Przepisanie gospodarstwa a spłata rodzeństwa

Czy rodzeństwu przysługuje zachowek albo spłata?

Jeżeli rodzice za życia przenieśli gospodarstwo rolne na jedno z dzieci w trybie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników, aby uzyskać rentę lub emeryturę rolniczą, to gospodarstwo zasadniczo nie wchodzi już do spadku po rodzicach. Spadek obejmuje prawa i obowiązki majątkowe należące do spadkodawcy w chwili śmierci, a nie majątek, którego rodzice wcześniej skutecznie się wyzbyli.

Nie oznacza to jednak, że każda sprawa rodzeństwa jest identyczna. Najpierw trzeba ustalić, jaką dokładnie umowę podpisano u notariusza, kto był stroną tej umowy, czy dotyczyła całego gospodarstwa, czy tylko części majątku oraz czy po rodzicach pozostały inne składniki majątkowe. Dopiero wtedy można ocenić realne rozliczenia między rodzeństwem po rodzicach.

Sama okoliczność, że jedno dziecko otrzymało gospodarstwo, a pozostałe dzieci nie dostały równowartości udziałów, nie tworzy automatycznie obowiązku zapłaty. W sprawach spadkowych nie obowiązuje prosta zasada, że każde dziecko musi dostać za życia rodziców majątek o tej samej wartości.

Umowa przekazania gospodarstwa za rentę a zwykła darowizna

W praktyce najważniejsze jest odróżnienie zwykłej darowizny od umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy w zamian za świadczenie z systemu ubezpieczenia społecznego rolników. Zgodnie z art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego darowizna polega na bezpłatnym świadczeniu darczyńcy kosztem jego majątku. Natomiast umowa przekazania gospodarstwa następcy, zawierana na podstawie dawnych przepisów rolniczych, miała szerszy, niejednorodny charakter: cywilny, administracyjny i ubezpieczeniowy.

Dlatego w orzecznictwie przyjmuje się, że taka umowa nie powinna być na potrzeby zachowku traktowana jak darowizna. Ma to zasadnicze znaczenie, ponieważ art. 993 Kodeksu cywilnego nakazuje doliczanie do spadku darowizn i zapisów windykacyjnych, ale nie obejmuje automatycznie każdego przeniesienia własności dokonanego za życia spadkodawcy.

Inaczej należałoby analizować sprawę, gdy gospodarstwo przekazano zwykłą darowizną. Wtedy wartość darowizny na rzecz dziecka może mieć znaczenie przy obliczaniu zachowku, przy czym trzeba uwzględnić przepisy o doliczaniu darowizn, krąg uprawnionych, przedawnienie oraz wartość majątku według właściwych zasad.

Dlaczego gospodarstwo przekazane następcy zwykle nie zwiększa zachowku?

Sąd Najwyższy już w uchwale z 19 lutego 1991 r., III CZP 4/91, wskazał, że wartości gospodarstwa rolnego przekazanego następcy na podstawie przepisów ustawy z 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin nie uwzględnia się przy ustalaniu zachowku. Stanowisko to było następnie odnoszone także do umów zawieranych na podstawie późniejszych regulacji dotyczących rolników.

Istotna jest również uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 25 listopada 2005 r., III CZP 59/05. Sąd Najwyższy podkreślił odrębność umowy przekazania gospodarstwa rolnego od darowizny. Z kolei w uchwale z 21 czerwca 2012 r., III CZP 29/12, Sąd Najwyższy stwierdził, że przy ustalaniu zachowku nie uwzględnia się wartości gospodarstwa rolnego przekazanego następcy na podstawie umowy przewidzianej w art. 59 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin.

W podobnym kierunku wypowiedział się Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 19 lipca 2006 r., VI ACa 99/2006. Podkreślono, że taka umowa, ze względu na zakres regulacji i cel, któremu służy, nie jest darowizną w rozumieniu art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego.

Kiedy sytuacja może wyglądać inaczej?

Inna ocena może być potrzebna, gdy rodzice zawarli nie umowę przekazania gospodarstwa następcy za rentę, lecz zwykłą darowiznę, umowę dożywocia, sprzedaż za symboliczną cenę albo kilka różnych umów dotyczących poszczególnych składników majątku. Nazwa używana przez rodzinę nie zawsze odpowiada nazwie prawnej czynności.

Jeżeli była to darowizna, uprawnieni do zachowku mogą co do zasady żądać doliczenia jej wartości do substratu zachowku. Trzeba jednak pamiętać, że przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych ani, w określonych przypadkach, darowizn dokonanych ponad 10 lat przed otwarciem spadku na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Darowizna dla dziecka spadkodawcy wymaga więc ostrożnej, indywidualnej analizy.

Znaczenie ma także przedawnienie. Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny lub zapisu windykacyjnego przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku. Jeżeli w sprawie był testament, roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się co do zasady z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu.

Czy trzeba wystąpić o stwierdzenie nabycia spadku?

Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza może być potrzebne, jeżeli po rodzicach pozostał jakikolwiek majątek, prawa majątkowe, środki pieniężne, udział w nieruchomości albo gdy trzeba wykazać, kto jest spadkobiercą. Takie postępowanie nie spowoduje jednak, że gospodarstwo skutecznie przekazane wiele lat wcześniej automatycznie wróci do masy spadkowej.

Jeżeli jedynym istotnym składnikiem rodzinnego majątku było gospodarstwo przekazane następcy za rentę, samo stwierdzenie nabycia spadku nie da podstaw do żądania spłaty z tego gospodarstwa. Może natomiast uporządkować sytuację po rodzicach, jeżeli istnieją inne składniki spadku albo dokumenty wymagające wykazania następstwa prawnego.

Warto też odróżnić dział spadku od roszczeń o zachowek. Dział spadku dotyczy majątku, który rzeczywiście wszedł do spadku. Jeżeli gospodarstwo nie należało już do rodziców w chwili ich śmierci, nie będzie dzielone w dziale spadku, a obowiązek spłaty pozostałych spadkobierców nie powstanie tylko dlatego, że rodzeństwo uważa przekazanie gospodarstwa za niesprawiedliwe.

Co zrobić, gdy nie znasz treści aktu notarialnego?

Pierwszym praktycznym krokiem powinno być ustalenie, jaka umowa została zawarta. Jeżeli znany jest notariusz albo przybliżona data aktu, można próbować uzyskać wypis aktu notarialnego jako osoba wykazująca interes prawny. Czasem informacje o podstawie nabycia własności można też ustalić z księgi wieczystej nieruchomości, w szczególności z działu II oraz dokumentów stanowiących podstawę wpisu.

W razie sporu można rozważyć wezwanie osoby, która otrzymała gospodarstwo, do przedstawienia dokumentów. Jeżeli sprawa trafi do sądu, dokumenty te mogą mieć kluczowe znaczenie dla oceny, czy w ogóle istnieje podstawa do roszczeń.

Bez dokumentów łatwo pomylić kilka odmiennych konstrukcji prawnych. „Przepisanie gospodarstwa” może oznaczać umowę z następcą, darowiznę, dożywocie, sprzedaż albo umowę mieszaną. Każda z nich może prowadzić do innych skutków w zakresie zachowku, spłaty rodzeństwa i działu spadku.

FAQ

Czy rodzeństwo może żądać spłaty za gospodarstwo przekazane jednemu dziecku?

Zwykle nie, jeżeli gospodarstwo zostało przekazane następcy w zamian za rentę lub emeryturę rolniczą na podstawie dawnych przepisów rolniczych. Taka umowa co do zasady nie jest traktowana jak darowizna przy obliczaniu zachowku.

Czy gospodarstwo przekazane za rentę wchodzi do spadku?

Nie, jeżeli w chwili śmierci rodzic nie był już właścicielem gospodarstwa. Spadek obejmuje majątek należący do zmarłego w chwili śmierci, a nie majątek skutecznie przeniesiony wcześniej na inną osobę.

Czy taka umowa jest darowizną?

Nie w typowym ujęciu przyjmowanym w orzecznictwie dotyczącym zachowku. Umowa przekazania gospodarstwa następcy za świadczenie rolnicze ma odmienny charakter niż darowizna z art. 888 Kodeksu cywilnego.

Co, jeśli w akcie notarialnym wpisano darowiznę?

Wtedy sprawę trzeba analizować inaczej. Zwykła darowizna dla dziecka może być doliczana przy obliczaniu zachowku, o ile nie zachodzą szczególne przeszkody, takie jak przedawnienie albo brak statusu osoby uprawnionej.

Czy warto zakładać sprawę spadkową po rodzicach?

Tak, jeżeli po rodzicach pozostał inny majątek albo trzeba formalnie potwierdzić, kto dziedziczy. Nie należy jednak oczekiwać, że samo stwierdzenie nabycia spadku obejmie gospodarstwo przekazane wcześniej następcy.

Jak sprawdzić, jaka umowa została zawarta?

Najlepiej uzyskać wypis aktu notarialnego albo sprawdzić podstawę wpisu własności w księdze wieczystej. Bez dokumentu trudno rzetelnie ocenić, czy istnieją podstawy do zachowku lub innych roszczeń.

Podsumowanie

W sprawach dotyczących gospodarstw rolnych przekazywanych jednemu dziecku najważniejsze jest ustalenie rodzaju umowy. Jeżeli była to umowa przekazania gospodarstwa następcy w zamian za rentę lub emeryturę rolniczą, pozostałe rodzeństwo zwykle nie może żądać zachowku ani spłaty od wartości tego gospodarstwa. Wynika to z utrwalonego orzecznictwa, które odróżnia takie umowy od zwykłej darowizny.

Nie można jednak oceniać sprawy wyłącznie na podstawie rodzinnych relacji albo ustnych informacji. W praktyce trzeba sprawdzić akt notarialny, księgę wieczystą, daty śmierci rodziców, ewentualny testament, istnienie innych składników majątku oraz terminy przedawnienia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.
2. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - Dz.U. 1991 nr 7 poz. 24.
3. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 1991 r., III CZP 4/91.
4. Uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2005 r., III CZP 59/05.
5. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 2012 r., III CZP 29/12.
6. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19 lipca 2006 r., VI ACa 99/2006.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.