Co zrobić, aby nie spłacać rodzeństwa po rodzicach?

Testament a prawo rodzeństwa do zachowku

W praktyce pytanie „co zrobić, aby nie spłacać rodzeństwa?” najczęściej dotyczy zachowku. Jeżeli rodzic powoła w testamencie do całego spadku tylko jedno dziecko, pozostałe dzieci nie stają się automatycznie współwłaścicielami majątku, ale mogą żądać zapłaty zachowku.

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego: „Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału”.

Oznacza to, że zachowek przysługuje przede wszystkim dzieciom spadkodawcy, jeżeli dziedziczyłyby z ustawy, ale zostały pominięte w testamencie albo otrzymały mniej niż wynosi ich zachowek. Zachowek jest roszczeniem pieniężnym, a nie prawem do konkretnej części domu, mieszkania czy działki.

Sam testament nie jest więc najpewniejszym sposobem na uniknięcie rozliczeń z rodzeństwem. Może on przesądzić, kto odziedziczy majątek, ale nie musi wyłączyć prawa pominiętego dziecka do zachowku.

Czy darowizna chroni przed zachowkiem?

Darowizna mieszkania, domu albo pieniędzy na rzecz jednego dziecka nie zawsze chroni przed roszczeniami rodzeństwa. Przy obliczaniu zachowku do spadku dolicza się bowiem określone darowizny dokonane przez spadkodawcę.

Ważne jest zwłaszcza to, że popularne przekonanie o „10 latach” bywa mylące. Zgodnie z art. 994 Kodeksu cywilnego nie dolicza się m.in. darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, ale dotyczy to darowizn na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Darowizna dla dziecka, które jest spadkobiercą ustawowym albo osobą uprawnioną do zachowku, może być doliczana przy obliczaniu zachowku mimo upływu wielu lat.

Dlatego przepisanie mieszkania na jedno dziecko w formie darowizny może spowodować, że po śmierci rodzica rodzeństwo będzie dochodziło zapłaty zachowku albo jego uzupełnienia.

Umowa dożywocia a zachowek dla rodzeństwa

Jeżeli rodzice żyją i chcą przekazać nieruchomość jednemu dziecku, jednym z najczęściej rozważanych rozwiązań jest umowa dożywocia. Nie jest to darowizna. Nabywca nieruchomości otrzymuje własność, ale w zamian zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie.

Zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego: „Jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie (umowa o dożywocie), powinien on, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym”.

Umowa dożywocia jest umową odpłatną i wzajemną. Z tego powodu nieruchomość przeniesiona w ramach dożywocia co do zasady nie jest traktowana jak darowizna doliczana do substratu zachowku. W typowej sytuacji może więc ograniczyć ryzyko późniejszego żądania zachowku przez rodzeństwo od dziecka, które otrzymało nieruchomość.

Nie oznacza to jednak, że każda umowa nazwana „dożywociem” automatycznie rozwiązuje problem. Treść aktu notarialnego powinna rzeczywiście odpowiadać umowie dożywocia, a obowiązki nabywcy powinny być realne. Jeżeli czynność byłaby pozorna albo w rzeczywistości zmierzała wyłącznie do obejścia przepisów o zachowku, może stać się przedmiotem sporu.

Koszt umowy dożywocia

Umowa dożywocia dotycząca nieruchomości wymaga aktu notarialnego. Koszt zależy przede wszystkim od wartości nieruchomości oraz od dodatkowych czynności, takich jak wpis prawa własności i ewentualnego prawa dożywocia do księgi wieczystej.

Maksymalna taksa notarialna, zgodnie z rozporządzeniem w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej, wynosi m.in.:

• powyżej 60 000 zł do 1 000 000 zł – 1010 zł plus 0,4% nadwyżki powyżej 60 000 zł,
• powyżej 1 000 000 zł do 2 000 000 zł – 4770 zł plus 0,2% nadwyżki powyżej 1 000 000 zł,
• powyżej 2 000 000 zł – 6770 zł plus 0,25% nadwyżki powyżej 2 000 000 zł, nie więcej jednak niż ustawowy limit taksy.

Do taksy notarialnej trzeba doliczyć VAT, koszt wypisów aktu notarialnego oraz opłaty sądowe za wpisy w księdze wieczystej. Standardowa opłata sądowa za wpis prawa własności do księgi wieczystej wynosi 200 zł. Przy umowie dożywocia należy też uwzględnić podatek od czynności cywilnoprawnych w wysokości 2% wartości rynkowej nieruchomości, pobierany przez notariusza.

Przed podpisaniem aktu warto poprosić notariusza o pełną kalkulację kosztów, ponieważ ostateczna kwota zależy od wartości nieruchomości, liczby wypisów, treści wniosków wieczystoksięgowych i konkretnej czynności.

Wydziedziczenie, czyli pozbawienie prawa do zachowku

Drugim rozwiązaniem, które może pozbawić rodzeństwo prawa do zachowku, jest wydziedziczenie. Nie wystarczy jednak samo stwierdzenie w testamencie, że rodzic „nie chce, aby dziecko dostało zachowek”. Przyczyna wydziedziczenia musi mieścić się w katalogu ustawowym i rzeczywiście istnieć.

Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawniony:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z testamentu. W ewentualnym procesie o zachowek osoba powołująca się na wydziedziczenie musi liczyć się z tym, że sąd będzie oceniał, czy wskazana przyczyna była konkretna, prawdziwa i wystarczająca.

Trzeba również pamiętać o art. 1011 Kodeksu cywilnego. Zstępni wydziedziczonego zstępnego, czyli np. dzieci wydziedziczonego syna albo córki, są uprawnieni do zachowku, nawet jeżeli wydziedziczony rodzic żyje. Wydziedziczenie jednego dziecka nie zawsze kończy więc temat zachowku w całej rodzinie.

Koszt testamentu z wydziedziczeniem

Wydziedziczenie powinno znaleźć się w ważnym testamencie. Testament można sporządzić własnoręcznie, ale przy wydziedziczeniu bezpieczniejszym rozwiązaniem jest zwykle testament notarialny, ponieważ ogranicza ryzyko błędów formalnych.

Maksymalna taksa notarialna za testament zawierający wydziedziczenie wynosi 150 zł netto. Do tej kwoty należy doliczyć VAT oraz koszt wypisów. Sama opłata notarialna nie przesądza jednak o skuteczności wydziedziczenia. Kluczowe znaczenie ma prawidłowe wskazanie rzeczywistej przyczyny oraz brak późniejszego przebaczenia przez spadkodawcę.

Co zrobić, gdy zachowek już się należy?

Jeżeli rodzic już zmarł, a rodzeństwo ma podstawy do żądania zachowku, nie zawsze da się całkowicie uniknąć zapłaty. Można jednak sprawdzić, czy roszczenie jest prawidłowo obliczone, czy nie jest przedawnione, czy uprawniony otrzymał wcześniej darowizny oraz czy istnieją podstawy do rozłożenia płatności na raty, odroczenia terminu albo wyjątkowego obniżenia zachowku.

Roszczenie o zachowek przedawnia się co do zasady z upływem 5 lat. Przy testamencie termin biegnie od ogłoszenia testamentu, a przy roszczeniu przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny – od otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy.

Od 2023 r. w Kodeksie cywilnym funkcjonuje także art. 997¹, który pozwala sądowi – w przypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie – odroczyć termin płatności zachowku, rozłożyć go na raty, a wyjątkowo także obniżyć jego wysokość. Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową uprawnionego oraz zobowiązanego.

To ważne zwłaszcza wtedy, gdy jedynym wartościowym składnikiem majątku jest dom albo mieszkanie, a zobowiązany nie ma środków na jednorazową spłatę rodzeństwa.

Odrzucenie spadku a spłata rodzeństwa

Odrzucenie spadku nie jest sposobem na uniknięcie zachowku po rodzicach, jeżeli dana osoba otrzymała wcześniej darowiznę albo została obdarowana w sposób mający znaczenie dla obliczenia zachowku. Odrzucenie spadku dotyczy przede wszystkim sytuacji, w której spadkobierca nie chce dziedziczyć aktywów i długów po zmarłym.

Jeżeli sprawa dotyczy długów spadkowych, trzeba pamiętać o terminie 6 miesięcy na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku. Termin liczy się od dnia, w którym dana osoba dowiedziała się o tytule swojego powołania do spadku.

Po zmianach obowiązujących od 15 listopada 2023 r. w wielu przypadkach rodzice mogą odrzucić spadek w imieniu małoletniego dziecka bez wcześniejszej zgody sądu opiekuńczego, jeżeli dziecko dochodzi do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, a drugi rodzic mający władzę rodzicielską wyraża zgodę na tę czynność. W innych sytuacjach zgoda sądu nadal może być potrzebna.

FAQ

Podsumowanie

Nie ma jednego uniwersalnego sposobu na uniknięcie spłaty rodzeństwa. Najwięcej zależy od tego, czy rodzice jeszcze żyją, jaki majątek ma zostać przekazany, czy wcześniej były darowizny, czy istnieją podstawy do wydziedziczenia oraz czy rodzeństwo należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku.

Jeżeli sprawę można zaplanować za życia rodziców, warto rozważyć umowę dożywocia, ale tylko wtedy, gdy odpowiada ona rzeczywistym ustaleniom rodzinnym i obowiązkom wobec rodziców. Jeżeli rodzic już zmarł, trzeba sprawdzić zasadność i wysokość zachowku, wcześniejsze darowizny, przedawnienie oraz możliwość zapłaty w ratach.

Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Art. 991 Kodeksu cywilnego – zachowek
3. Art. 908 Kodeksu cywilnego – umowa dożywocia
4. Art. 1008 Kodeksu cywilnego – wydziedziczenie
5. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej – Dz.U. 2024 poz. 1566
6. Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – art. 42, opłata za wpis w księdze wieczystej
7. Informacja Gov.pl o odrzuceniu spadku w imieniu małoletniego po zmianie przepisów – Gov.pl

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.