Darowizna działki a zachowek i odwołanie darowizny

Darowizna działki dla dzieci a przyszły zachowek

Jeżeli rodzice za życia przekazali dzieciom działki w darowiźnie, nie oznacza to automatycznie, że jedno dziecko już teraz ma wobec drugiego roszczenie o zapłatę. Zachowek jest roszczeniem związanym ze spadkiem, a więc staje się aktualny dopiero po śmierci spadkodawcy. Dopóki rodzice żyją, brat nie może skutecznie żądać od Pana zachowku tylko dlatego, że otrzymał Pan większą albo bardziej wartościową nieruchomość.

Po śmierci każdego z rodziców trzeba jednak osobno zbadać, co wchodzi do spadku, jakie darowizny zostały dokonane przez tego rodzica i jaka część majątku przypadłaby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Ma to szczególne znaczenie, gdy rodzice byli współwłaścicielami nieruchomości albo przekazywali działki z majątku wspólnego.

W praktyce przy podobnych sprawach kluczowe jest ustalenie, czy wartość działki otrzymanej przez brata, ewentualnie innych darowizn albo składników spadku, pokrywa jego zachowek. Jeżeli brat otrzymał już majątek odpowiadający co najmniej należnemu mu zachowkowi, roszczenie o dopłatę może nie powstać.

Zobacz również: darowizna nieruchomości a zachowek

Kto ma prawo do zachowku i ile wynosi zachowek?

Do zachowku uprawnieni są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, o ile byliby powołani do spadku z ustawy. W typowej sytuacji, gdy po rodzicu dziedziczą dzieci, każde z nich może być uprawnione do zachowku, jeżeli nie otrzymało odpowiedniej wartości w spadku, testamencie, darowiźnie, zapisie windykacyjnym albo w inny sposób zaliczany na zachowek.

Wysokość zachowku wynosi zasadniczo połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie wartości takiego udziału.

Przykładowo, jeżeli po jednym z rodziców dziedziczyłoby dwoje dzieci po 1/2 spadku, zachowek pełnoletniego dziecka wynosi co do zasady 1/4 wartości substratu zachowku po tym rodzicu. Nie jest to jednak proste porównanie wartości działek otrzymanych przez rodzeństwo, ponieważ trzeba uwzględnić konkretny majątek każdego z rodziców, treść aktów darowizny, ewentualny testament, inne darowizny oraz długi spadkowe.

Jak dolicza się darowizny do spadku przy zachowku?

Przy ustalaniu zachowku do spadku dolicza się także darowizny dokonane przez spadkodawcę. Właśnie dlatego przekazanie działek dzieciom za życia rodziców może mieć znaczenie przy późniejszym rozliczeniu. Szerzej omawia to zagadnienie artykuł o tym, jak wygląda doliczanie darowizn do substratu zachowku.

Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Oznacza to, że jeżeli rodzice darowali działkę niezabudowaną, a brat później wybudował na niej dom z własnych środków, co do zasady przy rozliczeniu darowizny nie powinno się traktować tego domu jako darowizny od rodziców. Istotny jest stan nieruchomości z dnia darowizny, a nie późniejsze nakłady obdarowanego.

Jeżeli jednak darowana Panu działka była już zabudowana w chwili darowizny, jej zabudowanie jest elementem stanu z chwili darowizny i powinno być uwzględnione w wycenie. W sporze o zachowek zwykle potrzebna jest opinia rzeczoznawcy majątkowego, a w sądzie często opinia biegłego.

Zobacz również: darowizna a roszczenie o zachowek

Czy służebność mieszkania obniża wartość darowizny?

Służebność mieszkania ustanowiona na rzecz dziadków, mamy albo innej osoby może obniżać wartość nieruchomości, ponieważ ogranicza sposób korzystania z prawa własności. Jeżeli służebność istniała już w chwili darowizny albo została ustanowiona w tym samym akcie notarialnym, powinna być brana pod uwagę przy ustalaniu stanu prawnego nieruchomości z chwili darowizny.

Nie oznacza to jednak, że każda służebność obniża wartość w takim samym stopniu. Znaczenie mają m.in. zakres służebności, wiek i sytuacja osoby uprawnionej, możliwość korzystania z lokalu lub części domu, a także realny wpływ obciążenia na wartość rynkową nieruchomości. Sam fakt, że osoba uprawniona faktycznie nie korzysta z mieszkania, nie musi automatycznie usuwać skutków prawnych służebności, jeżeli prawo nadal istnieje.

Jeżeli służebność wygasła, została wykreślona z księgi wieczystej albo ustanowiono ją dopiero po darowiźnie, ocena może być inna. W takiej sytuacji trzeba przeanalizować akt notarialny, księgę wieczystą i daty ustanowienia obciążeń.

Czy brat może cofnąć darowiznę albo żądać ponownego podziału działek?

Brat nie może samodzielnie odwołać darowizny dokonanej przez rodziców ani wymusić ponownego podziału nieruchomości tylko dlatego, że po latach uznał podział za mniej korzystny. Odwołanie darowizny jest uprawnieniem darczyńcy, a nie rodzeństwa obdarowanego.

Zgodnie z Kodeksem cywilnym darczyńca może odwołać darowiznę już wykonaną przede wszystkim wtedy, gdy obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności. Chodzi o zachowania poważne, zawinione i skierowane przeciwko darczyńcy, np. ciężkie naruszenie obowiązków rodzinnych, przemoc, poważne znieważenie albo uporczywe odmawianie pomocy w sytuacji, gdy pomoc była konieczna. Wątpliwości budzi też sytuacja, w której uprawnienie miałoby przejść na inną osobę — wyjaśniamy to w tekście o tym, czy mama może cofnąć darowiznę po ojcu albo czy robi to spadkobierca darczyńcy.

Odwołanie darowizny nie służy do korygowania po latach nierównego podziału majątku między dziećmi. Co więcej, darowizny nie można odwołać z powodu rażącej niewdzięczności, jeżeli darczyńca obdarowanemu przebaczył. Uprawnienie do odwołania darowizny jest także ograniczone terminem rocznym od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Roszczenie o zachowek przedawnia się zasadniczo z upływem 5 lat. Jeżeli roszczenie kierowane jest przeciwko spadkobiercy, termin liczony jest od ogłoszenia testamentu. Jeżeli roszczenie dotyczy osoby obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego, termin biegnie od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Po upływie terminu przedawnienia zobowiązany może podnieść zarzut przedawnienia. W praktyce oznacza to, że nawet zasadna kwotowo sprawa może zostać przegrana, jeżeli uprawniony zbyt późno wystąpi z pozwem.

Aktualne przepisy przewidują również, że osoba zobowiązana do zapłaty zachowku może w wyjątkowych przypadkach żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w szczególnie uzasadnionych sytuacjach także jego obniżenia. Sąd bierze wtedy pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron.

Co trzeba ustalić przed odpowiedzią na żądanie zachowku?

Przed zapłatą albo odmową zapłaty zachowku warto ustalić kilka elementów: kto był właścicielem darowanej nieruchomości, czy darowizna pochodziła z majątku wspólnego rodziców, jakie były wartości poszczególnych działek w chwili darowizny, czy nieruchomości były obciążone służebnością oraz czy obdarowani otrzymali jeszcze inne świadczenia od rodziców.

Znaczenie może mieć także to, czy rodzice pozostawili testament, czy były długi spadkowe, czy któryś ze spadkobierców odrzucił spadek, zrzekł się dziedziczenia albo został wydziedziczony. Dopiero po zebraniu tych danych można oszacować, czy roszczenie brata o zachowek jest realne i jaka mogłaby być jego wysokość.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sytuacji brat może w przyszłości analizować roszczenie o zachowek dopiero po śmierci rodziców i tylko wtedy, gdy otrzymane przez niego przysporzenia nie pokryją należnego mu minimum ustawowego. Sama różnica między działkami nie przesądza jeszcze o obowiązku dopłaty.

Przy wyliczeniu zachowku trzeba uwzględnić darowizny od każdego z rodziców, stan nieruchomości z chwili darowizny, ceny z chwili ustalania zachowku oraz ewentualne obciążenia, takie jak służebność mieszkania. Brat nie może natomiast samodzielnie cofnąć darowizny ani wymusić nowego podziału majątku.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 888, art. 898-900, art. 991-1007.
2. Art. 1007 Kodeksu cywilnego - przedawnienie roszczeń z zachowku.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.