść określonym osobom, sąd albo notariusz będzie badał, czy chodzi o powołanie do spadku, zapis windykacyjny, zapis zwykły czy tylko ogólne wskazanie, komu mają przypaść konkretne składniki majątku. Znaczenie ma treść testamentu i forma jego sporządzenia.

Obowiązek złożenia i ogłoszenia testamentu

Osoba, u której znajduje się testament, ma obowiązek złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy, chyba że złożyła testament u notariusza. Wynika to z art. 646 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Bezzasadne uchylanie się od tego obowiązku może skutkować odpowiedzialnością za szkodę, a sąd spadku może nałożyć grzywnę.

W sprawie o stwierdzenie nabycia spadku należy wskazać spadkobierców ustawowych i testamentowych jako uczestników postępowania. Uczestnik może zająć stanowisko co do testamentu, zgłosić zarzuty, złożyć wnioski dowodowe i domagać się zbadania ważności testamentu.

Czy brak sprawy po ojcu unieważnia testament matki?

Sam fakt, że po ojcu nie przeprowadzono wcześniej postępowania spadkowego, nie jest podstawą nieważności testamentu matki. Taki brak powoduje problem formalny i praktyczny, ale nie oznacza automatycznie, że testament matki jest nieważny.

Testament można kwestionować na podstawach przewidzianych w Kodeksie cywilnym. Zgodnie z art. 945 § 1 testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, pod wpływem istotnego błędu albo pod wpływem groźby. Nieważność może wynikać także z naruszenia wymogów formalnych dotyczących danego rodzaju testamentu. Częstym tłem sporu bywa też wydziedziczenie w testamencie, które pominięci bliscy próbują podważyć razem z całym dokumentem.

W praktyce podważanie ważności testamentu wymaga dowodów. Mogą to być dokumenty medyczne, zeznania świadków, opinia biegłego, dokumentacja dotycząca stanu zdrowia testatora albo okoliczności sporządzenia testamentu. Samo przekonanie, że testament jest niesprawiedliwy, zwykle nie wystarcza.

Termin na kwestionowanie testamentu

Na nieważność testamentu z przyczyn wskazanych w art. 945 Kodeksu cywilnego nie można powołać się po upływie 3 lat od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności. W każdym razie nie można się na nią powołać po upływie 10 lat od otwarcia spadku, czyli najczęściej od dnia śmierci spadkodawcy.

Zarzuty dotyczące testamentu można podnosić w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. W określonych sytuacjach możliwe jest także powództwo o ustalenie nieważności testamentu, jeżeli istnieje interes prawny w takim żądaniu. Wybór trybu zależy od etapu sprawy, treści testamentu i tego, czy zapadło już prawomocne postanowienie spadkowe.

Przyjęcie albo odrzucenie spadku

Spadkobierca może przyjąć spadek wprost, przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza albo spadek odrzucić. Oświadczenie w tej sprawie składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Jeżeli spadkobierca nie złoży oświadczenia w terminie, co do zasady dochodzi do przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

W sprawie po rodzicach tytuł powołania może wynikać z ustawy albo testamentu. Jeżeli ktoś dowiaduje się o testamencie dopiero po pewnym czasie, początek biegu terminu na oświadczenie spadkowe wymaga osobnej oceny. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy w skład spadku mogą wchodzić długi.

Roszczenie o zachowek po rodzicu

Jeżeli dziecko zostało pominięte w testamencie albo otrzymało mniej, niż wynikałoby z zachowku, może przysługiwać mu roszczenie o zachowek. Uprawnionymi do zachowku są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.

Wysokość zachowku wynosi zasadniczo połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletnim zstępnym, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału.

Termin przedawnienia roszczenia o zachowek wynosi 5 lat. Przy roszczeniu przeciwko spadkobiercy testamentowemu termin liczy się od ogłoszenia testamentu. Przy roszczeniach związanych z zapisem windykacyjnym albo darowizną termin liczy się od otwarcia spadku. Dlatego w sprawie po matce termin może jeszcze biec, a w sprawie po ojcu zmarłym wiele lat wcześniej roszczenia mogą być już przedawnione, chyba że doszło do przerwania albo zawieszenia biegu przedawnienia.

Do obliczenia zachowku trzeba ustalić czystą wartość spadku oraz doliczyć niektóre darowizny i zapisy windykacyjne. Darowizny dokonane na rzecz spadkobierców albo osób uprawnionych do zachowku mogą mieć znaczenie nawet wtedy, gdy były dokonane wiele lat przed śmiercią spadkodawcy. W praktyce istotne jest także zaliczenie darowizny na poczet zachowku.

Wypłata pieniędzy z rachunku bankowego przed śmiercią

Jeżeli pieniądze zostały wypłacone z rachunku bankowego matki przed jej śmiercią, trzeba ustalić podstawę wypłaty. Inaczej ocenia się wypłatę dokonaną przez samą właścicielkę rachunku, inaczej wypłatę przez pełnomocnika, a jeszcze inaczej wypłatę bez zgody lub poza zakresem umocowania.

Jeżeli środki zostały wypłacone za życia matki na podstawie ważnego pełnomocnictwa, trzeba ustalić, czy zostały przeznaczone na jej potrzeby, czy faktycznie stanowiły darowiznę dla osoby wypłacającej. Jeżeli były to środki należące do matki i nie zostały skutecznie darowane, spadkobiercy mogą żądać rozliczenia tych kwot w ramach sprawy spadkowej albo w odrębnym postępowaniu.

Jeżeli natomiast matka złożyła w banku dyspozycję wkładem na wypadek śmierci, zastosowanie ma art. 56 Prawa bankowego. Kwota wypłacona zgodnie z taką dyspozycją nie wchodzi do spadku po posiadaczu rachunku. Dyspozycja jest jednak limitowana ustawowo i może być dokonana tylko na rzecz wskazanych osób bliskich, m.in. małżonka, wstępnych, zstępnych albo rodzeństwa. Wypłaty przekraczające ustawowe limity mogą rodzić obowiązek zwrotu.

Podatek i księga wieczysta po zakończeniu sprawy spadkowej

Po uzyskaniu prawomocnego postanowienia sądu albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia spadkobiercy powinni pamiętać o obowiązkach podatkowych. Najbliższa rodzina może skorzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn, ale co do zasady musi zgłosić nabycie spadku na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od powstania obowiązku podatkowego.

Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, po zakończeniu sprawy spadkowej trzeba uporządkować księgę wieczystą. Czasami wystarczy ujawnienie spadkobierców, a czasami konieczny jest dział spadku, zniesienie współwłasności albo podział majątku między spadkobierców.

Jak praktycznie podejść do sprawy?

W opisanej sytuacji warto zacząć od zebrania dokumentów: aktów zgonu rodziców, aktów stanu cywilnego spadkobierców, numerów ksiąg wieczystych, dokumentów dotyczących majątku, informacji o rachunkach bankowych oraz kopii testamentu. Pomocna może być także osobna lista wskazująca, jakie dokumenty do sprawy spadkowej po rodzicu warto przygotować przed wizytą u notariusza albo złożeniem wniosku do sądu.

Jeżeli istnieje spór o testament albo wypłacone środki z rachunków, bezpieczniej przygotować się na postępowanie sądowe. We wniosku warto precyzyjnie wskazać uczestników, opisać znane składniki majątku, dołączyć testament albo zażądać jego złożenia, a w razie potrzeby zgłosić zarzuty dotyczące jego ważności.

FAQ

Czy trzeba najpierw przeprowadzić sprawę po ojcu, jeśli zmarł wiele lat temu?

Tak, jeżeli udział ojca nadal figuruje w majątku, trzeba ustalić jego spadkobierców. Czasem można objąć jednym postępowaniem spadki po kilku osobach, ale zależy to od właściwości sądu i okoliczności sprawy.

Czy testament matki jest nieważny, bo nie było sprawy po ojcu?

Nie. Brak sprawy po ojcu nie unieważnia testamentu matki. Może jedynie utrudniać ustalenie, jaki majątek należał do matki i czym mogła skutecznie rozporządzić.

Kiedy można podważyć testament?

Testament można kwestionować, gdy zachodzą ustawowe podstawy nieważności, np. brak świadomości lub swobody przy sporządzaniu testamentu, istotny błąd, groźba albo naruszenie wymogów formalnych danego rodzaju testamentu.

Czy pominięte dziecko zawsze może żądać zachowku?

Nie zawsze, ale najczęściej dziecko należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku. Trzeba sprawdzić, czy byłoby powołane do spadku z ustawy, czy otrzymało darowizny, zapisy lub inne korzyści oraz czy roszczenie nie jest przedawnione.

Od kiedy liczy się 5 lat przedawnienia zachowku?

Przy roszczeniu przeciwko spadkobiercy testamentowemu termin liczy się od ogłoszenia testamentu. Przy roszczeniu przeciwko osobie obdarowanej albo zapisobiercy windykacyjnemu termin zasadniczo liczy się od otwarcia spadku.

Czy pieniądze z konta bankowego zawsze wchodzą do spadku?

Nie zawsze. Jeżeli bank wypłacił środki na podstawie prawidłowej dyspozycji wkładem na wypadek śmierci, kwota wypłacona zgodnie z art. 56 Prawa bankowego nie wchodzi do spadku. W innych przypadkach trzeba ustalić podstawę wypłaty.

Czy sprawę spadkową lepiej załatwić u notariusza czy w sądzie?

U notariusza jest zwykle szybciej, ale tylko wtedy, gdy sytuacja jest bezsporna i stawią się wymagane osoby. Jeżeli jest spór o testament, zachowek, skład majątku albo wypłaty z konta, potrzebne może być postępowanie sądowe.

Podsumowanie

Spadek po rodzicach wymaga uporządkowania kolejnych etapów dziedziczenia. Jeżeli ojciec zmarł wcześniej, a sprawy po nim nie przeprowadzono, trzeba ustalić jego spadkobierców i udziały. Testament matki nie staje się nieważny tylko dlatego, że wcześniejsza sprawa po ojcu nie była załatwiona, ale może wymagać zbadania, jaki majątek rzeczywiście należał do matki.

Jeżeli dziecko zostało pominięte w testamencie, warto osobno ocenić zachowek. Jeżeli przed śmiercią wypłacono pieniądze z rachunków bankowych, trzeba ustalić podstawę wypłaty i ewentualnie żądać rozliczenia. W sprawach spornych kluczowe są dokumenty, terminy i właściwe sformułowanie żądań.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 931, art. 945, art. 991, art. 1007, art. 1012 i art. 1015.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 646.

3. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe - Dz.U. 1997 nr 140 poz. 939, w szczególności art. 56.

4. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207.

5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2014 r., sygn. akt I CSK 252/13.