Brak oświadczenia o spadku – co dalej i jakie są skutki?

Co oznacza brak oświadczenia o spadku?

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku. Wynika to z art. 1015 Kodeksu cywilnego. W typowej sytuacji dziecko zmarłego dowiaduje się o swoim powołaniu do spadku w dniu śmierci rodzica albo niedługo po niej, ale w szczególnych sprawach data ta może być inna, np. gdy spadkobierca dowiedział się później o testamencie lub o odrzuceniu spadku przez wcześniejszego spadkobiercę.

Jeżeli ojciec zmarł w marcu 2024 r., a dzieci i małżonka wiedzieli wtedy, że są spadkobiercami, termin na złożenie oświadczenia co do zasady upłynął po 6 miesiącach, czyli we wrześniu 2024 r. Po tym terminie brak oświadczenia wywołuje skutek ustawowy: spadek zostaje przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza.

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza oznacza, że spadkobierca odpowiada za długi spadkowe tylko do wartości stanu czynnego spadku. Więcej o tym, na czym polega spadek z dobrodziejstwem inwentarza i spis, piszemy w osobnym opracowaniu. Nie jest to jednak automatyczna gwarancja braku problemów. Wierzyciele mogą dochodzić roszczeń, a spadkobiercy powinni umieć wykazać, jaka była wartość majątku i zobowiązań spadkowych.

Czy można jeszcze odrzucić spadek po terminie?

Po upływie sześciomiesięcznego terminu nie wystarczy pójść do notariusza albo sądu i złożyć zwykłe oświadczenie o odrzuceniu spadku. Takie oświadczenie byłoby spóźnione. W praktyce nie chodzi więc o klasyczne „przywrócenie terminu”, lecz o szczególną procedurę przewidzianą w art. 1019 Kodeksu cywilnego.

Spadkobierca, który nie złożył oświadczenia w terminie pod wpływem błędu lub groźby, może żądać zatwierdzenia przez sąd oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezachowania terminu. W takim postępowaniu trzeba jednocześnie wskazać, czy spadek ma być przyjęty, czy odrzucony. Więcej o tej procedurze omawiamy w materiale dotyczącym tego, kiedy możliwe jest uchylenie się od skutków oświadczenia.

Sam fakt, że spadkobiercy nie interesowali się sprawą spadkową, zwykle nie wystarcza. Sąd bada, czy błąd był istotny i usprawiedliwiony okolicznościami. Inaczej oceniana może być sytuacja, w której rodzina dochowała staranności, ale mimo tego nie mogła ustalić istotnego długu, a inaczej sytuacja, w której spadkobiercy po prostu biernie czekali.

Jak sprawdzić majątek i długi po zmarłym?

Jeżeli termin na odrzucenie spadku minął, najważniejsze jest praktyczne ustalenie, co wchodzi do spadku. W razie wątpliwości pomocne bywa to, jak ustalić masę spadkową po zmarłym z udziałem sądu. Trzeba zebrać dokumenty po zmarłym, sprawdzić korespondencję z banków, firm pożyczkowych, urzędów i sądów, ustalić rachunki bankowe, nieruchomości, pojazdy, działalność gospodarczą oraz ewentualne postępowania egzekucyjne. W sprawach, w których istnieje podejrzenie zadłużenia, szczególnie ważne jest ustalenie zadłużenia spadkodawcy zanim wierzyciele zaczną kierować wezwania do spadkobierców.

Część instytucji może żądać wykazania następstwa prawnego, np. aktu poświadczenia dziedziczenia albo prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Dlatego w praktyce często najpierw porządkuje się sprawy spadkowe formalnie, a następnie występuje do banków, urzędów i innych podmiotów o informacje dotyczące majątku oraz zadłużenia.

Jeżeli spadkobiercy nie mają pewności, jaki był majątek i jakie były długi, należy rozważyć wykaz inwentarza albo spis inwentarza. To dokumenty, które służą ustaleniu aktywów i pasywów spadku oraz mają znaczenie dla granic odpowiedzialności za długi.

Ustalenie aktywów i długów spadku

Brak własnego oświadczenia nie zwalnia z potrzeby ustalenia majątku i długów. Wykaz inwentarza oraz urzędowy spis inwentarza służą podobnemu celowi, ale różnią się sposobem sporządzenia, kosztami i wartością dowodową.

Jak złożyć wniosek o spis inwentarza?

Wniosek można skierować do sądu spadku albo bezpośrednio do właściwego komornika. W praktyce wniosek do komornika bywa szybszy, ponieważ komornik może niezwłocznie przystąpić do sporządzania spisu, a następnie zawiadamia o tym sąd.

Pismo powinno spełniać ogólne wymogi pisma procesowego z art. 126 w zw. z art. 13 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. We wniosku warto podać dane spadkodawcy, w tym imię i nazwisko, datę i miejsce zgonu, numer PESEL, ostatnie miejsce zwykłego pobytu, dane wnioskodawcy, podstawę powołania do spadku oraz znane informacje o majątku i długach. Do wniosku należy dołączyć dokumenty uprawdopodobniające interes prawny, np. akt zgonu i akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo.

Od wniosku do sądu o sporządzenie spisu inwentarza pobiera się opłatę stałą 100 zł. Jeżeli spis sporządza komornik, opłata stała za sporządzenie spisu inwentarza wynosi 400 zł, a oprócz tego mogą pojawić się wydatki, np. koszty korespondencji, dojazdu, zapytań albo opinii biegłego przy wycenie składników majątku.

Na co uważać przy długach spadkowych?

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza nie oznacza, że wierzyciele nie mogą kierować roszczeń do spadkobierców. Oznacza natomiast, że odpowiedzialność jest limitowana wartością aktywów spadku. Jeżeli przykładowo stan czynny spadku wynosi 30 000 zł, a długi wynoszą 100 000 zł, spadkobiercy powinni co do zasady odpowiadać w granicach tej wartości, z uwzględnieniem ich udziałów i szczegółowych zasad odpowiedzialności.

Nie wolno jednak celowo pomijać majątku ani długów w wykazie inwentarza. Nierzetelne działanie może prowadzić do utraty ochrony wynikającej z dobrodziejstwa inwentarza. Dlatego przy większych długach, działalności gospodarczej zmarłego, nieruchomościach albo wielu wierzycielach warto działać ostrożnie i dokumentować wszystkie ustalenia.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak brak oświadczenia spadkowego może wyglądać w praktyce i jakie działania mogą ograniczyć ryzyko po stronie spadkobierców.

FAQ

Czy po 6 miesiącach można jeszcze odrzucić spadek?

Zwykłe oświadczenie o odrzuceniu spadku złożone po terminie jest spóźnione. Po upływie terminu można działać tylko wyjątkowo, jeżeli istnieją podstawy do uchylenia się od skutków niezachowania terminu z powodu błędu lub groźby, a sąd zatwierdzi takie uchylenie.

Czy dobrodziejstwo inwentarza chroni przed wszystkimi długami?

Chroni przed odpowiedzialnością ponad wartość stanu czynnego spadku, ale nie usuwa samych długów. Wierzyciel nadal może dochodzić zapłaty, a spadkobierca powinien wykazać granice swojej odpowiedzialności.

Czy lepszy jest wykaz inwentarza czy spis inwentarza?

W prostych sprawach wystarczający może być wykaz inwentarza. Gdy majątek jest niejasny, długi są sporne albo istnieje ryzyko wielu wierzycieli, bezpieczniejszy dowodowo jest spis inwentarza sporządzony przez komornika.

Czy każdy spadkobierca odpowiada za cały dług?

Odpowiedzialność zależy od etapu sprawy spadkowej, udziałów w spadku, działu spadku oraz rodzaju długu. Dlatego przy konkretnych wezwaniach do zapłaty trzeba sprawdzić, kto jest spadkobiercą, w jakim udziale i czy wierzyciel prawidłowo kieruje roszczenie.

Czy warto czekać, aż wierzyciele sami się zgłoszą?

Nie. Bierne czekanie zwiększa ryzyko narastania odsetek, kosztów sądowych i egzekucyjnych. Lepiej wcześniej ustalić majątek, długi i dokumenty potrzebne do wykazania granic odpowiedzialności.

Podsumowanie

Brak oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku w terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. W opisanej sytuacji najważniejsze jest ustalenie majątku i długów po ojcu oraz zabezpieczenie dowodów pozwalających wykazać granice odpowiedzialności spadkobierców.

Jeżeli spadkobiercy działali pod wpływem istotnego błędu albo groźby, można rozważyć wniosek do sądu w trybie art. 1019 Kodeksu cywilnego. Nie jest to jednak automatyczna droga do odrzucenia spadku po terminie. Sąd ocenia konkretny stan faktyczny, zachowanie spadkobiercy i przyczyny niezłożenia oświadczenia w terminie.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 28 lutego 2018 r. o kosztach komorniczych - Dz.U. 2018 poz. 770
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.