Darowizny za życia mamy a podział spadku między rodzeństwem

Czy brat ma prawo do spadku po mamie?

Jeżeli mama nie pozostawiła testamentu, a do dziedziczenia dochodzą tylko jej dzieci, Pani i brat dziedziczycie co do zasady po 1/2 spadku. Wynika to z art. 931 § 1 K.c., zgodnie z którym w pierwszej kolejności powołane są z ustawy dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, a dziedziczą oni w częściach równych. Gdyby w chwili śmierci mamy żył jej małżonek, rozliczenie udziałów wyglądałoby inaczej, bo małżonek również dziedziczyłby z dziećmi.

Sama okoliczność, że brat dostał od mamy działkę albo że mama spłaciła jego zobowiązania, nie powoduje automatycznie pozbawienia go prawa do spadku. Ma natomiast zasadnicze znaczenie przy dziale spadku, czyli przy ustalaniu, komu przypadną konkretne składniki majątku albo pieniądze po zmarłej.

Innymi słowy: brat może być spadkobiercą, ale wcześniejsze darowizny mogą zmniejszyć albo wyczerpać jego schedę spadkową. Jeżeli wartość tego, co otrzymał za życia mamy, jest wyższa niż wartość przysługującej mu schedy, może się okazać, że nie powinien otrzymać już nic z oszczędności pozostałych po mamie.

Co wchodzi do spadku po mamie?

Zgodnie z art. 922 K.c. do spadku wchodzą prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, które nie są ściśle związane z jego osobą i nie przechodzą na oznaczone osoby niezależnie od dziedziczenia. W opisanej sprawie trzeba więc najpierw ustalić, jaki majątek należał do mamy w chwili śmierci.

Jeżeli na rachunku bankowym znajdowały się pieniądze mamy, co do zasady powinny zostać uwzględnione w rozliczeniu spadkowym. To, że była Pani współposiadaczką rachunku albo miała dostęp do konta, nie przesądza jeszcze, że wszystkie środki stały się Pani własnością. Znaczenie ma to, kto zasilał rachunek, z jakiego tytułu wpływały środki, czy mama chciała dokonać darowizny oraz czy istnieją dokumenty potwierdzające takie ustalenia.

Jeżeli środki z emerytury i oszczędności mamy były wydawane na jej utrzymanie, leczenie, codzienne potrzeby, remont łazienki dostosowany do jej stanu zdrowia albo inne wydatki ponoszone za jej zgodą, warto przygotować rachunki, faktury, przelewy i historię konta. Takie dowody mogą pokazać, że pieniądze nie zostały przywłaszczone ani rozdysponowane na Pani korzyść, lecz były przeznaczane na potrzeby mamy.

Darowizny dla dzieci a scheda spadkowa

W dziedziczeniu ustawowym między zstępnymi, czyli między dziećmi spadkodawcy, stosuje się art. 1039 K.c. Przepis ten przewiduje, że przy dziale spadku spadkobiercy są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową darowizn oraz zapisów windykacyjnych otrzymanych od spadkodawcy, chyba że z oświadczenia spadkodawcy albo z okoliczności wynika, że darowizna została dokonana ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia.

W praktyce oznacza to, że trzeba rozliczyć zarówno to, co otrzymał brat, jak i to, co otrzymała Pani. Zakup działki dla brata za około 80 tys. zł może być traktowany jako darowizna na jego rzecz, jeżeli mama zapłaciła za nieruchomość po to, aby brat ją nabył albo aby wzbogacić jego majątek. Podobnie spłata jego zaległych zobowiązań, w tym alimentów, może być traktowana jako świadczenie na jego rzecz, jeżeli mama spłaciła dług brata, a nie własny obowiązek.

Również 50 tys. zł przekazane Pani na spłatę kredytu powinno zostać uwzględnione, jeżeli była to darowizna od mamy. Rozliczenie nie polega więc wyłącznie na wskazaniu, że brat otrzymał więcej. Trzeba zestawić wszystkie darowizny podlegające zaliczeniu i dopiero na tej podstawie ustalić, czy i komu należy się jeszcze coś z majątku pozostałego po mamie.

Nie zalicza się natomiast drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach, np. typowych prezentów rodzinnych. Zakup działki, przekazanie kilkudziesięciu tysięcy złotych albo spłata wysokich długów zwykle nie mieszczą się w tej kategorii, ale każdy przypadek wymaga oceny konkretnych okoliczności.

Zobacz również: darowizna wyłączona ze schedy spadkowej oraz darowizny na schedę spadkową.

Jak obliczyć udział po zaliczeniu darowizn?

Zaliczenie darowizn przeprowadza się według mechanizmu z art. 1042 K.c. Najpierw dolicza się do spadku wartość darowizn podlegających zaliczeniu, następnie oblicza schedę każdego spadkobiercy, a potem każdemu zalicza się na poczet jego schedy wartość tego, co wcześniej otrzymał od spadkodawcy.

Wartość przedmiotu darowizny ustala się według stanu z chwili dokonania darowizny, ale według cen z chwili działu spadku. Dla działki oznacza to zwykle konieczność ustalenia, jaka była działka w chwili darowizny, a następnie ile byłaby warta według aktualnych cen rynkowych na dzień działu spadku. Przy darowiźnie pieniężnej punktem wyjścia jest kwota przekazana przez spadkodawcę, choć w nietypowych sytuacjach strony mogą spierać się o sposób jej rozliczenia.

Na uproszczonych liczbach z opisu sprawy można to przedstawić tak: brat otrzymał około 80 tys. zł w postaci działki i około 50 tys. zł w postaci spłaty jego zobowiązań, czyli łącznie około 130 tys. zł. Pani otrzymała około 50 tys. zł. Jeżeli po mamie zostało około 17 tys. zł oszczędności, a oboje jesteście jedynymi spadkobiercami, do rozliczenia trzeba porównać darowizny i pozostały majątek.

W takim wariancie może się okazać, że darowizny dla brata przewyższają jego schedę. Zgodnie z art. 1040 K.c. spadkobierca nie musi zwracać nadwyżki, jeżeli wartość darowizny przewyższa wartość jego schedy. Skutkiem może być jednak to, że przy dziale spadku nie otrzyma już dodatkowej kwoty z pozostałych oszczędności. W praktyce przy takiej strukturze świadczeń mocnym argumentem jest żądanie, aby środki pozostałe po mamie przypadły Pani, o ile nie ma innych składników spadku, innych spadkobierców albo dowodów na wyłączenie darowizn z zaliczenia.

Czy remont i opieka nad mamą wpływają na rozliczenie?

Opieka nad mamą, wspólne zamieszkiwanie i prowadzenie jej spraw finansowych są ważne życiowo, ale nie zawsze automatycznie zmieniają udziały spadkowe. Prawo spadkowe rozlicza przede wszystkim składniki majątku spadkowego, darowizny, długi spadkowe i ewentualne roszczenia między spadkobiercami.

Jeżeli remont łazienki i kuchni został sfinansowany z pieniędzy mamy i służył jej potrzebom, trzeba wykazać, że były to wydatki dokonane za jej zgodą i na jej rzecz. Jeżeli natomiast Pani wyłożyła własne pieniądze, warto zachować faktury i dowody płatności. W zależności od szczegółów może wchodzić w grę roszczenie o zwrot konkretnych nakładów albo argument, że wydatki te powinny zostać uwzględnione przy całościowym rozliczeniu rodzinnym.

Nie należy jednak mieszać dwóch kwestii: darowizn, które mama przekazała dzieciom za życia, oraz wydatków ponoszonych na jej utrzymanie i opiekę. Jeżeli pieniądze z konta były wydawane na potrzeby mamy, nie są one darowizną dla Pani. Jeżeli natomiast z konta opłacano Pani prywatne wydatki niezwiązane z mamą, brat mógłby próbować kwestionować takie operacje.

Co zrobić, gdy brat żąda pieniędzy po mamie?

Najpierw trzeba ustalić formalnie krąg spadkobierców. Można to zrobić przez sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza, jeżeli wszyscy spadkobiercy są zgodni i mogą stawić się u notariusza. Dopiero potem można przeprowadzić dział spadku, czyli rozliczyć konkretne składniki majątku i darowizny.

W sporze z bratem warto przygotować następujące dokumenty:

• akt notarialny albo inne dokumenty dotyczące działki nabytej dla brata,
• potwierdzenia przelewów lub płatności związanych ze spłatą jego zobowiązań,
• dowód przekazania Pani 50 tys. zł na spłatę kredytu,
• historię rachunku bankowego mamy z okresu, w którym była Pani współposiadaczką konta,
• faktury i rachunki za remonty, leczenie, opiekę i utrzymanie mamy,
• dokumenty potwierdzające wartość działki według zasad stosowanych przy dziale spadku.

Jeżeli nie dojdziecie do porozumienia, sąd w sprawie o dział spadku może ustalić, jakie darowizny podlegają zaliczeniu, jaka jest ich wartość oraz jak podzielić pozostały majątek. W takim postępowaniu można podnosić, że brat otrzymał już więcej niż wynosi jego udział i dlatego nie powinien otrzymać dodatkowych pieniędzy z oszczędności mamy.

Zobacz również: spadek z długami i nieruchomością ja, obdarowany zmarł przed darczyńcą czy jego oraz odkupienie udziału w spadku jak ustalić.

FAQ

Czy brat traci prawo do spadku, jeżeli wcześniej dostał darowiznę?

Nie. Darowizna za życia rodzica nie pozbawia automatycznie prawa do dziedziczenia. Może jednak zostać zaliczona na schedę spadkową i spowodować, że brat otrzyma mniej albo nic z majątku pozostałego po rodzicu.

Czy zakup działki dla syna można rozliczyć jako darowiznę?

Tak, jeżeli z okoliczności wynika, że mama zapłaciła za działkę po to, aby brat uzyskał korzyść majątkową, i nie była to pożyczka ani odpłatne rozliczenie. Warto zabezpieczyć akt notarialny, potwierdzenia płatności i dokumenty pokazujące, kto faktycznie finansował zakup.

Czy spłata długów brata przez mamę też podlega zaliczeniu?

Może podlegać zaliczeniu, jeżeli mama spłaciła cudzy dług, czyli zobowiązanie brata, i w ten sposób zmniejszyła jego pasywa. Jeżeli natomiast płaciła własne zobowiązania albo istniał obowiązek zwrotu pieniędzy, sprawa wymaga osobnej oceny.

Jak wycenia się działkę darowaną wiele lat temu?

Przy zaliczeniu darowizny na schedę spadkową bierze się pod uwagę stan działki z chwili darowizny, ale ceny z chwili działu spadku. Oznacza to, że często potrzebna jest aktualna wycena rzeczoznawcy, oparta na stanie nieruchomości z dnia darowizny.

Czy wspólne konto z mamą oznacza, że pieniądze nie wchodzą do spadku?

Nie zawsze. Współposiadanie rachunku bankowego ułatwia dysponowanie kontem, ale nie rozstrzyga o własności środków. Jeżeli pieniądze pochodziły z emerytury i oszczędności mamy, mogą być traktowane jako jej majątek, chyba że istnieją dowody na skuteczną darowiznę dla współposiadacza.

Czy brat musi oddać nadwyżkę, jeżeli dostał więcej niż jego udział?

Co do zasady nie. Art. 1040 K.c. przewiduje, że jeżeli wartość darowizny podlegającej zaliczeniu przewyższa wartość schedy spadkowej, spadkobierca nie musi zwracać nadwyżki. Skutkiem jest jednak to, że przy dziale spadku może nie dostać już nic z pozostałego majątku.

Czy wydatki na remont łazienki i kuchni można odliczyć od spadku?

To zależy od tego, czy były to wydatki z pieniędzy mamy na jej potrzeby, czy Pani własne nakłady. W pierwszym przypadku trzeba wykazać cel i zgodę mamy. W drugim można rozważać roszczenie o zwrot konkretnych, udokumentowanych nakładów, ale nie każda pomoc lub opieka nad rodzicem automatycznie podlega rozliczeniu w dziale spadku.

Podsumowanie

Brat ma prawo uczestniczyć w sprawie spadkowej po mamie, jeżeli jest jej spadkobiercą ustawowym albo testamentowym. Nie oznacza to jednak, że powinien otrzymać połowę pozostałych pieniędzy bez uwzględnienia wcześniejszych świadczeń od mamy. Przy dziale spadku trzeba rozliczyć darowizny na rzecz obojga dzieci, w tym zakup działki, spłatę zobowiązań brata i przekazanie Pani środków na kredyt.

Jeżeli okaże się, że brat otrzymał od mamy świadczenia o wartości wyższej niż jego schedę spadkową, nie musi zwracać nadwyżki, ale może nie mieć podstaw do żądania dodatkowej wypłaty z oszczędności po mamie. Dla bezpieczeństwa należy zebrać dokumenty i przeprowadzić rozliczenie w ramach działu spadku, zwłaszcza gdy brat kwestionuje historię rachunku albo sposób wydawania pieniędzy mamy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 922, art. 931, art. 1039, art. 1040 i art. 1042 K.c.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.