Darowizna mieszkania po wykupie a zachowek

Kto może żądać zachowku po matce?

Krąg osób uprawnionych do zachowku określa art. 991 Kodeksu cywilnego. Zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, ale tylko tym osobom, które byłyby powołane do spadku z ustawy.

W opisanej sytuacji rodzeństwo obdarowanej jest uprawnione do zachowku nie dlatego, że jest jej rodzeństwem, lecz dlatego, że są to dzieci zmarłej matki. Jeżeli matka nie zostawiła majątku pozwalającego pokryć zachowek, a jedno dziecko otrzymało wcześniej mieszkanie w darowiźnie, pozostali zstępni mogą kierować roszczenie o zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej, co w praktyce sprowadza się do sytuacji, w której pojawia się zachowek dla brata lub innego z rodzeństwa.

Wysokość zachowku wynosi zasadniczo połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie tego udziału.

Ważne: jeżeli po zmarłej żyje także małżonek, wpływa to na udziały ustawowe dzieci, a więc również na wysokość zachowku. Każdą sprawę trzeba więc liczyć na konkretnych danych: liczbie dzieci, istnieniu małżonka, wartości spadku, długach i darowiznach.

Czy darowizna mieszkania po wykupie dolicza się do zachowku?

Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny dokonane przez spadkodawcę, z wyjątkami wskazanymi w Kodeksie cywilnym. Zgodnie z art. 994 § 1 K.c. nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych ani darowizn dokonanych dawniej niż 10 lat przed otwarciem spadku na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

To oznacza, że darowizna mieszkania a zachowek po rodzicach co do zasady może być doliczana przy obliczeniach, ponieważ dziecko jest osobą uprawnioną do zachowku. Dziesięcioletnie ograniczenie z art. 994 § 1 K.c. nie działa w taki sam sposób przy darowiznach na rzecz dzieci spadkodawcy.

Wartość darowizny ustala się według stanu przedmiotu z chwili dokonania darowizny, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Sprzedaż mieszkania po śmierci matki nie powoduje więc automatycznie, że zachowek znika. Sąd może badać, jaki był stan lokalu w chwili darowizny i jaka jest jego wartość według właściwych cen przy orzekaniu.

Zobacz również: wykup mieszkania komunalnego i przepisanie na dziecko

Znaczenie pieniędzy przekazanych na wykup mieszkania

Najważniejszym argumentem obronnym jest wykazanie, że środki na wykup mieszkania pochodziły od osoby, która później otrzymała lokal w darowiźnie. Nie oznacza to automatycznie, że zachowek nie należy się w ogóle, ale może istotnie wpłynąć na sposób rozliczenia.

Jeżeli pieniądze przekazane matce były pożyczką, roszczenie o ich zwrot mogło stanowić dług spadkowy. Długi spadkowe pomniejszają wartość czynną spadku, a przez to mogą zmniejszać substrat zachowku. Trzeba jednak udowodnić, że strony rzeczywiście umawiały się na zwrot pieniędzy, a nie na bezzwrotne wsparcie matki.

Jeżeli nie było umowy pożyczki, można rozważać argument bezpodstawnego wzbogacenia. Zgodnie z art. 405 K.c. kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, powinien wydać korzyść w naturze, a gdyby to nie było możliwe, zwrócić jej wartość. W praktyce sąd będzie badał, czy matka uzyskała korzyść kosztem dziecka i czy istniała podstawa prawna przekazania pieniędzy.

Dowodami mogą być przede wszystkim: potwierdzenia przelewów, wypłaty gotówki powiązane z wykupem, umowa lub oświadczenia, korespondencja rodzinna, dokumenty z urzędu, zeznania świadków oraz dowody wskazujące, kto faktycznie finansował nabycie lokalu.

Odpowiedzialność obdarowanego za zachowek

Roszczenie o zachowek ma charakter pieniężny. Uprawniony nie może żądać udziału w mieszkaniu, jeżeli lokal został darowany innej osobie, lecz może żądać zapłaty sumy potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku.

W pierwszej kolejności uprawniony powinien ustalić, czy może otrzymać należny zachowek z majątku spadkowego lub od spadkobierców. Jeżeli jest to niemożliwe albo niewystarczające, przepisy przewidują odpowiedzialność osób, które otrzymały od spadkodawcy doliczane darowizny.

Istotne jest także to, że obdarowane dziecko samo jest uprawnione do zachowku po matce. Zgodnie z zasadą wynikającą z art. 1000 K.c., jeżeli obdarowany jest jednocześnie uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność może ograniczać się do nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. To bardzo ważny element obliczeń w sprawach między rodzeństwem.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Roszczenia o zachowek przedawniają się co do zasady z upływem 5 lat. Termin liczy się różnie w zależności od podstawy roszczenia. Przy roszczeniach przeciwko spadkobiercy termin jest powiązany z ogłoszeniem testamentu, a przy roszczeniach przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny istotne jest otwarcie spadku, czyli śmierć spadkodawcy.

Jeżeli od śmierci matki minęło już kilka lat, trzeba dokładnie ustalić daty oraz to, przeciwko komu roszczenie jest kierowane. Samo wezwanie do zapłaty nie zawsze przerywa bieg przedawnienia. Przerwanie przedawnienia może nastąpić na przykład przez wniesienie pozwu albo inną czynność przed właściwym organem zmierzającą bezpośrednio do dochodzenia roszczenia.

Jak można bronić się przed zawyżonym zachowkiem?

W opisanej sytuacji warto rozważyć kilka linii obrony. Po pierwsze, należy ustalić, czy rodzeństwo otrzymało od matki jakiekolwiek darowizny, środki pieniężne, wartościowe przedmioty albo korzyści zaliczane na poczet zachowku. Takie przysporzenia mogą zmniejszać albo nawet wyczerpywać roszczenie.

Po drugie, trzeba wykazać finansowanie wykupu mieszkania. Jeżeli obdarowana osoba zapłaciła za wykup lokalu, powinna przedstawić dowody pozwalające potraktować przekazane środki jako pożyczkę, nakład podlegający rozliczeniu albo podstawę do zarzutu bezpodstawnego wzbogacenia.

Po trzecie, można powołać się na art. 5 K.c., czyli nadużycie prawa podmiotowego. Zgodnie z tym przepisem nie można korzystać z prawa w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. W sprawach o zachowek sądy dopuszczają możliwość obniżenia roszczenia na tej podstawie, ale traktują ją jako wyjątek.

Argumentem może być rażąco naganna postawa uprawnionego, na przykład brak opieki nad rodzicami a zachowek: wieloletni brak kontaktu, brak pomocy, niewywiązywanie się z obowiązków rodzinnych, ciężar opieki ponoszony wyłącznie przez obdarowanego oraz szczególne okoliczności finansowania mieszkania. Sam fakt, że rodzeństwo rzadko odwiedzało matkę, może jednak nie wystarczyć. Potrzebne są konkretne dowody.

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 19 maja 1981 r., sygn. akt III CZP 18/81, wskazał, że w sprawie o zachowek nie jest wyłączone obniżenie należnej sumy na podstawie art. 5 K.c. W orzecznictwie sądów apelacyjnych również pojawiały się rozstrzygnięcia uwzględniające wyjątkowe okoliczności rodzinne i majątkowe, w tym sprawy dotyczące finansowania lokalu przez osobę pozwaną o zachowek.

Zobacz również: sprzedaż mieszkania rodziców zapisanego w testamencie

Co przygotować przed rozmową z rodzeństwem albo procesem?

Przed podjęciem decyzji o zapłacie zachowku warto przygotować pełne zestawienie majątku i dokumentów. Przydatne będą: akt darowizny mieszkania, dokumenty wykupu lokalu, dowody zapłaty ceny wykupu, dokumenty dotyczące bonifikaty, potwierdzenia przelewów, korespondencja z matką i rodzeństwem, dowody opieki nad matką oraz informacje o darowiznach otrzymanych przez pozostałe dzieci.

Dobrą praktyką jest sporządzenie własnego wyliczenia zachowku. Powinno ono uwzględniać wartość spadku, długi spadkowe, darowizny doliczane do spadku, udziały ustawowe, własny zachowek osoby obdarowanej oraz korzyści otrzymane wcześniej przez osoby żądające zapłaty.

Jeżeli rodzeństwo występuje z żądaniem zapłaty, nie należy ograniczać się do odpowiedzi ustnej. Warto odpowiedzieć pisemnie, zakwestionować zawyżone elementy, zażądać wykazania podstaw wyliczenia i zaproponować ugodę tylko wtedy, gdy kwota jest realnie uzasadniona.

FAQ

Czy muszę zapłacić zachowek, jeśli mieszkanie było wykupione za moje pieniądze?

Niekoniecznie w pełnej żądanej wysokości, ale samo finansowanie wykupu nie wyłącza automatycznie zachowku. Trzeba wykazać, że przekazane środki były pożyczką, nakładem do rozliczenia albo że ich nieuwzględnienie prowadziłoby do nieuzasadnionego wzbogacenia pozostałych uprawnionych.

Czy sprzedaż mieszkania po śmierci matki ma znaczenie?

Sprzedaż mieszkania nie likwiduje roszczenia o zachowek. Zachowek jest roszczeniem o zapłatę pieniędzy. Cena sprzedaży może być jednym z dowodów, ale wartość darowizny ustala się według zasad z Kodeksu cywilnego, czyli według stanu z chwili darowizny i właściwych cen przy ustalaniu zachowku.

Czy brak opieki nad matką pozbawia rodzeństwo zachowku?

Sam brak opieki zwykle nie pozbawia prawa do zachowku. Może jednak być argumentem za obniżeniem roszczenia, jeżeli zachowanie uprawnionych było rażąco sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i zostanie dobrze udowodnione.

Czy darowizny otrzymane przez rodzeństwo zmniejszają zachowek?

Tak, darowizny otrzymane od spadkodawcy przez osobę żądającą zachowku mogą być zaliczane na poczet jej zachowku. Warto więc ustalić, czy rodzeństwo otrzymało od matki pieniądze, wartościowe rzeczy, pomoc przy zakupie nieruchomości albo inne istotne przysporzenia.

Ile czasu ma rodzeństwo na dochodzenie zachowku?

Termin przedawnienia wynosi co do zasady 5 lat, ale początek biegu terminu zależy od rodzaju roszczenia i od tego, czy sprawa dotyczy spadkobiercy, testamentu czy osoby obdarowanej. W praktyce trzeba ustalić datę śmierci spadkodawcy, ewentualne ogłoszenie testamentu i czynności podjęte przez uprawnionych.

Podsumowanie

Darowizna mieszkania dokonana przez matkę na rzecz jednego dziecka może prowadzić do roszczeń o zachowek ze strony pozostałych dzieci. Nie oznacza to jednak, że każde żądanie rodzeństwa trzeba przyjąć bez zastrzeżeń. W opisanej sytuacji szczególne znaczenie ma to, kto faktycznie sfinansował wykup mieszkania, czy istniały długi spadkowe, jakie darowizny otrzymali pozostali uprawnieni oraz czy zachowanie rodzeństwa uzasadnia powołanie się na zasady współżycia społecznego.

Najbezpieczniej nie płacić zachowku wyłącznie na podstawie prostego wezwania. Najpierw trzeba zebrać dokumenty, sprawdzić przedawnienie, przeliczyć roszczenie i ocenić, czy istnieją podstawy do jego obniżenia albo oddalenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Uchwała Sądu Najwyższego - Izby Cywilnej i Administracyjnej z dnia 19 maja 1981 r., sygn. akt III CZP 18/81
3. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 9 października 1997 r., sygn. akt I ACa 487/97
4. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie, sygn. akt I ACa 286/09

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.