Jak nie spłacać rodzeństwa po rodzicach? Zachowek i dożywocie

Testament a prawo rodzeństwa do zachowku

Pytanie „co zrobić, aby nie spłacać rodzeństwa po rodzicach?” w praktyce najczęściej dotyczy zachowku. Jeżeli rodzic powoła w testamencie do całego spadku tylko jedno dziecko, pozostałe dzieci nie stają się automatycznie współwłaścicielami domu, mieszkania czy działki, ale mogą mieć wobec spadkobiercy roszczenie pieniężne o zachowek.

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się co do zasady połowa wartości udziału spadkowego, który przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie takiego udziału.

W sprawach po rodzicach rodzeństwo występuje więc zwykle nie dlatego, że samo „rodzeństwo” jest osobną kategorią uprawnionych, ale dlatego, że każde z dzieci zmarłego rodzica należy do kręgu zstępnych. Pominięte dziecko może żądać zapłaty, jeżeli nie otrzymało należnej mu wartości w spadku, darowiźnie, zapisie albo w innej formie uwzględnianej przy zachowku.

Sam testament nie jest zatem pewnym sposobem na uniknięcie rozliczeń. Testament może przesądzić, kto dziedziczy majątek, ale nie musi pozbawić pominiętego dziecka prawa do zachowku.

Czy darowizna chroni przed zachowkiem?

Darowizna mieszkania, domu, działki albo większej kwoty pieniędzy na rzecz jednego dziecka nie zawsze chroni przed roszczeniami rodzeństwa. Przy obliczaniu zachowku do spadku dolicza się bowiem określone darowizny dokonane przez spadkodawcę.

Szczególnie mylące bywa potoczne przekonanie o „10 latach”. Art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego wyłącza doliczanie darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, ale dotyczy to darowizn na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Darowizna dla dziecka, czyli osoby należącej zwykle do kręgu spadkobierców ustawowych i uprawnionych do zachowku, może być brana pod uwagę mimo upływu wielu lat.

Jeżeli rodzic za życia przepisał mieszkanie jednemu dziecku w formie darowizny, po jego śmierci pozostałe dzieci mogą więc żądać zachowku albo uzupełnienia zachowku. Wysokość roszczenia zależy m.in. od wartości darowizny, liczby uprawnionych, daty darowizny, wcześniejszych przysporzeń oraz tego, czy obdarowany sam jest uprawniony do zachowku.

Dożywocie zamiast darowizny

Dożywocie może ograniczyć ryzyko zachowku, ponieważ jest umową odpłatną, a nie zwykłą darowizną. Nie wystarczy jednak sama nazwa umowy: nabywca musi przejąć realne obowiązki utrzymania zbywcy. Sama dobrowolna pomoc dla rodzica nie jest jeszcze umową dożywocia. Szczegółowe zasady omawia artykuł: umowa dożywocia a zachowek.

Koszt umowy dożywocia

Umowa dożywocia dotycząca nieruchomości wymaga aktu notarialnego. Koszt zależy przede wszystkim od wartości nieruchomości oraz od dodatkowych czynności, takich jak wpis prawa własności i ewentualnego prawa dożywocia do księgi wieczystej.

Maksymalna taksa notarialna przy czynnościach liczonych od wartości przedmiotu czynności wynosi m.in.:

• powyżej 60 000 zł do 1 000 000 zł — 1010 zł plus 0,4% nadwyżki powyżej 60 000 zł,
• powyżej 1 000 000 zł do 2 000 000 zł — 4770 zł plus 0,2% nadwyżki powyżej 1 000 000 zł,
• powyżej 2 000 000 zł — 6770 zł plus 0,25% nadwyżki powyżej 2 000 000 zł, z uwzględnieniem ustawowego limitu maksymalnej taksy.

Do taksy należy doliczyć VAT, koszt wypisów aktu notarialnego, opłaty sądowe za wpisy w księdze wieczystej oraz podatek od czynności cywilnoprawnych. Standardowa opłata sądowa za wpis prawa własności do księgi wieczystej wynosi 200 zł. Przy umowie dożywocia należy też uwzględnić PCC w wysokości 2% wartości rynkowej nieruchomości, pobierany przez notariusza.

Przed podpisaniem aktu warto poprosić notariusza o pełną kalkulację kosztów, ponieważ ostateczna kwota zależy od wartości nieruchomości, liczby wypisów, treści wniosków wieczystoksięgowych i konkretnych wpisów.

Wydziedziczenie, czyli pozbawienie prawa do zachowku

Drugim rozwiązaniem, które może pozbawić dziecko prawa do zachowku, jest wydziedziczenie. Nie wystarczy jednak samo stwierdzenie w testamencie, że rodzic „nie chce”, aby dziecko dostało zachowek. Przyczyna wydziedziczenia musi mieścić się w katalogu ustawowym i rzeczywiście istnieć.

Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawniony:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z testamentu. W ewentualnym procesie o zachowek osoba powołująca się na wydziedziczenie musi liczyć się z koniecznością wykazania, że wskazana przyczyna była konkretna, prawdziwa i wystarczająca.

Ważny jest także art. 1011 Kodeksu cywilnego. Zstępni wydziedziczonego zstępnego, czyli np. dzieci wydziedziczonego syna albo córki, są uprawnieni do zachowku, nawet jeżeli wydziedziczony rodzic żyje. Wydziedziczenie jednego dziecka nie zawsze zamyka więc temat zachowku w całej rodzinie.

Koszt testamentu z wydziedziczeniem

Wydziedziczenie musi znaleźć się w ważnym testamencie. Testament można sporządzić własnoręcznie, ale przy wydziedziczeniu bezpieczniejszym rozwiązaniem jest zwykle testament notarialny, ponieważ ogranicza ryzyko błędów formalnych i sporu o autentyczność dokumentu.

Maksymalna taksa notarialna za testament zawierający wydziedziczenie wynosi 150 zł netto. Do tej kwoty trzeba doliczyć VAT i koszt wypisów. Sama forma notarialna nie gwarantuje jednak skuteczności wydziedziczenia, jeżeli przyczyna jest ogólna, nieprawdziwa, nie mieści się w art. 1008 Kodeksu cywilnego albo spadkodawca później przebaczył uprawnionemu.

Dobrowolne zrzeczenie się zachowku

Prawo do zachowku można ograniczyć umownie jeszcze za życia przyszłego spadkodawcy. Wymaga to udziału zainteresowanych osób oraz formy aktu notarialnego; zwykłe rodzinne oświadczenie nie daje takiego skutku. Szczegółowe zasady omawia artykuł: zrzeczenie się zachowku przez rodzeństwo.

Co zrobić, gdy zachowek już się należy?

Jeżeli rodzic już zmarł, a rodzeństwo ma podstawy do żądania zachowku, często nie da się całkowicie uniknąć zapłaty. Można jednak sprawdzić, czy roszczenie jest prawidłowo obliczone, czy nie jest przedawnione, czy uprawniony otrzymał wcześniej darowizny, czy doliczono właściwe składniki oraz czy istnieją podstawy do odroczenia, rat albo wyjątkowego obniżenia zachowku.

Roszczenia z tytułu zachowku przedawniają się co do zasady z upływem 5 lat. Przy testamencie termin biegnie od ogłoszenia testamentu. Roszczenie przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny albo zapisu windykacyjnego przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Aktualny art. 997¹ Kodeksu cywilnego pozwala sądowi, na wniosek zobowiązanego, odroczyć termin płatności zachowku, rozłożyć go na raty, a w wyjątkowych przypadkach także obniżyć jego wysokość. Sąd uwzględnia sytuację osobistą i majątkową uprawnionego oraz zobowiązanego. Co do zasady terminy płatności rat nie powinny przekraczać łącznie 5 lat, ale w szczególnie uzasadnionych przypadkach termin może zostać przedłużony maksymalnie do 10 lat.

To szczególnie ważne wtedy, gdy jedynym wartościowym składnikiem majątku jest dom albo mieszkanie, w którym mieszka zobowiązany, a zapłata całego zachowku jednorazowo byłaby nierealna.

Odrzucenie spadku a spłata rodzeństwa

Odrzucenie spadku nie jest prostym sposobem na uniknięcie zachowku po rodzicach, zwłaszcza jeżeli dana osoba otrzymała wcześniej darowiznę mającą znaczenie dla obliczenia zachowku. Odrzucenie spadku dotyczy przede wszystkim decyzji, czy spadkobierca chce dziedziczyć aktywa i długi po zmarłym.

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia.

Po zmianach obowiązujących od 15 listopada 2023 r. w określonych przypadkach rodzice mogą odrzucić spadek w imieniu małoletniego dziecka bez wcześniejszego zezwolenia sądu opiekuńczego albo sądu spadku. Dotyczy to przede wszystkim sytuacji, gdy dziecko dochodzi do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, a drugi rodzic mający władzę rodzicielską wyraża zgodę na czynność. W innych przypadkach zezwolenie sądu nadal może być potrzebne.

FAQ

Podsumowanie

Nie ma jednego uniwersalnego sposobu na uniknięcie spłaty rodzeństwa po rodzicach. Najwięcej zależy od tego, czy rodzice jeszcze żyją, jaki majątek ma zostać przekazany, czy wcześniej były darowizny, czy istnieją podstawy do wydziedziczenia, czy możliwa jest umowa dożywocia albo zrzeczenie się zachowku oraz czy roszczenie nie jest przedawnione.

Jeżeli sprawę można zaplanować za życia rodziców, warto rozważyć dożywocie, umowę o zrzeczenie się zachowku albo inne rozwiązanie dopasowane do realnych ustaleń rodzinnych. Jeżeli rodzic już zmarł, należy sprawdzić zasadność i wysokość zachowku, wcześniejsze przysporzenia, przedawnienie oraz możliwość zapłaty w ratach.

Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny — Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Art. 991 Kodeksu cywilnego — uprawnieni do zachowku
3. Art. 994 Kodeksu cywilnego — zasady doliczania darowizn przy obliczaniu zachowku
4. Art. 997¹ Kodeksu cywilnego — odroczenie, raty i obniżenie zachowku
5. Art. 908 Kodeksu cywilnego — umowa dożywocia
6. Art. 1008–1011 Kodeksu cywilnego — wydziedziczenie i skutki dla zstępnych wydziedziczonego
7. Art. 1048 Kodeksu cywilnego — umowa o zrzeczenie się dziedziczenia i możliwość ograniczenia jej do zachowku
8. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej — Dz.U. 2024 poz. 1566
9. Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych — art. 42, opłata za wpis w księdze wieczystej
10. Informacja Gov.pl o odrzuceniu spadku w imieniu małoletniego po zmianie przepisów — Gov.pl

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.