Konkubinat, testament i podatek – co warto uregulować, zanim będzie za późno

Dlaczego konkubinat wymaga osobnego uregulowania spraw spadkowych?

W polskim prawie wieloletni związek nieformalny, nawet trwający kilkanaście lub kilkadziesiąt lat, nie daje partnerowi pozycji małżonka. Konkubina nie wchodzi do kręgu spadkobierców ustawowych. Jeżeli partner nie sporządzi ważnego testamentu, po jego śmierci dziedziczyć będą przede wszystkim jego dzieci, a nie osoba, która faktycznie sprawowała nad nim opiekę.

W opisanej sytuacji istotne jest więc nie tylko napisanie testamentu, ale także takie ułożenie jego treści, aby jasno wskazywała, komu ma przypaść udział w domu, co ma stać się z pozostałym majątkiem i kto ma dziedziczyć, gdy któreś z dzieci nie będzie chciało lub nie będzie mogło przyjąć spadku.

Testament notarialny a stan zdrowia partnera

Partner może sporządzić testament tylko wtedy, gdy działa świadomie i swobodnie. Zgodnie z art. 945 Kodeksu cywilnego testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że bez niego testator nie sporządziłby testamentu tej treści, albo pod wpływem groźby.

Przy przebytych udarach, afazji i deficytach rozumienia forma notarialna jest zwykle najbezpieczniejsza. Notariusz ocenia, czy testator rozumie znaczenie czynności i może odmówić dokonania aktu, jeżeli ma poważne wątpliwości. W praktyce warto wcześniej przygotować aktualne zaświadczenie lekarskie, np. od neurologa, psychiatry albo lekarza prowadzącego, potwierdzające, że partner może świadomie i swobodnie złożyć oświadczenie woli.

Testament własnoręczny jest dopuszczalny, ale w tej sprawie byłby znacznie bardziej ryzykowny. Musi być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą. Testament wydrukowany i podpisany nie jest testamentem własnoręcznym. Przy problemach neurologicznych i komunikacyjnych taki dokument mógłby zostać łatwiej zakwestionowany przez spadkobierców.

Jak przekazać partnerce udział w domu?

Jeżeli wolą partnera jest, aby dom 1 przypadł w połowie dzieciom i w połowie partnerce, należy rozważyć dwie konstrukcje: powołanie do spadku w odpowiednich udziałach albo zapis windykacyjny udziału w nieruchomości. W tej drugiej sytuacji testament musi mieć formę aktu notarialnego.

Zapis windykacyjny może być szczególnie praktyczny, gdy partnerka ma otrzymać konkretny składnik majątku, np. udział 1/2 w określonej nieruchomości, a nie ma być spadkobiercą całej masy spadkowej. Trzeba jednak pamiętać, że zapisobierca windykacyjny może ponosić ograniczoną odpowiedzialność za długi spadkowe oraz roszczenia o zachowek, co wymaga indywidualnej oceny wartości majątku i zobowiązań.

W testamencie warto przewidzieć także podstawienie, czyli wskazanie osób, które mają dziedziczyć albo otrzymać zapis, gdy pierwotnie wskazana osoba nie chce lub nie może go przyjąć. W sprawie, w której dzieci mieszkają za granicą i mogą nie chcieć zajmować się majątkiem, brak takich postanowień może doprowadzić do niezamierzonego wejścia do dziedziczenia dalszych osób.

Podatek od spadku dla konkubiny

Konkubina jest dla celów podatku od spadków i darowizn osobą z III grupy podatkowej, czyli osobą spoza najbliższej rodziny w rozumieniu tej ustawy. Aktualna kwota wolna dla III grupy wynosi 5733 zł, liczona łącznie od tej samej osoby w okresie 5 lat i przy doliczeniu ostatniego nabycia.

Od nadwyżki ponad kwotę wolną w III grupie stosuje się skalę podatkową: 12% do 11 833 zł nadwyżki, 1420 zł i 16% od nadwyżki ponad 11 833 zł do 23 665 zł, a powyżej 23 665 zł - 3313 zł 20 gr i 20% od nadwyżki ponad 23 665 zł. Przy nieruchomości podatek może więc być bardzo wysoki.

Forma testamentu nie zmienia grupy podatkowej. Testament notarialny jest korzystny dowodowo i może umożliwić zapis windykacyjny, ale nie powoduje, że konkubina staje się osobą z grupy zerowej. Pełne zwolnienie dla najbliższej rodziny obejmuje m.in. małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę, pod warunkiem zachowania wymaganego terminu zgłoszenia. Nie obejmuje partnera z konkubinatu.

Zawarcie małżeństwa przed śmiercią partnera może zmienić sytuację podatkową, ponieważ małżonek należy do kręgu osób objętych zwolnieniem dla najbliższej rodziny. Samo małżeństwo nie zastępuje jednak prawidłowego zgłoszenia nabycia w urzędzie skarbowym, gdy przepisy tego wymagają.

Alternatywą bywa umowa dożywocia dotycząca nieruchomości. Polega ona na przeniesieniu własności nieruchomości w zamian za dożywotnie utrzymanie zbywcy, zgodnie z art. 908 Kodeksu cywilnego. Nie jest to jednak proste obejście podatku: umowa wymaga aktu notarialnego, rzeczywistego wykonywania obowiązków wobec zbywcy i co do zasady podlega PCC według stawki 2% wartości rynkowej nieruchomości.

Darowizna za życia również nie rozwiązuje automatycznie problemu podatku. Dla konkubiny nadal będzie to III grupa podatkowa, a przy nieruchomości mogą dodatkowo pojawić się roszczenia o zachowek ze strony dzieci, jeżeli darowizna naruszy ich uprawnienia wynikające z art. 991 Kodeksu cywilnego.

Odrzucenie spadku przez dzieci - skutki prawne

Spadkobierca ma 6 miesięcy na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Termin liczy się od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania. Brak oświadczenia w tym terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Jeżeli dziecko odrzuca spadek z ustawy, traktuje się je tak, jakby nie dożyło otwarcia spadku. W praktyce jego udział może przypaść jego dzieciom, czyli wnukom spadkodawcy. Jeżeli zstępni są małoletni, odrzucenie spadku w ich imieniu wymaga zachowania szczególnych zasad dotyczących czynności przekraczających zwykły zarząd majątkiem dziecka.

Jeżeli wszystkie dzieci i ich zstępni skutecznie odrzucą spadek, do dziedziczenia mogą wejść dalsze grupy spadkobierców ustawowych: rodzice spadkodawcy, rodzeństwo, zstępni rodzeństwa, dziadkowie i ich zstępni, a w ostateczności gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo Skarb Państwa. Była żona rozwiedzionego spadkodawcy nie dziedziczy po nim z ustawy.

Inaczej trzeba ocenić odrzucenie spadku przez osobę powołaną w testamencie. Wtedy decydują przede wszystkim postanowienia testamentu. Jeżeli testator przewidzi podstawienie, udział może przypaść wskazanej osobie zastępczej. Jeżeli tego nie zrobi, może dojść do przyrostu na rzecz pozostałych spadkobierców testamentowych albo do dziedziczenia ustawowego w zakresie nieobjętym skutecznie testamentem.

Czy można przyjąć tylko dom, a resztę spadku odrzucić?

Co do zasady spadkobierca nie wybiera pojedynczych składników majątku. Przyjęcie albo odrzucenie spadku dotyczy udziału w spadku jako całości, a nie wybranych rzeczy. Nie można więc jako spadkobierca przyjąć tylko udziału w domu 1, a odrzucić udziału w domu 2, łódce albo zobowiązaniach.

Inny efekt można jednak osiągnąć przez prawidłową konstrukcję testamentu. Jeżeli partnerka nie zostanie powołana do całości lub ułamka spadku, lecz otrzyma zapis windykacyjny udziału w konkretnym domu, jej sytuacja będzie inna niż klasycznego spadkobiercy. Taki zapis wymaga testamentu notarialnego i powinien dokładnie oznaczać nieruchomość oraz udział, który ma przejść na partnerkę.

Warto też sprawdzić księgi wieczyste, stan budowlany nieruchomości, ewentualne długi, koszty utrzymania, nakłady finansowane przez córkę partnera oraz to, czy wcześniejsze przekazania pieniędzy rzeczywiście były darowiznami. Jeżeli córka partnera twierdzi, że nie oczekuje zwrotu, dobrze zadbać o dowody potwierdzające charakter tych transferów.

Czy córka partnerki musi odrzucać spadek?

Jeżeli córka partnerki nie została przysposobiona przez partnera i nie została wskazana w testamencie, nie dziedziczy po nim z ustawy. Nie jest także pasierbem w rozumieniu przepisów spadkowych, ponieważ pasierb to dziecko małżonka, a nie dziecko partnera z konkubinatu.

Odrzucenie spadku przez partnerkę nie spowoduje więc automatycznie, że do dziedziczenia po zmarłym partnerze wejdzie jej córka. Córka mogłaby nabyć prawa wyłącznie wtedy, gdy zostałaby wyraźnie wskazana w testamencie, np. jako spadkobierca, zapisobierca albo osoba podstawiona.

FAQ

Czy konkubina dziedziczy po partnerze bez testamentu?

Nie. Partnerka z konkubinatu nie jest spadkobiercą ustawowym. Bez testamentu dziedziczą osoby wskazane w Kodeksie cywilnym, przede wszystkim dzieci i małżonek, a przy braku tych osób dalsi krewni.

Czy testament notarialny zwalnia konkubinę z podatku?

Nie. Testament notarialny może zwiększyć bezpieczeństwo prawne i umożliwić zapis windykacyjny, ale nie zmienia grupy podatkowej. Konkubina nadal jest osobą z III grupy podatkowej.

Czy partner po udarze może sporządzić testament?

Tak, jeżeli w chwili sporządzania testamentu działa świadomie i swobodnie. Przy udarze, afazji lub problemach z komunikacją warto przygotować dokumentację medyczną i wybrać formę notarialną.

Czy dzieci zmarłego mogą odrzucić tylko część spadku?

Co do zasady nie. Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku dotyczy udziału w spadku, a nie poszczególnych składników. Inaczej można ukształtować sytuację przez zapisy i precyzyjne postanowienia testamentowe.

Czy odrzucenie spadku przez partnerkę obciąży jej córkę?

Nie, jeżeli córka nie jest dzieckiem ani przysposobioną córką spadkodawcy i nie została wskazana w testamencie. Sam fakt, że jest córką partnerki, nie daje jej praw do spadku po partnerze matki.

Podsumowanie

W związku nieformalnym testament jest podstawowym narzędziem zabezpieczenia partnera, ale w sprawie obejmującej nieruchomości, dzieci z poprzedniego małżeństwa, możliwe odrzucenie spadku i wysokie opodatkowanie w III grupie podatkowej sam prosty testament może nie wystarczyć. Najbezpieczniej przygotować testament notarialny z jasnym opisem udziałów, ewentualnym zapisem windykacyjnym i podstawieniem na wypadek odrzucenia spadku.

Równolegle trzeba przeanalizować skutki podatkowe. Konkubina nie korzysta ze zwolnienia dla najbliższej rodziny, a przy nieruchomości podatek może być znaczący. Dlatego przed podpisaniem testamentu albo umowy warto porównać kilka wariantów i sprawdzić, który z nich najlepiej zabezpiecza wolę partnera, partnerkę oraz dzieci.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207
3. Ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych - Dz.U. 2000 nr 86 poz. 959
4. Ministerstwo Finansów, podatki.gov.pl - aktualne stawki i limity w podatku od spadków i darowizn: Stawki i limity SD
5. Ministerstwo Finansów, podatki.gov.pl - zwolnienie dla najbliższej rodziny: Ulgi i zwolnienia SD

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.