Konkubinat, testament i podatek – co warto uregulować, zanim będzie za późno

W przedstawionej sytuacji kluczowe są trzy kwestie:

1. forma i treść testamentu partnera, z uwzględnieniem jego stanu zdrowia,
2. możliwość uniknięcia podatku od spadków (III grupa podatkowa),
3. scenariusze odrzucenia spadku przez dzieci oraz konsekwencje dla Pani i Pani córki, która nie jest przysposobiona przez Pani partnera życiowego.

Sporządzenie testamentu – forma i warunki ważności

Najbezpieczniejsza forma:
Testament notarialny, który:

• zapewnia pewność co do formy, daty i zdolności testatora do czynności prawnych,
• pozwala na precyzyjne określenie składników majątku oraz zabezpieczenie Pani interesów jako partnerki.

Warunek konieczny: partner w chwili sporządzania testamentu musi być w pełni zdolny do czynności prawnych oraz świadomy skutków swoich decyzji. Z uwagi na przebyty udar i afazję notariusz może zażądać opinii lekarskiej (np. neurologa lub psychiatry) potwierdzającej, że partner jest w stanie swobodnie i świadomie rozporządzać swoim majątkiem. Takie zabezpieczenie ograniczy ryzyko późniejszych zarzutów co do nieważności testamentu.

Alternatywa (ryzykowna): testament własnoręczny – formalnie dopuszczalny, jednak łatwy do podważenia przy wątpliwościach co do zdolności partnera. Musi być w całości napisany ręcznie, podpisany i opatrzony datą. W opisanej sytuacji nie jest to forma rekomendowana.

Uniknięcie podatku od spadku (III grupa podatkowa)

Jako konkubina należy Pani do III grupy podatkowej i nie przysługuje Pani zwolnienie z podatku, jak w przypadku małżonka lub dzieci.

Nie ma możliwości uniknięcia podatku poprzez sam testament – niezależnie od jego formy (notarialnej czy własnoręcznej), podatek będzie naliczany według zasad właściwych dla III grupy.

Jedyną możliwością całkowitego uniknięcia podatku jest zawarcie małżeństwa – jako małżonka należałaby Pani do tzw. zerowej grupy podatkowej.

Inne możliwe rozwiązania:

• Umowa dożywocia (art. 908 Kodeksu cywilnego – K.c.) – polega na przeniesieniu własności nieruchomości w zamian za zapewnienie zbywcy dożywotniego utrzymania (m.in. mieszkania, wyżywienia, opieki, pomocy w chorobie oraz pogrzebu). Dożywocie może być zastrzeżone także na rzecz osoby bliskiej. Jest to świadczenie wzajemne, dlatego spadkobiercom ustawowym nie przysługuje zachowek. Umowa ta podlega jednak opodatkowaniu podatkiem od czynności cywilnoprawnych w wysokości 2% wartości rynkowej nieruchomości (art. 7 ust. 1 pkt 2 lit. a ustawy o PCC) i nie korzysta ze zwolnienia podatkowego.
• Umowa darowizny za życia – możliwa, ale również podlega opodatkowaniu według III grupy podatkowej, a dodatkowo rodzi ryzyko roszczeń o zachowek ze strony spadkobierców ustawowych (art. 991 K.c.). Masz problem prawny? Kliknij tutaj i zapytaj prawnika ›
  

Odrzucenie spadku przez dzieci – co wtedy?

Scenariusz 1: odrzucenie spadku przez jedno dziecko

Zastosowanie mają przepisy o dziedziczeniu ustawowym, w szczególności:

Art. 931. [Pierwsza grupa spadkobierców ustawowych]
§ 1. W pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.
§ 2. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. Przepis ten stosuje się odpowiednio do dalszych zstępnych.

W praktyce oznacza to, że udział dziecka, które odrzuciło spadek, przechodzi na jego zstępnych (jeżeli ich posiada), a w razie ich braku – odpowiednio rozdziela się pomiędzy pozostałych spadkobierców ustawowych.

Scenariusz 2: odrzucenie spadku przez wszystkie dzieci

W przypadku odrzucenia spadku przez całą trójkę dzieci, dziedziczenie może objąć dalszych krewnych, zgodnie z kolejnością wskazaną w Kodeksie cywilnym. I tak zaczynając od cytowanego już art. 931, poprzez kolejne:

Art. 932. [Dziedziczenie w braku zstępnych spadkodawcy]
§ 1. W braku zstępnych spadkodawcy powołani są do spadku z ustawy jego małżonek i rodzice.
§ 2. Udział spadkowy każdego z rodziców, które dziedziczy w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy, wynosi jedną czwartą całości spadku. Jeżeli ojcostwo rodzica nie zostało ustalone, udział spadkowy matki spadkodawcy, dziedziczącej w zbiegu z jego małżonkiem, wynosi połowę spadku.
§ 3. W braku zstępnych i małżonka spadkodawcy cały spadek przypada jego rodzicom w częściach równych.
§ 4. Jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych.
§ 5. Jeżeli którekolwiek z rodzeństwa spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku pozostawiając zstępnych, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego zstępnym. Podział tego udziału następuje według zasad, które dotyczą podziału między dalszych zstępnych spadkodawcy.
§ 6. Jeżeli jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku i brak jest rodzeństwa spadkodawcy lub ich zstępnych, udział spadkowy rodzica dziedziczącego w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy wynosi połowę spadku.

Art. 933. [Udział spadkowy małżonka]
§ 1. Udział spadkowy małżonka, który dziedziczy w zbiegu z rodzicami, rodzeństwem i zstępnymi rodzeństwa spadkodawcy, wynosi połowę spadku.
§ 2. W braku zstępnych spadkodawcy, jego rodziców, rodzeństwa i ich zstępnych, cały spadek przypada małżonkowi spadkodawcy.

Art. 934. [Udział spadkowy dziadków]
§ 1. W braku zstępnych, małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa spadkodawcy cały spadek przypada dziadkom spadkodawcy; dziedziczą oni w częściach równych.
§ 2. Jeżeli którekolwiek z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych.
§ 21. Jeżeli dziecko któregokolwiek z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych.
§ 3. W braku dzieci i wnuków tego z dziadków, który nie dożył otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada pozostałym dziadkom w częściach równych.

Art. 934¹. [Dziedziczenie pasierbów]
W braku małżonka spadkodawcy i krewnych, powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada w częściach równych tym dzieciom małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku.

Art. 935. [Ostatni spadkobiercy ustawowi]
W braku małżonka spadkodawcy, jego krewnych i dzieci małżonka spadkodawcy, powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy jako spadkobiercy ustawowemu. Jeżeli ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Rzeczypospolitej Polskiej nie da się ustalić albo ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy znajdowało się za granicą, spadek przypada Skarbowi Państwa jako spadkobiercy ustawowemu.

W praktyce oznacza to, że jeżeli cała linia zstępnych odrzuci spadek, do dziedziczenia wchodzą dalsi krewni, aż do momentu, w którym – przy ich braku – majątek przechodzi na Skarb Państwa.

Czy może Pani odziedziczyć „swoją część”, a resztę spadku odrzucić?

Nie. Spadek przyjmuje się albo odrzuca w całości. Nie jest możliwe przyjęcie jedynie wybranych składników (np. domu nr 1) przy jednoczesnym odrzuceniu pozostałych (np. łodzi).

Istnieje jednak wyjątek dotyczący sytuacji, w której jedna osoba jest powołana do spadku z dwóch niezależnych tytułów – testamentowego i ustawowego. Jeżeli część masy spadkowej objęta jest testamentem, a pozostała dziedziczeniem ustawowym, spadkobierca może odrzucić spadek z jednego tytułu i przyjąć go z drugiego. Są to sytuacje rzadkie, lecz występujące w praktyce.

Czy Pani córka dziedziczyłaby po partnerze, jeśli Pani odrzuci spadek?

Nie. Ponieważ nie jesteście spokrewnieni, Pani córka nie wchodzi do dziedziczenia po Pani partnerze, nawet w przypadku odrzucenia przez Panią spadku – chyba że zostałaby wyraźnie wskazana w testamencie.

Pasierbem jest dziecko, którego rodzic zawarł związek małżeński z osobą niebędącą jego biologicznym rodzicem. Ponieważ Państwo nie pozostajecie w związku małżeńskim, Pani córka nie jest pasierbem Pani partnera i z ustawy nie dojdzie do dziedziczenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207
3. Ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych - Dz.U. 2000 nr 86 poz. 959

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.