Bezumowne korzystanie z lokalu w dziale spadku

Czy zapłatę za korzystanie z mieszkania można zgłosić w dziale spadku?

Tak, ale pod warunkiem, że roszczenie mieści się w zakresie sprawy działowej. W postępowaniu o dział spadku sąd może rozliczyć nie tylko sam podział majątku spadkowego, lecz także określone rozliczenia między współspadkobiercami. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w której jeden ze spadkobierców korzystał z mieszkania spadkowego samodzielnie, wyłączał pozostałych od współposiadania albo pobierał pożytki z lokalu. Inaczej mówiąc, gdy spadkobierca blokuje mieszkanie pozostałym, otwiera się droga do rozliczenia w dziale spadku.

Trzeba jednak prawidłowo nazwać żądanie. W sprawie o dział spadku nie składa się pozwu, lecz wniosek. Dodatkowe roszczenia można zgłosić już we wniosku o dział spadku albo później, w piśmie procesowym, dopóki postępowanie nie zostało prawomocnie zakończone. W praktyce warto zrobić to jak najwcześniej, z dokładnym wyliczeniem kwoty i wskazaniem dowodów.

Podstawą procesową jest art. 688 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o zniesieniu współwłasności, w tym art. 618 § 2 i 3 K.p.c. Znaczenie ma również art. 686 K.p.c., który nakazuje rozstrzygać w postępowaniu działowym określone wzajemne roszczenia między współspadkobiercami.

Jakie roszczenia rozpoznaje sąd działowy?

Zgodnie z art. 686 K.p.c. w postępowaniu działowym sąd rozstrzyga między innymi o wzajemnych roszczeniach pomiędzy współspadkobiercami z tytułu posiadania poszczególnych przedmiotów spadkowych, pobranych pożytków i innych przychodów, nakładów na spadek oraz spłaconych długów spadkowych.

W praktyce oznacza to, że w dziale spadku można domagać się na przykład:

• wynagrodzenia albo rozliczenia za korzystanie z mieszkania spadkowego ponad udział, jeżeli jeden spadkobierca faktycznie wyłączył pozostałych od korzystania,
• zwrot czynszu od spadkobierców, czyli rozliczenia czynszu najmu pobranego przez jednego spadkobiercę,
• rozliczenia innych przychodów z lokalu, na przykład z najmu krótkoterminowego,
• zwrotu koniecznych nakładów na mieszkanie spadkowe, jeżeli zostały poniesione z majątku jednego spadkobiercy,
• rozliczenia opłat i długów związanych z nieruchomością, jeżeli obciążały spadek.

Nie każde żądanie nazwane jako odszkodowanie będzie jednak automatycznie rozpoznane w dziale spadku. Decyduje rzeczywista treść roszczenia: kto ma zapłacić, komu, za jaki okres, z jakiego powodu i czy roszczenie wynika z posiadania albo korzystania z przedmiotu spadkowego.

Kiedy potrzebna jest odrębna sprawa o zapłatę?

Odrębna sprawa może być konieczna, jeżeli roszczenie nie jest wzajemnym roszczeniem między współspadkobiercami dotyczącym przedmiotu spadkowego. Dotyczy to zwłaszcza roszczeń przeciwko osobie trzeciej, która nie jest uczestnikiem działu spadku, albo roszczeń związanych z majątkiem nienależącym do spadku.

Jeżeli więc mieszkanie spadkowe zajmuje jeden ze współspadkobierców, żądanie rozliczenia tego korzystania zwykle należy zgłosić w sprawie o dział spadku. Jeżeli natomiast lokal zajmuje osoba obca, na przykład były partner spadkodawcy albo najemca bez tytułu prawnego, sprawa może wymagać odrębnego procesu o zapłatę albo o wydanie lokalu.

Podobnie należy ostrożnie oceniać roszczenie o utracone korzyści z powodu niemożności wynajęcia innego lokalu. Jeżeli chodzi o utracony czynsz z mieszkania wchodzącego w skład spadku, roszczenie może być powiązane z pożytkami lub innymi przychodami z przedmiotu spadkowego. Jeżeli jednak szkoda dotyczy innego prywatnego lokalu spadkobiercy, który nie należał do spadku, sąd działowy może uznać, że nie jest to roszczenie objęte art. 686 K.p.c.

Dlaczego roszczenie trzeba zgłosić przed zakończeniem działu?

Art. 618 § 3 K.p.c., stosowany odpowiednio w dziale spadku, przewiduje istotną konsekwencję: po prawomocnym zakończeniu postępowania uczestnik nie może dochodzić roszczeń objętych tym postępowaniem, nawet jeżeli wcześniej ich nie zgłosił. Jest to tzw. prekluzja roszczeń działowych.

W praktyce oznacza to, że jeżeli współspadkobierca chce rozliczyć korzystanie z mieszkania, pożytki, przychody, nakłady albo spłacone długi spadkowe, powinien zgłosić te żądania w toku działu spadku. Po prawomocnym postanowieniu działowym może być za późno na osobną sprawę o te same rozliczenia.

Stanowisko to potwierdzano w orzecznictwie Sądu Najwyższego, między innymi w postanowieniu z dnia 6 marca 1967 r., sygn. akt II CR 76/67, oraz w postanowieniu z dnia 8 września 1964 r., sygn. akt I CR 428/64. Jednocześnie prekluzja nie obejmuje roszczeń, które w ogóle nie należą do katalogu rozliczeń działowych.

Jak sformułować żądanie w sprawie o dział spadku?

Żądanie powinno być konkretne. Nie wystarczy ogólnie napisać, że drugi spadkobierca bezumownie korzystał z mieszkania. Trzeba wskazać kwotę, okres, podstawę wyliczenia i dowody. W sprawach o korzystanie z lokalu sąd często bada, czy spadkobierca rzeczywiście korzystał ponad udział oraz czy pozostali byli faktycznie pozbawieni możliwości współkorzystania.

W piśmie warto wskazać:

• od kiedy i do kiedy drugi spadkobierca korzystał z mieszkania,
• czy pozostali spadkobiercy mieli klucze i realny dostęp do lokalu,
• czy zgłaszali sprzeciw wobec wyłącznego korzystania,
• jak ustalono wysokość żądanej kwoty, na przykład według stawek rynkowego najmu podobnych lokali,
• czy lokal generował pożytki, na przykład czynsz najmu,
• jakie dokumenty potwierdzają dochodzoną kwotę.

Dowodami mogą być korespondencja między spadkobiercami, wezwania do dopuszczenia do współposiadania, potwierdzenia opłat, umowy najmu, ogłoszenia najmu podobnych lokali, opinia biegłego, zeznania świadków oraz dokumenty potwierdzające rzeczywiste przychody lub możliwą wartość korzystania.

Bezumowne korzystanie a korzystanie ponad udział

W relacjach między współspadkobiercami należy zachować ostrożność z pojęciem bezumownego korzystania. Do czasu działu spadku spadkobiercy są współuprawnieni do majątku spadkowego, dlatego warto rozważyć, jak wygląda współwłasność mieszkania a prawo zamieszkania w nim. Sam fakt, że jeden ze spadkobierców mieszka w lokalu, nie zawsze wystarczy do zasądzenia zapłaty.

Roszczenie ma większe szanse powodzenia, gdy można wykazać, że korzystanie było wyłączne albo ponad udział oraz że pozostali spadkobiercy byli faktycznie pozbawieni możliwości współposiadania. Istotne może być także to, czy spadkobiercy umawiali się co do sposobu korzystania z lokalu, czy jeden z nich ponosił koszty utrzymania mieszkania i czy lokal nadawał się do wynajmu.

Jeżeli jeden spadkobierca pobierał czynsz z najmu mieszkania spadkowego, pozostali mogą żądać rozliczenia pożytków stosownie do udziałów, z uwzględnieniem udowodnionych kosztów. Jeżeli lokal nie był wynajmowany, ale mógł przynosić dochód, konieczne będzie wykazanie realności utraconego przychodu, a nie tylko hipotetycznej możliwości zarobku.

FAQ

Czy w sprawie o dział spadku składa się pozew o zapłatę?

Nie. Dział spadku jest postępowaniem nieprocesowym, więc sprawę wszczyna się wnioskiem. Roszczenia o rozliczenia między spadkobiercami zgłasza się we wniosku albo w kolejnym piśmie procesowym.

Czy po zakończeniu działu spadku można jeszcze żądać zapłaty za korzystanie z mieszkania?

Jeżeli roszczenie należy do rozliczeń objętych art. 686 K.p.c. i art. 618 K.p.c., po prawomocnym zakończeniu działu spadku może być już niedopuszczalne. Dlatego należy zgłosić je w toku postępowania działowego.

Czy każdy spadkobierca mieszkający w lokalu musi płacić pozostałym?

Nie zawsze. Trzeba wykazać, że korzystał ponad przysługujący mu udział albo faktycznie wyłączył pozostałych od współposiadania. Znaczenie mają też ustalenia rodzinne, ponoszone koszty i sposób korzystania z mieszkania.

Czy można żądać utraconego czynszu z najmu?

Można próbować, jeżeli chodzi o czynsz z mieszkania spadkowego i da się wykazać realną możliwość najmu oraz zachowanie spadkobiercy, które temu przeszkodziło. Roszczenie dotyczące innego lokalu może wymagać odrębnej oceny i osobnego procesu.

Jak udowodnić wysokość roszczenia?

Najczęściej potrzebne są dowody rynkowej wartości najmu, dokumenty opłat, korespondencja, zeznania świadków, potwierdzenia przelewów, umowy najmu albo opinia biegłego. Samo ogólne twierdzenie o stracie zwykle nie wystarczy.

Podsumowanie

Roszczenie o zapłatę za korzystanie z mieszkania spadkowego ponad udział co do zasady należy zgłosić w sprawie o dział spadku, jeżeli dotyczy wzajemnych rozliczeń między współspadkobiercami. Dotyczy to także pożytków i innych przychodów z przedmiotów spadkowych.

Odrębna sprawa może być potrzebna wtedy, gdy roszczenie kierowane jest przeciwko osobie trzeciej albo dotyczy szkody niezwiązanej bezpośrednio z przedmiotem spadku. Szczególnej analizy wymagają roszczenia o utracone korzyści, bo trzeba wykazać ich realność, wysokość oraz związek z zachowaniem drugiej strony.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 15 kwietnia 1960 r., sygn. akt 4 CR 102/60
4. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 1967 r., sygn. akt II CR 76/67
5. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 września 1964 r., sygn. akt I CR 428/64
6. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2003 r., sygn. akt III CZP 80/03

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.