Jak uniknąć zajęcia spadku przez komornika?

Czy urząd skarbowy informuje komornika o przyjęciu spadku?

W praktyce nie należy zakładać, że urząd skarbowy „automatycznie zawiadomi” komornika o tym, że dłużnik nabył spadek. Zgłoszenie nabycia spadku do urzędu skarbowego służy przede wszystkim celom podatkowym, w szczególności skorzystaniu ze zwolnienia podatkowego przez najbliższą rodzinę, jeżeli spełnione są warunki ustawowe.

Nie oznacza to jednak, że nabycie spadku da się skutecznie ukryć. Informacje o postępowaniu spadkowym, akcie poświadczenia dziedziczenia, zmianach w księdze wieczystej, składnikach majątku albo czynnościach działowych mogą zostać ustalone przez wierzyciela lub komornika z innych źródeł. Dłużnik może też zostać zobowiązany do złożenia wykazu majątku i wtedy zatajenie udziału spadkowego byłoby bardzo ryzykowne.

Dlatego pytanie nie powinno brzmieć: „czy komornik się dowie?”, lecz: jak przeprowadzić sprawę spadkową tak, aby nie narazić się na zarzut działania z pokrzywdzeniem wierzycieli i jednocześnie ochronić interes rodziny w granicach prawa.

Przyjęcie spadku, odrzucenie spadku i mylone zrzeczenie się spadku

W pierwszej kolejności trzeba rozróżnić trzy różne instytucje. Spadkobierca może przyjąć spadek wprost, przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza albo odrzucić spadek. Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku składa się co do zasady w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Brak oświadczenia w tym terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Potoczne określenie, że rodzeństwo „zrzeknie się spadku na jedną osobę”, jest nieprecyzyjne. Zrzeczenie się dziedziczenia to umowa zawierana jeszcze za życia spadkodawcy. Po śmierci można spadek odrzucić, ale odrzucenie nie polega na wskazaniu osoby, która ma przejąć udział. Spadkobierca, który odrzuca spadek, jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku, a w jego miejsce mogą wejść dalsi spadkobiercy, np. jego dzieci.

Jeżeli natomiast wszyscy spadkobiercy przyjmą spadek, a potem chcą przekazać mieszkanie jednej osobie, właściwą czynnością jest dział spadku albo ewentualnie rozporządzenie udziałem w spadku. Przy zadłużonym spadkobiercy taka czynność wymaga dużej ostrożności, bo może dotyczyć majątku, z którego jego wierzyciele chcieliby się zaspokoić.

Odrzucenie spadku przez osobę zadłużoną a art. 1024 Kodeksu cywilnego

Osoba, która ma komornika, może złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku, jeżeli mieści się w terminie i spełnia wymogi formalne. Trzeba jednak pamiętać, że odrzucenie spadku przez dłużnika nie zawsze kończy ryzyko dla rodziny.

Zgodnie z art. 1024 Kodeksu cywilnego, jeżeli spadkobierca odrzucił spadek z pokrzywdzeniem wierzycieli, każdy wierzyciel, którego wierzytelność istniała w chwili odrzucenia spadku, może żądać, aby odrzucenie spadku zostało uznane za bezskuteczne wobec niego według przepisów o ochronie wierzycieli w razie niewypłacalności dłużnika. Takiego uznania można żądać w ciągu 6 miesięcy od chwili powzięcia wiadomości o odrzuceniu spadku, lecz nie później niż przed upływem 3 lat od odrzucenia spadku.

W praktyce oznacza to, że jeżeli brat odrzuciłby wartościowy spadek tylko po to, aby wierzyciel nie mógł prowadzić egzekucji z jego udziału, wierzyciel może próbować podważyć skuteczność takiego odrzucenia w stosunku do siebie. Nie robi tego sam komornik „z urzędu” w zwykłej czynności egzekucyjnej, lecz wierzyciel musi podjąć odpowiednie kroki prawne.

Co może zrobić komornik przed działem spadku?

Po śmierci spadkodawcy spadek przechodzi na spadkobierców z mocy prawa, natomiast postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia potwierdza, kto i w jakich udziałach dziedziczy. Jeżeli jednym ze spadkobierców jest dłużnik, jego udział ma wartość majątkową.

Trzeba ostrożnie podchodzić do twierdzenia, że przed działem spadku komornik „nic nie może zrobić”. Art. 779 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego ma znaczenie przy egzekucji ze spadku jako masy majątkowej i wskazuje, że do egzekucji ze spadku aż do działu spadku potrzebny jest tytuł egzekucyjny przeciwko wszystkim spadkobiercom. Nie oznacza to jednak, że osobisty wierzyciel jednego spadkobiercy jest całkowicie pozbawiony działania.

Komornik nie powinien traktować całego mieszkania tak, jakby należało wyłącznie do zadłużonego brata, ale może zainteresować się jego prawami majątkowymi. W szczególności art. 912 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje zajęcie prawa, z którego dłużnik może żądać działu majątku. Po zajęciu takiego prawa komornik zawiadamia osoby, przeciwko którym dłużnikowi przysługuje żądanie działu.

Po dziale spadku egzekucja może objąć to, co rzeczywiście przypadnie dłużnikowi: spłatę pieniężną, dopłatę, udział w nieruchomości albo inny składnik majątku. Dlatego przy sprawie, w której spadkobierca ma komornika, sposób przeprowadzenia działu spadku ma kluczowe znaczenie.

Dział spadku na jednego spadkobiercę a skarga pauliańska

Jeżeli rodzeństwo chce, aby mieszkanie przypadło jednej osobie, możliwy jest umowny dział spadku u notariusza albo sądowy dział spadku. Problem pojawia się wtedy, gdy zadłużony spadkobierca oddaje swój udział za darmo albo za kwotę wyraźnie niższą niż wartość udziału, a przez to jego wierzyciel traci realną możliwość zaspokojenia długu.

W takiej sytuacji wierzyciel może rozważyć skargę pauliańską. Zgodnie z art. 527 Kodeksu cywilnego, gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, wierzyciel może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną wobec niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała albo przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.

Przy czynnościach między bliskimi ryzyko jest większe, bo ustawa przewiduje domniemania ułatwiające wierzycielowi wykazanie, że osoba bliska wiedziała o działaniu dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Dodatkowo przy korzyści uzyskanej bezpłatnie wierzyciel ma silniejszą ochronę niż przy transakcji odpłatnej. Dlatego dział spadku, w którym zadłużony brat nic nie otrzymuje mimo wartościowego udziału, może być później atakowany.

Jak bezpiecznie przeprowadzić sprawę, gdy w spadku jest mieszkanie?

Najpierw trzeba ustalić, czy problemem są długi zmarłej osoby, długi jednego ze spadkobierców, czy oba te elementy jednocześnie. To są dwa różne ryzyka. Długi spadkodawcy obciążają spadek i spadkobierców według zasad prawa spadkowego, natomiast prywatne długi spadkobiercy mogą spowodować egzekucję z jego udziału albo z należnej mu spłaty.

Przed przyjęciem ostatecznego rozwiązania warto sprawdzić skład majątku, księgę wieczystą mieszkania, znane zobowiązania spadkodawcy i aktywność egzekucji przeciwko zadłużonemu spadkobiercy. Pomocne może być także ustalenie, jak sprawdzić czy zmarły krewny był zadłużony, zwłaszcza jeżeli rodzina nie ma pełnej wiedzy o kredytach, pożyczkach lub innych zobowiązaniach.

Jeżeli zależy Państwu na tym, aby mieszkanie przypadło jednej osobie, zwykle trzeba przygotować dział spadku z realną wyceną i jasnym rozliczeniem udziałów. Jeżeli zadłużony brat ma otrzymać spłatę, trzeba liczyć się z tym, że jego wierzyciel może ją zająć. Jeżeli brat ma nie otrzymać nic, trzeba ocenić, czy istnieje uzasadnienie prawne i ekonomiczne takiego rozliczenia, bo w przeciwnym razie wzrasta ryzyko skargi pauliańskiej.

Czasami praktycznym rozwiązaniem jest porozumienie z wierzycielem lub spłata części długu z należnej spadkobiercy spłaty. Nie jest to zawsze konieczne ani zawsze opłacalne, ale bywa bezpieczniejsze niż próba szybkiego przeniesienia udziału bez żadnego ekwiwalentu.

Czego nie robić, gdy spadkobierca ma komornika?

Nie należy podpisywać dokumentów, których skutków strony nie rozumieją, zwłaszcza gdy w rozmowach potocznie używa się słów „zrzeczenie”, „przepisanie” albo „oddanie spadku”. Każde z tych określeń może oznaczać inną czynność prawną i inne skutki dla wierzycieli.

Nie należy też zakładać, że szybkie przeprowadzenie sprawy u notariusza rozwiąże problem. Notariusz może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia albo umowę działu spadku, ale nie eliminuje to automatycznie uprawnień wierzyciela zadłużonego spadkobiercy. Jeżeli czynność pokrzywdzi wierzycieli, może być później badana przez sąd.

Nie warto także celowo zaniżać wartości udziałów lub wpisywać w umowie rozliczeń, które nie odpowiadają rzeczywistości. W razie sporu wierzyciel będzie badał faktyczną wartość majątku, sytuację majątkową dłużnika, relacje rodzinne i cel dokonanych czynności.

FAQ

Czy można ukryć spadek przed komornikiem?

Nie jest to bezpieczne ani rekomendowane. Dłużnik może mieć obowiązek ujawnienia majątku, a wierzyciel może szukać informacji w postępowaniu spadkowym, księgach wieczystych i innych dostępnych źródłach. Próba ukrycia udziału spadkowego może pogorszyć sytuację.

Czy urząd skarbowy zawiadamia komornika o nabyciu spadku?

Samo zgłoszenie nabycia spadku do urzędu skarbowego nie oznacza automatycznie, że komornik natychmiast otrzyma informację o spadku. Nie daje to jednak gwarancji poufności. Informacja o spadku może dotrzeć do wierzyciela lub komornika inną drogą.

Czy brat z komornikiem może odrzucić spadek?

Tak, jeżeli zachowa termin i formę oświadczenia. Trzeba jednak ocenić art. 1024 Kodeksu cywilnego. Jeżeli odrzucenie spadku pokrzywdzi wierzycieli, wierzyciel może żądać uznania odrzucenia za bezskuteczne wobec niego.

Czy po przyjęciu spadku brat może oddać udział rodzeństwu?

Może dojść do działu spadku albo innej czynności dotyczącej udziału, ale przy zadłużonym spadkobiercy trzeba uważać na pokrzywdzenie wierzycieli. Nieodpłatne przekazanie udziału osobie bliskiej jest szczególnie narażone na skargę pauliańską.

Czy komornik może zająć mieszkanie przed działem spadku?

Komornik nie powinien traktować całego mieszkania jak wyłącznej własności zadłużonego spadkobiercy. Może jednak zająć przysługujące mu prawa majątkowe, w tym prawo żądania działu, a po dziale spadku to, co przypadnie dłużnikowi.

Czy przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza chroni przed komornikiem brata?

Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe, czyli długi zmarłego. Nie chroni natomiast udziału spadkobiercy przed jego prywatnymi wierzycielami, jeżeli sam spadkobierca jest dłużnikiem.

Co zrobić, jeżeli długi miała zmarła mama?

Trzeba odróżnić długi mamy od długów brata. Przy długach spadkodawcy warto ustalić skład aktywów i pasywów spadku, rozważyć spis albo wykaz inwentarza oraz pilnować terminów oświadczeń spadkowych. To inny problem niż egzekucja prowadzona przeciwko jednemu ze spadkobierców.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najważniejsze jest to, aby nie opierać działań na nadziei, że komornik nie dowie się o spadku. Jeżeli brat jest dłużnikiem, jego udział w spadku może mieć znaczenie dla wierzycieli. Odrzucenie spadku, nieodpłatne przekazanie udziału albo dział spadku bez realnych rozliczeń mogą zostać zakwestionowane, jeżeli prowadzą do pokrzywdzenia wierzyciela.

Najbezpieczniej ustalić wartość mieszkania, wysokość udziałów, stan zadłużenia brata, ewentualne długi zmarłej osoby i dopiero potem wybrać właściwy wariant: odrzucenie spadku, przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza, dział spadku ze spłatą, porozumienie z wierzycielem albo inne rozwiązanie dopasowane do faktów. Przy wartościowym mieszkaniu i aktywnej egzekucji warto skonsultować projekt czynności przed podpisaniem aktu notarialnego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

3. Art. 527 Kodeksu cywilnego - skarga pauliańska - aktualne brzmienie przepisu

4. Art. 1024 Kodeksu cywilnego - odrzucenie spadku z pokrzywdzeniem wierzycieli - aktualne brzmienie przepisu

5. Art. 779 Kodeksu postępowania cywilnego - egzekucja sądowa ze spadku - aktualne brzmienie przepisu

6. Art. 912 Kodeksu postępowania cywilnego - zajęcie prawa do działu - aktualne brzmienie przepisu

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.