Kto dziedziczy po matce bez testamentu?

Kto dziedziczy po matce bez testamentu?

Jeżeli zmarła nie zostawiła testamentu, stosuje się dziedziczenie ustawowe. W pierwszej kolejności powołani są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych, ale udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

W opisanej sprawie zmarła żona pozostawiła męża oraz dwoje własnych dorosłych dzieci. Oznacza to, że spadek po niej dziedziczą:

• mąż zmarłej - 1/3 spadku,
• pierwsze dziecko zmarłej - 1/3 spadku,
• drugie dziecko zmarłej - 1/3 spadku.

Pełnoletność dzieci nie ma znaczenia dla samego prawa do dziedziczenia. Dorosłe dzieci dziedziczą po rodzicu tak samo jak dzieci małoletnie, chyba że zachodzi szczególna okoliczność, na przykład skuteczne odrzucenie spadku, niegodność dziedziczenia albo testament wskazujący inne osoby. Reguły te bywają zaskakujące zwłaszcza w rodzinach patchworkowych, gdzie znaczenie ma to, jak wygląda drugie małżeństwo a spadek.

Dzieci męża z pierwszego małżeństwa nie są dziećmi zmarłej żony. Jeżeli nie zostały przez nią przysposobione, nie dziedziczą po niej w opisanym układzie rodzinnym. Inaczej rozkładają się udziały w odwrotnej sytuacji, czyli przy dziedziczeniu po żonie a drugim małżeństwie.

Zobacz również: postępowanie spadkowe po śmierci matki

Co dokładnie wchodzi do spadku po żonie?

Do spadku wchodzi majątek należący do zmarłej w chwili śmierci, a także jej prawa i obowiązki majątkowe, które nie wygasają z chwilą śmierci. W małżeństwie trzeba najpierw ustalić, czy dany składnik należał do majątku wspólnego małżonków, do majątku osobistego zmarłej, czy był zwykłą współwłasnością w częściach ułamkowych.

Jeżeli mieszkanie było objęte wspólnością majątkową małżeńską, po śmierci żony najpierw ustala się udział zmarłej w majątku wspólnym. Co do zasady jest to 1/2. Dopiero ta połowa wchodzi do spadku i dzieli się między spadkobierców po 1/3.

Praktyczny skutek przy typowym założeniu, że do spadku wchodzi połowa mieszkania, jest następujący:

• mąż zachowuje swoją połowę mieszkania i dodatkowo dziedziczy 1/3 z połowy należącej do żony, czyli łącznie ma 2/3 udziału w mieszkaniu,
• każde z dwojga dzieci zmarłej dziedziczy po 1/3 z połowy należącej do matki, czyli po 1/6 udziału w całym mieszkaniu.

Jeżeli natomiast małżonkowie mieli rozdzielność majątkową i byli wpisani jako współwłaściciele po 1/2, rezultat udziałowy w mieszkaniu będzie zwykle taki sam: do spadku wchodzi udział 1/2 należący do zmarłej, a jej mąż i dzieci dziedziczą ten udział po 1/3. Inaczej liczy się udziały, gdy w grę wchodzi separacja a dziedziczenie po zmarłym mężu.

Sam fakt, że oboje małżonkowie byli wskazani przy kredycie hipotecznym albo w hipotece, nie przesądza jeszcze o strukturze własności. Hipoteka zabezpiecza wierzytelność, a nie określa automatycznie, kto i w jakiej części jest właścicielem lokalu. W praktyce trzeba sprawdzić księgę wieczystą, akt nabycia mieszkania, ewentualną umowę majątkową małżeńską oraz dokumenty kredytowe.

Czy pasierbowie dziedziczą po macosze?

Pasierbowie mogą dziedziczyć ustawowo tylko w wyjątkowej sytuacji. Przepis art. 934¹ Kodeksu cywilnego przewiduje ich dziedziczenie dopiero wtedy, gdy spadkodawca nie pozostawił małżonka ani krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy, a żadne z rodziców pasierba nie dożyło chwili otwarcia spadku.

Oznacza to, że pasierb nie dochodzi do spadku, jeżeli po zmarłej pozostał jej mąż, dzieci, wnuki, rodzice, rodzeństwo, zstępni rodzeństwa, dziadkowie albo zstępni dziadków. W opisanej sprawie pasierbowie nie dziedziczą, ponieważ żyje mąż zmarłej i żyją jej własne dzieci.

Inaczej byłoby tylko wtedy, gdyby pasierb został przez zmarłą przysposobiony. Wtedy nie byłby traktowany wyłącznie jako pasierb, lecz jako dziecko w rozumieniu przepisów spadkowych, z uwzględnieniem skutków konkretnego rodzaju przysposobienia.

Działka ROD i domek rekreacyjny po śmierci żony

Działka w rodzinnym ogrodzie działkowym nie jest zwykłą własnością gruntu. Działkowiec ma przede wszystkim prawo do działki wynikające z ustawy o rodzinnych ogrodach działkowych i umowy dzierżawy działkowej. Grunt nie wchodzi więc do spadku tak jak mieszkanie albo działka budowlana.

Inaczej należy oceniać nasadzenia, urządzenia i obiekty znajdujące się na działce, jeżeli stanowią własność działkowca zgodnie z przepisami o ROD. Warto ustalić, czy altana, nasadzenia i wyposażenie były finansowane wspólnie przez małżonków, czy z majątku osobistego jednego z nich. W zakresie majątkowym udział zmarłej może podlegać rozliczeniu między spadkobiercami.

Jeżeli małżonkowie byli wspólnie uprawnieni do działki ROD, po śmierci jednego z nich szczególne znaczenie mają przepisy ustawy o rodzinnych ogrodach działkowych oraz regulacje stowarzyszenia ogrodowego. W praktyce trzeba niezwłocznie zawiadomić zarząd ROD, przedstawić akt zgonu i ustalić, jakie oświadczenia oraz dokumenty są wymagane, aby uregulować dalsze korzystanie z działki.

Zobacz również: dziedziczenie działki ROD i rozliczenie składników majątkowych

Jak potwierdzić nabycie spadku?

Spadkobiercy powinni uzyskać formalny dokument potwierdzający, kto dziedziczy i w jakich udziałach. Można to zrobić na dwa sposoby:

• przez sądowe stwierdzenie nabycia spadku,
• przez notarialny akt poświadczenia dziedziczenia.

Postępowanie sądowe wszczyna się na wniosek osoby mającej interes prawny, na przykład dziecka zmarłej albo jej męża. Właściwy jest sąd spadku, czyli zasadniczo sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli nie da się go ustalić, znaczenie ma miejsce położenia majątku spadkowego albo jego części.

We wniosku warto wskazać dane zmarłej, datę i miejsce śmierci, ostatnie miejsce zamieszkania, znanych spadkobierców oraz proponowane udziały. Uczestnikami postępowania powinni być wszyscy, którzy mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi. W opisanej sprawie będą to co najmniej mąż zmarłej i jej dwoje dzieci.

Notarialny akt poświadczenia dziedziczenia jest szybszy, ale wymaga zgodnego stawiennictwa wszystkich osób wchodzących w rachubę jako spadkobiercy. Notariusz nie sporządzi aktu, jeżeli między uczestnikami istnieje spór co do kręgu spadkobierców, udziałów albo ważności testamentu.

Jakie dokumenty będą potrzebne?

Zakres dokumentów zależy od wybranej procedury i stanu rodzinnego, ale najczęściej potrzebne są:

• odpis aktu zgonu matki,
• odpisy aktów urodzenia dzieci zmarłej,
• odpis aktu małżeństwa zmarłej,
• odpisy aktów małżeństwa tych spadkobierców, którzy zmienili nazwisko,
• testament, jeżeli jednak został odnaleziony,
• numer księgi wieczystej mieszkania oraz dokumenty dotyczące nabycia lokalu,
• dokumenty z ROD dotyczące prawa do działki, altany i opłat,
• informacje o kredycie hipotecznym, jeżeli mieszkanie jest obciążone.

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku podlega opłacie sądowej. Aktualnie opłata od takiego wniosku wynosi 100 zł, a dodatkowo pobierana jest opłata za wpis do Rejestru Spadkowego. W sprawach notarialnych należy liczyć się z taksą notarialną, podatkiem VAT oraz opłatami za wypisy i wpis do rejestru.

Przyjęcie albo odrzucenie spadku

Spadkobierca ma 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku, na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Najczęściej termin ten biegnie od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o śmierci matki i o tym, że dziedziczy z ustawy.

Możliwe są trzy warianty:

• przyjęcie spadku wprost,
• przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza,
• odrzucenie spadku.

Brak oświadczenia w terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Taki sposób przyjęcia ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku, ale w praktyce przy długach warto zadbać o wykaz inwentarza albo spis inwentarza.

Jeżeli dzieci zmarłej chcą dziedziczyć po matce, zwykle nie muszą składać odrębnego oświadczenia o przyjęciu spadku, chyba że zależy im na konkretnym udokumentowaniu stanowiska albo sprawa toczy się u notariusza. Jeżeli rozważają odrzucenie spadku z powodu długów, nie powinny zwlekać, bo termin 6 miesięcy jest kluczowy.

Podatek od spadku i dalsze formalności

Małżonek i dzieci należą do najbliższej grupy podatkowej i mogą korzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn. Aby nie utracić zwolnienia, co do zasady trzeba zgłosić nabycie spadku na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy. W sprawach spadkowych termin ten najczęściej wiąże się z uprawomocnieniem postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowaniem aktu poświadczenia dziedziczenia.

Po uzyskaniu dokumentu potwierdzającego dziedziczenie spadkobiercy powinni także rozważyć:

• wpis nowych współwłaścicieli do księgi wieczystej mieszkania,
• kontakt z bankiem w sprawie kredytu hipotecznego i dalszej obsługi zadłużenia,
• uregulowanie opłat eksploatacyjnych, czynszu i podatku od nieruchomości,
• zawiadomienie zarządu ROD i uporządkowanie dokumentów dotyczących działki,
• ewentualny dział spadku, jeżeli spadkobiercy chcą podzielić majątek i zakończyć współwłasność.

Stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia wskazuje tylko, kto i w jakim ułamku dziedziczy. Nie dzieli jeszcze konkretnych składników majątku. Jeżeli spadkobiercy chcą, aby mieszkanie przypadło jednej osobie z obowiązkiem spłaty pozostałych, potrzebny będzie dział spadku, często połączony z podziałem majątku wspólnego małżonków.

Zobacz również: kto dziedziczy po matce, która nie miała męża

FAQ

Czy dzieci męża z pierwszego małżeństwa dziedziczą po mojej matce?

Nie, jeżeli matka ich nie przysposobiła i pozostawiła własne dzieci albo małżonka. W takiej sytuacji dzieci męża są pasierbami i nie wchodzą do kręgu spadkobierców ustawowych po macosze.

Czy mąż dziedziczy tyle samo co dzieci?

Tak, gdy po zmarłej pozostał mąż i dwoje dzieci, każde z nich dziedziczy po 1/3 spadku. Udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4, ale przy trzech spadkobiercach ten problem nie występuje.

Czy do spadku wchodzi całe mieszkanie?

Zwykle nie. Jeżeli mieszkanie należało do majątku wspólnego małżonków albo było współwłasnością po 1/2, do spadku po żonie wchodzi co do zasady jej połowa. Druga połowa pozostaje przy mężu jako jego własny udział.

Czy trzeba iść do sądu, jeśli wszyscy spadkobiercy są zgodni?

Nie zawsze. Jeżeli wszyscy spadkobiercy mogą stawić się u notariusza i nie ma sporu, możliwe jest sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia. Gdy jest konflikt, brak zgody albo wątpliwości co do dokumentów, sprawę zwykle rozstrzyga sąd.

Kiedy trzeba złożyć SD-Z2 po spadku?

Najbliżsi spadkobiercy, w tym dzieci i małżonek, powinni pilnować 6-miesięcznego terminu na zgłoszenie nabycia spadku, aby skorzystać ze zwolnienia podatkowego. W praktyce termin najczęściej liczy się od uprawomocnienia postanowienia sądu albo od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia.

Podsumowanie

Po matce zmarłej bez testamentu dziedziczą w pierwszej kolejności jej mąż i jej dzieci, w opisanej sytuacji po 1/3. Pasierbowie nie wchodzą do kręgu spadkobierców ustawowych, dopóki żyje małżonek zmarłej albo jej własne dzieci. Do spadku wchodzi zwykle połowa mieszkania należąca do zmarłej, a nie cały lokal.

Po ustaleniu kręgu spadkobierców trzeba potwierdzić nabycie spadku w sądzie albo u notariusza, dopilnować zgłoszenia SD-Z2, wpisu w księdze wieczystej oraz formalności dotyczących działki ROD. Jeżeli majątek ma zostać podzielony, kolejnym krokiem będzie dział spadku.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 931, art. 934¹, art. 1015 i art. 1025
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności przepisy o postępowaniu spadkowym
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
• Ustawa z dnia 13 grudnia 2013 r. o rodzinnych ogrodach działkowych
• Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn