Podział spadku po ojcu między dzieci i macochę

Kto dziedziczy po ojcu: dzieci i druga żona

Podstawowe pytanie brzmi, czy ojciec zostawił testament. Jeżeli testamentu nie ma, stosuje się dziedziczenie ustawowe. Zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności do spadku są powołani dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych, ale część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż 1/4 całości spadku. Te zasady dobrze obrazuje typowa konfiguracja, w której rozliczany jest spadek po ojcu i druga żona dziedzicząca razem z dziećmi.

Przy jednym małżonku i dwojgu dzieci każde z nich dziedziczy więc po 1/3 spadku po ojcu. Ważne jest jednak, że chodzi o spadek po ojcu, a nie automatycznie o całą nieruchomość, którą ojciec i jego druga żona posiadali za życia.

Jeżeli w skład rodziny wchodzą także dzieci z innych związków, należy prawidłowo ustalić krąg spadkobierców ustawowych. To istotne zwłaszcza wtedy, gdy ktoś odrzucił spadek, zmarł przed spadkodawcą albo pojawia się testament.

Jeżeli sprawa ma element zagraniczny, np. spadkodawca był obywatelem innego państwa albo część majątku znajduje się poza Polską, warto osobno sprawdzić zasady właściwości prawa i sądu dla sprawy spadkowej. Szerzej opisuje to omówienie: spadek po cudzoziemcu w Polsce.

Czy całe mieszkanie wchodzi do spadku po ojcu?

Nie zawsze. Jeżeli mieszkanie zostało nabyte albo wykupione w czasie trwania małżeństwa i nie zachodzi szczególna podstawa zaliczenia go do majątku osobistego jednego z małżonków, zasadą jest wejście mieszkania do majątku wspólnego małżeńskiego. Wynika to z art. 31 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W takiej sytuacji po śmierci ojca najpierw trzeba oddzielić udział żony w majątku wspólnym od masy spadkowej. Co do zasady 1/2 mieszkania pozostaje udziałem żony jako jej część majątku wspólnego, a druga 1/2 wchodzi do spadku po ojcu.

Jeżeli spadkobiercami są żona i dwoje dzieci, każdy dziedziczy po 1/3 udziału ojca. W praktyce oznacza to, że żona ma łącznie 2/3 mieszkania: 1/2 jako swój udział w majątku wspólnym oraz 1/6 odziedziczone po mężu. Każde dziecko ma po 1/6 mieszkania.

Ten wynik może być inny, jeżeli mieszkanie należało do majątku osobistego ojca, istniała rozdzielność majątkowa, lokal został nabyty za środki osobiste jednego z małżonków albo z aktu notarialnego wynika inna konfiguracja własności. Schemat oddzielenia udziału małżonka od masy spadkowej dobrze pokazuje przykład, w którym rozliczany jest spadek po żonie i dział udziału w nieruchomości. Przy lokalach wykupywanych od gminy, spółdzielni albo przekształcanych z wcześniejszego prawa do lokalu trzeba sprawdzić dokumenty nabycia i księgę wieczystą.

Czy można wyłączyć macochę od dziedziczenia?

Nie można wyłączyć małżonka od dziedziczenia tylko dlatego, że relacje rodzinne były złe, małżonek nie pomagał w leczeniu albo wyjechał za granicę. Dziedziczenie ustawowe działa automatycznie, chyba że istnieje testament, skuteczne odrzucenie spadku, wyłączenie małżonka od dziedziczenia na podstawie szczególnych przepisów albo sądowe uznanie za niegodnego dziedziczenia.

W opisanej sprawie szczególne znaczenie może mieć art. 928 Kodeksu cywilnego. Od 15 listopada 2023 r. przesłanki niegodności dziedziczenia obejmują nie tylko ciężkie przestępstwo przeciwko spadkodawcy, wpływanie podstępem lub groźbą na testament czy niszczenie testamentu. Obejmują także uporczywe uchylanie się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego oraz uporczywe uchylanie się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającego z małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy.

To nie oznacza jednak, że każde pozostawienie chorego małżonka bez opieki wystarczy. Trzeba wykazać uporczywość, realny obowiązek pieczy, okoliczności choroby, możliwość pomocy, zawinione zachowanie oraz związek z sytuacją spadkodawcy. O tym rozstrzyga sąd po przeprowadzeniu dowodów.

Z żądaniem uznania spadkobiercy za niegodnego może wystąpić osoba mająca w tym interes. Termin jest krótki: pozew należy wnieść w ciągu roku od dnia, w którym uprawniony dowiedział się o przyczynie niegodności, nie później jednak niż przed upływem 3 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Dział spadku czy zachowek?

Jeżeli dzieci dziedziczą po ojcu z ustawy razem z jego żoną, właściwym postępowaniem co do podziału majątku jest dział spadku, często połączony z podziałem majątku wspólnego małżeńskiego. Zachowek jest innym roszczeniem. Co do zasady pojawia się wtedy, gdy osoba bliska została pominięta przy dziedziczeniu, np. przez testament, darowizny albo zapis windykacyjny.

W sprawie dotyczącej mieszkania po ojcu zwykle kolejność działań jest następująca: najpierw potwierdzenie, kto dziedziczy i w jakich udziałach, następnie ujawnienie praw w księdze wieczystej, a później dział spadku i rozliczenie spłat, nakładów oraz ewentualnych kosztów poniesionych przez jednego ze spadkobierców.

Stwierdzenie nabycia spadku w sądzie

Sądowe stwierdzenie nabycia spadku potwierdza, kto jest spadkobiercą i w jakim udziale dziedziczy. Wniosek składa się do sądu rejonowego właściwego dla ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić, właściwy jest sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.

We wniosku należy wskazać spadkodawcę, datę i miejsce śmierci, znanych spadkobierców ustawowych i testamentowych, informację o testamencie oraz żądanie stwierdzenia nabycia spadku. Uczestnikami sprawy powinny być osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy.

Do wniosku najczęściej dołącza się:

• odpis aktu zgonu ojca,
• odpisy aktów urodzenia dzieci, a przy zmianie nazwiska także odpis aktu małżeństwa,
• odpis aktu małżeństwa ojca i jego żony,
• testament, jeżeli istnieje,
• dowód uiszczenia opłaty sądowej,
• odpisy wniosku dla uczestników.

Opłata od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł. Dodatkowo pobierana jest opłata za wpis do Rejestru Spadkowego.

Po uzyskaniu stwierdzenia nabycia spadku można przejść do dalszych czynności, takich jak wpisy w księdze wieczystej, zgłoszenie podatkowe i dział spadku w rodzinie.

Akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza

Zamiast sprawy sądowej spadkobiercy mogą skorzystać z aktu poświadczenia dziedziczenia u notariusza. Jest to szybsza droga, ale możliwa tylko wtedy, gdy wszystkie osoby, które mogą być spadkobiercami ustawowymi lub testamentowymi, stawią się u notariusza i nie ma sporu co do kręgu spadkobierców ani podstaw dziedziczenia.

Notariusz sporządza protokół dziedziczenia, a następnie akt poświadczenia dziedziczenia i rejestruje go w Rejestrze Spadkowym. Po rejestracji dokument ma skutek podobny do prawomocnego postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku.

U notariusza trzeba przygotować podobne dokumenty jak w sądzie: akt zgonu, akty stanu cywilnego spadkobierców, testament, dokumenty dotyczące małżeństwa oraz dane umożliwiające ustalenie kręgu spadkobierców. Koszty obejmują taksę notarialną za protokół dziedziczenia i akt poświadczenia dziedziczenia, opłatę za rejestrację, VAT oraz wypisy.

Zgłoszenie spadku do urzędu skarbowego

Dzieci oraz małżonek spadkodawcy należą do najbliższej grupy podatkowej, która może korzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn. Aby zachować zwolnienie, trzeba pamiętać o zgłoszeniu nabycia spadku na formularzu SD-Z2, jeżeli zgłoszenie jest wymagane.

Termin wynosi 6 miesięcy. Przy postanowieniu sądu liczy się go zasadniczo od dnia uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, a przy akcie poświadczenia dziedziczenia od dnia jego zarejestrowania. Niedotrzymanie terminu może skutkować utratą zwolnienia podatkowego, dlatego tej czynności nie warto odkładać.

Dział spadku i zniesienie współwłasności mieszkania

Samo stwierdzenie nabycia spadku nie dzieli jeszcze mieszkania. Wskazuje jedynie udziały spadkobierców. Jeżeli w skład majątku wchodzi udział w mieszkaniu, potrzebny może być dział spadku, a przy majątku wspólnym małżeńskim także podział majątku wspólnego po śmierci jednego z małżonków.

Stosownie do art. 1037 Kodeksu cywilnego dział spadku może nastąpić przez umowę między wszystkimi spadkobiercami albo przez orzeczenie sądu na żądanie któregokolwiek z nich. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowny dział spadku wymaga aktu notarialnego.

W praktyce możliwe są trzy główne rozwiązania:

• przyznanie mieszkania jednej osobie z obowiązkiem spłaty pozostałych,
• sprzedaż mieszkania i podział pieniędzy według udziałów,
• utrzymanie współwłasności, jeżeli strony nie chcą jeszcze dokonywać ostatecznego rozliczenia.

Przy nieruchomościach spornych znaczenie ma wycena lokalu, rozliczenie nakładów, koszty utrzymania, ewentualne korzystanie z mieszkania przez jednego ze współwłaścicieli oraz realna możliwość spłaty. Jeżeli jedna osoba chce przejąć lokal, powinna przedstawić konkretną propozycję spłat i terminu ich zapłaty.

Zobacz również: przebieg działu spadku nieruchomości.

Opłaty w sprawie o dział spadku

Opłaty sądowe w sprawie o dział spadku są stałe. Od wniosku o dział spadku pobiera się 500 zł, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku, 300 zł. Jeżeli sprawa obejmuje dział spadku połączony ze zniesieniem współwłasności, opłata wynosi 1000 zł, a przy zgodnym projekcie działu spadku i zniesienia współwłasności 600 zł.

Postępowanie notarialne może być szybsze, ale przy nieruchomości koszt zależy od wartości majątku, liczby czynności, wypisów oraz wpisów w księdze wieczystej. Notariusz przygotuje kalkulację przed podpisaniem aktu.

Czy można rozliczyć koszty opieki nad ojcem?

Koszty leczenia, opieki, dojazdów, czynszu albo utrzymania mieszkania mogą mieć znaczenie, ale nie zawsze prowadzą do zmniejszenia udziału macochy w spadku. Mogą natomiast stanowić podstawę odrębnych rozliczeń między spadkobiercami albo współwłaścicielami, jeżeli zostały poniesione za innych, były konieczne i da się je udokumentować.

W sprawie działowej warto przedstawić rachunki, faktury, potwierdzenia przelewów, umowy z opiekunami, dokumentację medyczną i dowody na to, kto faktycznie ponosił koszty. Sąd może rozliczać nakłady i wydatki, ale trzeba zgłosić takie żądanie w sposób konkretny, z podaniem kwot i dowodów.

FAQ

Czy dzieci mogą pominąć macochę przy podziale spadku?

Nie, jeżeli macocha jest spadkobierczynią ustawową albo testamentową i nie została skutecznie wyłączona od dziedziczenia. Można kwestionować jej udział tylko na podstawie konkretnych przepisów, np. w sprawie o niegodność dziedziczenia albo w szczególnych przypadkach dotyczących małżonka pozostającego w sporze rozwodowym ze spadkodawcą.

Czy brak opieki nad chorym mężem wystarczy do niegodności dziedziczenia?

Nie zawsze. Od 15 listopada 2023 r. uporczywe uchylanie się od obowiązku pieczy nad spadkodawcą może być podstawą niegodności dziedziczenia, ale trzeba wykazać konkretne fakty, uporczywość zachowania, obowiązek pomocy i okoliczności sprawy. Decyduje sąd.

Czy najpierw trzeba założyć sprawę o dział spadku?

Najpierw trzeba potwierdzić, kto dziedziczy. Robi się to przez stwierdzenie nabycia spadku w sądzie albo akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza. Dopiero potem przeprowadza się dział spadku, chyba że przepisy i stan sprawy pozwalają połączyć określone żądania w jednym postępowaniu.

Czy zachowek ma zastosowanie, gdy dzieci dziedziczą po ojcu?

Zwykle nie. Jeżeli dzieci są spadkobiercami i otrzymują udział w spadku, podstawowym trybem jest dział spadku. Zachowek rozważa się głównie wtedy, gdy dziecko lub małżonek zostali pominięci w testamencie albo ich udział został uszczuplony przez darowizny lub zapisy.

Czy dział spadku można zrobić u notariusza?

Tak, ale tylko przy zgodzie wszystkich zainteresowanych. Jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość, umowa działu spadku wymaga aktu notarialnego. Przy konflikcie co do wartości mieszkania, spłat albo rozliczenia kosztów pozostaje sąd.

Źródła

• Kodeks cywilny, w szczególności art. 928, art. 929, art. 931 i art. 1037: Internetowy System Aktów Prawnych
• Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 31: Internetowy System Aktów Prawnych
• Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 628: Internetowy System Aktów Prawnych
• Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 49 i art. 51: Internetowy System Aktów Prawnych
• Ustawa o podatku od spadków i darowizn, w szczególności art. 4a: Internetowy System Aktów Prawnych

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.