Dział spadku bez jednego spadkobiercy

Czy można przeprowadzić dział spadku bez jednego spadkobiercy?

Tak, ale nie oznacza to, że nieobecnego spadkobiercę można pominąć. Jeżeli dana osoba jest współspadkobiercą albo współwłaścicielem nieruchomości, musi być uczestnikiem postępowania o dział spadku lub o zniesienie współwłasności. Sąd powinien doręczać jej pisma, umożliwić zajęcie stanowiska i uwzględnić jej udział przy rozliczeniach.

W praktyce często najpierw zapada postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. Takie postanowienie wskazuje, kto i w jakich udziałach dziedziczy, ale samo w sobie nie dzieli jeszcze mieszkania, domu ani innych składników majątku. Jeżeli trzech spadkobierców dziedziczy po 1/3, każdy z nich pozostaje współwłaścicielem udziału. Do sprzedaży całej nieruchomości potrzebna jest albo zgoda wszystkich współwłaścicieli, albo wcześniejsze sądowe uregulowanie własności.

Jeżeli problemem jest współwłaściciel, z którym nie macie Państwo kontaktu, w sprawie może pojawić się kurator dla nieobecnego spadkobiercy. Kurator nie jest jednak sposobem na pozbawienie tej osoby praw, lecz środkiem zapewniającym jej formalną reprezentację w postępowaniu.

Kurator dla spadkobiercy nieznanego z miejsca pobytu

Jeżeli miejsce pobytu jednego ze spadkobierców nie jest znane, wnioskodawca powinien złożyć wniosek o ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu. Zgodnie z art. 144 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego trzeba uprawdopodobnić, że miejsce pobytu uczestnika nie jest znane. Nie wystarczy samo stwierdzenie, że ktoś od lat nie odbiera telefonu albo mieszka za granicą.

Do wniosku warto dołączyć dowody podjętych prób ustalenia adresu, np. korespondencję zwróconą przez pocztę, informacje od rodziny, wydruki wiadomości, zapytania do znanych adresów, dane z ostatniego znanego miejsca pobytu albo inne dokumenty pokazujące, że brak adresu nie wynika z bierności wnioskodawcy. Sąd może także zarządzić ogłoszenie o ustanowieniu kuratora.

Jeżeli kurator był ustanowiony w poprzedniej sprawie, np. o stwierdzenie nabycia spadku, nie należy automatycznie zakładać, że będzie działał także w nowym postępowaniu. Przy dziale spadku lub zniesieniu współwłasności trzeba zadbać o prawidłowe oznaczenie uczestnika i ewentualnie ponownie wnieść o ustanowienie kuratora w tej konkretnej sprawie.

Dział spadku połączony ze zniesieniem współwłasności

Jeżeli w skład spadku wchodzi mieszkanie albo dom, najczęściej praktycznym rozwiązaniem jest dział spadku ze zniesieniem współwłasności w ten sposób, że cała nieruchomość przypadnie jednej osobie, kilku osobom wspólnie albo zostanie sprzedana, a uzyskane środki zostaną podzielone. Jeżeli nieruchomość zostaje przyznana jednemu ze spadkobierców, sąd może orzec spłatę przy dziale spadku z obowiązkiem spłaty pozostałych osób.

Podstawą takiego rozstrzygnięcia są przepisy o wspólności majątku spadkowego i odpowiednio przepisy o współwłasności. Z art. 212 Kodeksu cywilnego wynika, że przy zniesieniu współwłasności sąd może przyznać rzecz jednemu ze współwłaścicieli z obowiązkiem spłaty pozostałych albo zarządzić jej sprzedaż. Przy mieszkaniu lub domu fizyczny podział często nie jest możliwy lub byłby gospodarczo nieracjonalny, dlatego w praktyce najczęściej rozważa się przyznanie nieruchomości jednej osobie albo sprzedaż.

W opisywanej sytuacji sprzedaż mieszkania bez udziału nieobecnego spadkobiercy będzie zwykle możliwa dopiero wtedy, gdy sąd ureguluje własność nieruchomości. Jeżeli Państwo i drugi obecny spadkobierca sprzedacie wyłącznie swoje udziały, nabywca nie stanie się właścicielem całego mieszkania, tylko współwłaścicielem razem z osobą nieobecną. To zwykle znacznie obniża atrakcyjność transakcji.

Spłata nieobecnego spadkobiercy

Nieobecny spadkobierca co do zasady zachowuje prawo do wartości swojego udziału. Jeżeli sąd przyzna nieruchomość jednej osobie albo pozostałym spadkobiercom, może zasądzić na jego rzecz odpowiednią spłatę. Wysokość spłaty zależy od wartości nieruchomości, wielkości udziału oraz ewentualnych nakładów, pożytków i rozliczeń między współwłaścicielami.

Nie należy przyjmować, że spłata jest wyłącznie teoretyczna tylko dlatego, że spadkobierca obecnie się nie zgłasza. Prawomocne postanowienie może być podstawą dochodzenia zapłaty. Aktualnie roszczenie stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu przedawnia się zasadniczo z upływem 6 lat, a jeżeli obejmuje świadczenia okresowe należne w przyszłości, z upływem 3 lat. Wynika to z art. 125 § 1 Kodeksu cywilnego. Przy terminie 6-letnim trzeba też uwzględnić zasadę z art. 118 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którą koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Jeżeli po prawomocnym zakończeniu sprawy nie da się zapłacić spadkobiercy, bo nie jest znany jego adres albo rachunek bankowy, można rozważyć złożenie należnej kwoty do depozytu sądowego. Art. 467 Kodeksu cywilnego przewiduje taką możliwość m.in. wtedy, gdy dłużnik z przyczyn od siebie niezależnych nie zna miejsca zamieszkania wierzyciela albo świadczenie nie może być spełnione z powodu okoliczności dotyczących wierzyciela.

Koszty i sposób ograniczenia formalności

Opłata od wniosku o dział spadku wynosi obecnie 500 zł, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku – 300 zł. Jeżeli dział spadku jest połączony ze zniesieniem współwłasności, opłata wynosi 1000 zł, a przy zgodnym projekcie działu spadku i zniesienia współwłasności – 600 zł. Wynika to z art. 51 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Do kosztów mogą dojść zaliczki na opinię biegłego rzeczoznawcy, wynagrodzenie kuratora i inne wydatki sądowe. W sprawach dotyczących nieruchomości opinia biegłego jest częsta, zwłaszcza gdy uczestnicy kwestionują wartość lokalu lub domu. Koszt opinii zależy od rodzaju nieruchomości, zakresu wyceny i stawek przyjętych przez biegłego.

Najprostszy i zwykle najtańszy wariant to dobrze przygotowany wniosek, który od razu wskazuje: skład majątku, wartość nieruchomości, udziały spadkobierców, proponowany sposób działu, wysokość spłat, termin zapłaty oraz wniosek o ustanowienie kuratora wraz z dowodami prób ustalenia adresu. Im mniej sporu co do wartości i sposobu podziału, tym większa szansa na ograniczenie kosztów.

FAQ

Podsumowanie

Dział spadku bez aktywnego udziału jednego ze spadkobierców jest możliwy, ale wymaga zachowania procedury. Nieobecny spadkobierca powinien być uczestnikiem sprawy, a gdy jego miejsce pobytu nie jest znane, sąd może ustanowić kuratora. Najważniejsze jest prawidłowe przygotowanie wniosku, wskazanie sposobu podziału nieruchomości i rozliczenie udziału osoby nieobecnej.

W sprawie dotyczącej mieszkania najczęściej trzeba połączyć dział spadku ze zniesieniem współwłasności. Dopiero po takim rozstrzygnięciu można bezpiecznie doprowadzić do sprzedaży całej nieruchomości albo przyznania jej jednemu ze spadkobierców.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 118, art. 125, art. 212, art. 467 oraz art. 1035 i nast. - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 144 oraz przepisy o dziale spadku i sprawach depozytowych - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 51 - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.