Porady Prawne przez internet

Masz problem związany z zachowkiem?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Mama przepisała mi mieszkanie, które wykupiła za moje pieniądze

Autor: Iryna Kowalczuk • Opublikowane: 2016-06-01

Mama przepisała na mnie mieszkanie, które wykupiła od miasta za moje pieniądze. Po 6 latach od tego zdarzenia zmarła. Czy muszę płacić zachowek? Mieszkanie zostało przepisane umowa darowizny. Sprzedałam je po śmierci mamy. Opiekowałam się sama mamą, nikt z rodzeństwa nawet się nie pytał o jej zdrowie.

Krąg osób uprawnionych do zachowku reguluje art. 991 Kodeksu cywilnego (dalej – K.c.):

„§ 1. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

§ 2. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo jego uzupełnienia”.

W kwestii zachowku należy wziąć pod uwagę, prócz art. 991 K.c., także inne, w szczególności art. 994, 1000 i 1001 K.c.

Według art. 993 K.c.: „przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów ani poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny uczynione przez spadkodawcę”.

Zgodnie z art. 994 § 1 K.c.: „przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku”.

Pani rodzeństwo jest niewątpliwie uprawnione do zachowku po śmierci Pani mamy i mają prawo domagać się od Pani zachowku, o ile nie dostali nic w spadku lub w darowiznach lub też to co dostali nie pokrywa należnego im zachowku. Pani rodzeństwo ma 5 lat od dnia śmierci mamy (lub od dnia ogłoszenia testamentu jeżeli taki Pani mama pozostawiła), aby domagać się od Pani zachowku.

W tym miejscu pragnę zwrócić uwagę na argumenty, których można użyć do obrony w ewentualnym procesie sądowym o zachowek, jeśli nie uda się Pani polubownie załatwić sprawy.

W przedmiotowej sprawie istotny jest fakt, że pieniądze na wykup mieszkania pochodziły faktycznie od Pani. Uważam, że fakt ten powinien być przez Panią zgłoszony w ewentualnym postępowaniu sądowym i wzięty pod uwagę przez sąd przy ustalaniu wysokości zachowku. Oczywiście powinna Pani postarać się wykazać przed sądem za pomocą wszelkich dozwolonych środków dowodowych (np. w postaci dokumentów, wyciągów z kont, zeznań świadków itp.), że to od Pani pochodziły pieniądze na wykup lokalu.

Można stwierdzić, że pieniądze zainwestowane w nie swoją wówczas nieruchomość były pożyczką. Najlepiej trzymać się w sądzie wariantu, że była to pożyczka na rzecz mamy (rodziców), a obowiązek zwrotu stosownej kwoty wchodzi do długów spadkowych, obniżających wartość czynną spadku, a tym samym i zachowek dla osób uprawnionych.

Można także twierdzić, że Pani mama uzyskała tym samym względem Pani korzyść majątkową bez podstawy prawnej.

Zgodnie z art. 405 K.c. „kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości”. To roszczenie (o zwrot) również wchodzi do długów spadkowych i pomniejszy odpowiednio wartość czynną spadku po Pani mamie, a tym samym należny zachowek i dlatego sąd powinien wziąć ten fakt pod uwagę.

Drugim sposobem obniżenia zachowku jest wykazanie, że wypłacenie go w wysokości wynikającej z art. 991 K.c. sprzeczne byłoby z zasadami współżycia społecznego. Zgodnie z art. 5 K.c.: „nie można czynić ze swego prawa pożytku, który byłby sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Taki działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony”.

Oczywiście nikt nie zagwarantuje Pani, że sąd, rozpoznając żądanie zapłaty zachowku, przychyli się do tego stanowiska i zastosuje przepis art. 5 K.c. Jest to bowiem prawo sędziowskie, tj. pozostawione woli i swobodnej ocenie dokonywanej przez skład orzekający w ramach konkretnego przypadku, ale oczywiście warto, aby Pani skorzystała z tej linii obrony i nie pozostawała bierna w stosunku do żądań finansowych (roszczeń o zachowek) siostry lub rodzeństwa.

Sąd Najwyższy już kilkakrotnie potwierdził konieczność uwzględniania w sprawach o zachowek przytoczonego wyżej art. 5 K.c. Stało się tak chociażby w uchwale Sądu Najwyższego – Izby Cywilnej i Administracyjnej z dnia 19 maja 1981 r. (sygn. akt III CZP 18/81), z tezą, że w sprawie o zachowek nie jest wyłączone obniżenie wysokości należnej z tego tytułu sumy na podstawie art. 5 K.c.

Może Pani wykazywać, że postawa Pani siostry i pozostałego rodzeństwa, które od lat nie interesowało się mamą, nie pomagało jej, nie dbało o nią, nie utrzymywało kontaktów, rażąco zaniedbywało swoje obowiązki rodzinne wobec mamy, powoduje, że żądanie zapłaty zachowku jest niezgodne z zasadami współżycia społecznego dla tych osób. Może Pani również wskazać, iż mimo że Pani rodzeństwo jako dzieci zmarłej byli zobowiązani do pomocy i wspierania mamy, to tylko Pani wywiązywała się ze swoich obowiązków rodzinnych względem mamy.

W ostatnim czasie argument ten stał się ponownie podstawą obniżenia przez sąd dochodzonego roszczenia o zachowek. W sprawie prowadzonej przed Sądem Apelacyjnym w Warszawie (sygn. akt I ACa 286/09) sąd zdecydował, że zasady współżycia społecznego przemawiają za obniżeniem roszczenia o zachowek o połowę w stosunku do regulacji K.c.

Co do zasady do tego przepisu sądy odwołują się niestety rzadko. Nie może on stanowić samodzielnej podstawy ograniczenia uprawnienia. Jednak należy zauważyć, że coraz częściej komentatorzy wskazują, że art. 5 K.c. powinien być stosowany w takich przypadkach.

Odnotuję, że w literaturze zaprezentowano również stanowisko, zgodnie z którym na podstawie art. 5 k.c. możliwe jest nie tylko obniżenie roszczenia o zachowek, ale nawet całkowite oddalenie powództwa (ze skutkiem trwałym). A. Marcinkowski, powołując się na niepublikowany wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 9 października 1997 r. (sygn. akt I ACa 487/97), wywodzi, że należy tak rozstrzygnąć, jeśli sąd w procesie o zachowek ustalił, że wyłącznie pozwany spadkobierca testamentowy z własnych środków sfinansował wykup przez spadkodawcę lokalu własnościowego od państwa, gminy czy też spółdzielni mieszkaniowej. Zdaniem tego autora możliwe są wprawdzie inne konstrukcje prawne, które w konsekwencji doprowadziłyby do identycznego wyniku, lecz zarzut nadużycia prawa wydaje się w tej sytuacji wystarczająco skuteczny.

Trzecim sposobem „obrony” przed wypłatą zachowku jest ustalenie, czy mama dokonywała za swojego życia jeszcze jakichś darowizn na rzecz swoich dzieci.  Otrzymane przez Pani rodzeństwo ewentualne darowizny lub przedmioty ze spadku pomniejszają należną im kwotę zachowku.

Dlatego też, podsumowując powyższe rozważania, stwierdzić należy, że w Pani sprawie sposobami zmniejszenia zachowku są:

  1. zaliczenie na poczet zachowków darowizn, jakie zmarła mama dokonywała na rzecz Pani rodzeństwa;
  2. próba obniżenia zachowku ze względu na zasady współżycia społecznego;
  3. potraktowanie kwoty, którą dała Pani mamie na zakup mieszkania, jako pożyczki.

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>


Podobne materiały

Zachowek od siostry

Niedawno zmarł mój ojciec. Matka nie żyje już od jakiegoś czasu. Ojciec zapisał mieszkanie w testamencie mojej siostrze. Mam zamiar ubiegać się...

Wydziedziczenie dzieci w testamencie nie pozbawia wnuków zachowku

W 2000 r. zmarł mój ojciec i po nim dostałam spadek. Rok temu zmarła moja matka. Zostawiła testament, w którym wydziedziczyła mnie i siostrę,...

Kto przejmuje udział syna w zachowku?

W roku 2010 zmarła Jadwiga, pozostawiając dwoje dzieci: Józefa i Annę. Dziedziczą one w równych częściach. Anna jednak wcześniej otrzymała od...

Jaka część należy się wdowie i dzieciom?

Mój ojciec testamentem na wypadek swojej śmierci cały swój majątek zapisał pasierbowi – synowi drugiej żony, z którą zawarł związek...

Czy od tej darowizny trzeba będzie wypłacić zachowek?

Mój tata posiadał odrębną własność (dom i działkę), którą w 1996 r. otrzymałam od niego aktem darowizny. Mama zmarła dużo wcześniej. Umowa ustna...

Niespełnienie warunków dożywocia

Są 3 siostry. Mama przekazała jednej z nich za dożywotnią opiekę swoje mieszkanie. Później napisała testament, czyniąc tę córkę jedyną...

Spłata rodzeństwa

Tata przepisał mieszkanie na naszego brata w formie darowizny 15 lat temu. W tym roku tata zmarł, a brat sprzedał to mieszkanie. Czy czwórka...

Jak darowizna wpływa na prawo do zachowku?

Dostałam darowiznę od rodziców (działkę budowlaną). Czy po ich śmierci będę musiała zapłacić rodzeństwu zachowek? Jeśli tak, to jak liczy się...

Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy
wizytówka Zadaj pytanie »