Zachowek po ojcu, gdy żyje matka – jak go obliczyć?

Czy należy się zachowek po ojcu, jeżeli matka żyje?

Tak, samo to, że matka żyje, nie wyklucza roszczenia o zachowek po ojcu. Zachowek ocenia się osobno po każdym spadkodawcy. Po śmierci ojca otwiera się spadek po ojcu, a po śmierci matki będzie można odrębnie analizować ewentualne roszczenia związane z jej majątkiem.

Jeżeli ojciec nie zostawił testamentu, a miał żonę i dwoje dzieci, to przy dziedziczeniu ustawowym każde z nich dziedziczyłoby po 1/3 spadku. Jeżeli jednak w spadku nie ma realnego majątku, bo najważniejszy składnik, np. mieszkanie, został wcześniej darowany jednemu dziecku, pozostałe dziecko może rozważyć roszczenie o zachowek albo o uzupełnienie zachowku.

W opisanym stanie faktycznym można więc dochodzić roszczenia po ojcu już teraz. Odrębną kwestią będzie ewentualny zachowek po matce w przyszłości, ponieważ roszczenie po niej powstanie dopiero po jej śmierci.

Komu przysługuje zachowek i ile wynosi?

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. W typowej sprawie dziecko zmarłego należy więc do kręgu osób uprawnionych.

Wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, należą mu się dwie trzecie wartości udziału spadkowego. W praktyce przed wyliczeniem roszczenia trzeba więc ustalić, czy zachodzi sytuacja, kiedy zachowek wynosi dwie trzecie.

Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku w postaci darowizny, powołania do spadku, zapisu albo innego przysporzenia podlegającego zaliczeniu, może żądać zapłaty sumy potrzebnej do pokrycia zachowku albo jego uzupełnienia.

Czy darowizna mieszkania dla siostry wpływa na zachowek?

Tak. Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny dokonane przez spadkodawcę, chyba że ustawa przewiduje wyjątek. Drobne darowizny zwyczajowo przyjęte nie mają znaczenia, ale darowizna mieszkania na rzecz jednego z dzieci co do zasady jest istotna przy ustalaniu substratu zachowku.

Jeżeli wspomniane darowane mieszkanie wchodziło w skład majątku wspólnego rodziców, trzeba ustalić, jaki udział w tej darowiźnie pochodził od ojca. Przy typowej wspólności ustawowej małżeńskiej i braku odmiennych ustaleń przyjmuje się co do zasady równe udziały małżonków, więc do obliczeń po ojcu bierze się zwykle wartość 1/2 mieszkania. Inaczej może być, jeżeli przed darowizną doszło do podziału majątku, ustanowienia rozdzielności majątkowej, nierównego udziału małżonków albo gdy wystąpiła wcześniejsza darowizna na rzecz drugiego małżonka.

Trzeba też oddzielić roszczenie po ojcu od ewentualnego roszczenia po matce. Jeżeli darczyńcami byli oboje rodzice, to obecnie można analizować zachowek po zmarłym ojcu. Roszczenia związane z częścią majątku matki będą aktualne dopiero po jej śmierci, o ile spełnią się ustawowe przesłanki.

Czy ma znaczenie, że darowizna była ponad 10 lat temu?

W sprawach o zachowek często pojawia się błędne przekonanie, że każda darowizna starsza niż 10 lat nie jest brana pod uwagę. Przepis art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego wyłącza z doliczenia darowizny dokonane przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, ale tylko wtedy, gdy były dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

Jeżeli obdarowaną jest córka spadkodawcy, czyli osoba należąca do kręgu spadkobierców ustawowych i uprawnionych do zachowku, sam upływ 10 lat nie wyłącza automatycznie darowizny z obliczeń. Darowizna mieszkania na rzecz siostry może więc nadal wpływać na wysokość zachowku po ojcu.

W praktyce trzeba jednak sprawdzić treść aktu notarialnego darowizny, stan majątkowy rodziców w dniu darowizny, ewentualne wcześniejsze darowizny dla pozostałych dzieci oraz to, czy uprawniony otrzymał od ojca inne przysporzenia zaliczane na zachowek.

Jak obliczyć zachowek po ojcu?

Obliczenie zachowku wymaga kilku kroków. Najpierw ustala się czystą wartość spadku po ojcu, czyli aktywa pomniejszone o długi spadkowe. Następnie dolicza się darowizny podlegające doliczeniu. W ten sposób powstaje substrat zachowku.

Przykładowo, jeżeli ojciec nie zostawił majątku, a wraz z matką darował siostrze mieszkanie należące do majątku wspólnego, do obliczeń po ojcu można przyjąć wartość 1/2 mieszkania. Jeżeli spadkobiercami ustawowymi byliby: matka, córka i druga córka, udział ustawowy każdej osoby wynosiłby 1/3. Zachowek pełnoletniej i zdolnej do pracy córki wynosiłby połowę z 1/3, czyli 1/6 substratu zachowku.

Jeżeli substratem po ojcu jest wartość 1/2 mieszkania, to 1/6 z tej wartości odpowiada 1/12 wartości całego mieszkania. Gdyby uprawniona była małoletnia albo trwale niezdolna do pracy, zachowek wynosiłby 2/3 z udziału ustawowego, czyli 2/9 substratu, a przy substracie równym 1/2 mieszkania odpowiadałby 1/9 wartości całego mieszkania.

To tylko modelowe wyliczenie. W konkretnej sprawie wynik może się zmienić, jeżeli ojciec zostawił inny majątek, długi, testament, zapisy windykacyjne, polecenia, darowizny dla innych osób albo jeżeli uprawniona otrzymała już od ojca przysporzenia zaliczane na zachowek.

Jak ustalić wartość darowanego mieszkania?

Zgodnie z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku. Oznacza to, że bierze się pod uwagę stan mieszkania z dnia darowizny, ale aktualne ceny rynkowe.

Jeżeli po darowiźnie siostra przeprowadziła kosztowny remont, który zwiększył wartość mieszkania, zasadniczo nie powinno się doliczać tej poprawy do wartości darowizny. Jeżeli natomiast mieszkanie w chwili darowizny było w dobrym stanie i miało określony metraż, lokalizację oraz standard, te cechy trzeba uwzględnić przy aktualnej wycenie.

W sporze sądowym wartość nieruchomości najczęściej ustala biegły rzeczoznawca majątkowy. Prywatna wycena może pomóc na etapie wezwania do zapłaty i negocjacji, ale w sądzie druga strona może ją kwestionować.

Od kogo można żądać zapłaty zachowku?

W pierwszej kolejności roszczenie kieruje się przeciwko spadkobiercom. Jeżeli jednak od spadkobiercy nie można uzyskać należnego zachowku, uprawniony może żądać zapłaty od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczaną do spadku.

Art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że obdarowany jest obowiązany do zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. To ograniczenie może mieć znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy obdarowany zbył przedmiot darowizny, np. sprzedał mieszkanie albo zamienił je na inny składnik majątku.

Jeżeli siostra otrzymała mieszkanie od rodziców, a po ojcu nie ma majątku pozwalającego pokryć zachowek, to właśnie przeciwko siostrze może zostać skierowane roszczenie o uzupełnienie zachowku w części wynikającej z darowizny ojca.

Kiedy roszczenie o zachowek się przedawnia?

Roszczenia z tytułu zachowku przedawniają się z upływem 5 lat. Jeżeli zachowek jest dochodzony od spadkobiercy, termin co do zasady liczy się od ogłoszenia testamentu. Jeżeli roszczenie jest kierowane przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny albo zapisu windykacyjnego, termin wynosi 5 lat od otwarcia spadku, czyli najczęściej od dnia śmierci spadkodawcy.

W opisanej sytuacji, gdy roszczenie ma być kierowane do siostry jako obdarowanej, należy szczególnie pilnować 5-letniego terminu liczonego od śmierci ojca. Po jego upływie siostra może podnieść zarzut przedawnienia, a sąd może oddalić powództwo, nawet jeżeli roszczenie było merytorycznie uzasadnione.

Bieg przedawnienia i jego przerwanie zależą od konkretnych działań procesowych. Samo nieformalne przypominanie siostrze o zachowku nie musi wystarczyć. Dla bezpieczeństwa warto wysłać formalne wezwanie do zapłaty, a gdy nie ma porozumienia, odpowiednio wcześnie złożyć pozew.

Jak dochodzić zachowku krok po kroku?

W pierwszej kolejności trzeba ustalić krąg spadkobierców po ojcu. Można to zrobić przez sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli spadkobiercy są zgodni i mogą stawić się u notariusza. Dokument ten pomaga wykazać, jaki udział ustawowy przypadałby uprawnionemu.

Następnie należy zgromadzić dokumenty dotyczące darowizny, w szczególności akt notarialny, odpis księgi wieczystej, informacje o wartości nieruchomości, dokumenty dotyczące ewentualnych długów spadkowych oraz dowody na to, czy uprawniony otrzymał od ojca inne darowizny. W praktyce pomocne bywa również uporządkowanie relacji majątkowych rodziców, ponieważ zachowek po ojcu i zachowek, gdy żyje drugi z rodziców, wymagają oddzielenia majątku każdego z nich.

Przed pozwem warto wysłać do osoby zobowiązanej pisemne wezwanie do zapłaty. Wezwanie powinno wskazywać podstawę roszczenia, sposób wyliczenia, kwotę, termin zapłaty oraz numer rachunku. Jeżeli druga strona nie zapłaci albo nie dojdzie do ugody, pozostaje pozew o zachowek.

Do którego sądu wnieść pozew i ile wynosi opłata?

Powództwo o zachowek wytacza się według właściwości wyłącznej z art. 39 Kodeksu postępowania cywilnego, czyli przed sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli tego miejsca w Polsce nie da się ustalić, właściwy jest sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy albo jego część.

Rzeczowo sprawa trafi do sądu rejonowego albo okręgowego w zależności od wartości dochodzonego roszczenia. Co do zasady sprawy o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu przekracza 100 000 zł, należą do właściwości sądu okręgowego, a sprawy o niższej wartości rozpoznaje sąd rejonowy.

Opłata od pozwu zależy od wartości przedmiotu sporu. Przy roszczeniach o prawa majątkowe do 20 000 zł stosuje się opłaty stałe określone w art. 13 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Przy wartości przedmiotu sporu powyżej 20 000 zł opłata stosunkowa wynosi 5% tej wartości, nie więcej jednak niż 100 000 zł.

Do pozwu należy dołączyć odpisy dla stron, dowód uiszczenia opłaty sądowej, dokumenty spadkowe i dowody potwierdzające darowiznę oraz sposób obliczenia zachowku.

Czy sąd może rozłożyć zachowek na raty albo go obniżyć?

Tak, aktualne przepisy przewidują możliwość uwzględnienia sytuacji osobistej i majątkowej obu stron. Zgodnie z art. 997¹ Kodeksu cywilnego osoba zobowiązana do zapłaty zachowku może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia.

Rozłożenie na raty nie oznacza jednak, że zobowiązany sam dowolnie narzuca harmonogram spłaty. Decyzję podejmuje sąd, biorąc pod uwagę interes uprawnionego oraz sytuację zobowiązanego. Co do zasady terminy zapłaty rat nie powinny łącznie przekraczać 5 lat, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach mogą zostać przedłużone maksymalnie do 10 lat.

Dla osoby dochodzącej zachowku oznacza to, że nawet prawidłowo obliczone roszczenie może zostać w wyroku rozłożone w czasie. Dla osoby pozwanej oznacza to konieczność wykazania dokumentami, dlaczego natychmiastowa zapłata byłaby nadmiernie obciążająca.

FAQ

Czy dziecko może żądać zachowku po ojcu, jeśli matka żyje?

Tak. Zachowek po ojcu jest oceniany po śmierci ojca, niezależnie od tego, że matka nadal żyje. Matka może być jednym ze spadkobierców ustawowych, ale jej dalsze życie nie blokuje roszczenia dziecka po zmarłym ojcu.

Czy darowizna mieszkania dla siostry zawsze jest doliczana?

Nie zawsze, ale w typowej sytuacji darowizna mieszkania dokonana przez ojca na rzecz córki jest doliczana przy obliczaniu zachowku. Trzeba jednak sprawdzić, czy darowizna rzeczywiście pochodziła od ojca, czy od obojga rodziców, jaki był ustrój majątkowy rodziców i czy nie występują ustawowe wyjątki.

Czy 10 lat od darowizny usuwa ją z obliczeń zachowku?

Nie w przypadku darowizny na rzecz dziecka spadkodawcy. Dziesięcioletnie ograniczenie dotyczy darowizn dokonanych na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Dziecko spadkodawcy należy do tego kręgu, dlatego darowizna może być doliczana mimo upływu ponad 10 lat.

Jak policzyć zachowek, gdy rodzice darowali wspólne mieszkanie?

Najpierw trzeba ustalić, jaka część darowizny pochodziła od zmarłego rodzica. Jeżeli mieszkanie należało do majątku wspólnego rodziców, zwykle przyjmuje się udział ojca w wysokości 1/2. Dopiero od tej wartości oblicza się udział ustawowy i należny zachowek.

Od kogo żądać zapłaty, jeśli ojciec nie zostawił majątku?

Jeżeli zachowku nie da się uzyskać od spadkobierców, roszczenie można skierować do osoby, która otrzymała od ojca darowiznę doliczaną do spadku. W opisanej sytuacji może to być siostra, która dostała mieszkanie od rodziców, ale tylko w zakresie wynikającym z darowizny dokonanej przez ojca.

Czy zachowek można dostać bez sprawy sądowej?

Tak, jeżeli osoba zobowiązana dobrowolnie zapłaci po wezwaniu albo strony zawrą ugodę. Warto wtedy precyzyjnie opisać kwotę, termin płatności i zakres rozliczenia, aby później nie było sporu, czy zachowek został w pełni zaspokojony.

Ile czasu jest na pozew o zachowek od obdarowanej siostry?

Roszczenie przeciwko obdarowanemu o uzupełnienie zachowku przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli zwykle od dnia śmierci ojca. Nie warto czekać do końca terminu, bo wcześniej trzeba zebrać dokumenty, policzyć roszczenie i przygotować pozew.

Podsumowanie

Żyjąca matka nie pozbawia dziecka prawa do dochodzenia zachowku po zmarłym ojcu. Jeżeli ojciec wraz z matką darował mieszkanie jednemu z dzieci, a drugie dziecko nie otrzymało porównywalnego przysporzenia, trzeba obliczyć zachowek od wartości tej części darowizny, która pochodziła od ojca.

Najważniejsze jest prawidłowe ustalenie substratu zachowku: wartości spadku, długów, doliczanych darowizn, udziału ustawowego oraz ewentualnych przysporzeń otrzymanych przez uprawnionego. Dopiero wtedy można bezpiecznie wysłać wezwanie do zapłaty albo przygotować pozew.

Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 991-1000 i art. 1007.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 39 i art. 17.
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398, w szczególności art. 13.
4. Orzeczenie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt IV CKN 58/2000.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.