Nieważność testamentu z powodu braku świadomości — jak podważyć testament

Podstawą nieważności omawianą w tym artykule jest art. 945 § 1 pkt 1 Kodeksu cywilnego. Przepis dotyczy sytuacji, w której testament został sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Najważniejszy jest więc stan testatora dokładnie w chwili testowania, a nie jego ogólny stan zdrowia kilka miesięcy wcześniej albo później.

Trzeba też odróżnić art. 944 KC od art. 945 KC. Art. 944 wymaga, aby testament sporządzała osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych. Jest to warunek formalnej zdolności do testowania. Osoba może jednak mieć pełną zdolność do czynności prawnych, a mimo to w konkretnym dniu znajdować się w przejściowym lub trwałym stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji. Tę drugą sytuację ocenia się właśnie na podstawie art. 945 KC.

Ile czasu na podważenie testamentu z powodu braku świadomości?

To jeden z najważniejszych elementów sprawy. Art. 945 § 2 KC ustanawia dwa ograniczenia czasowe dotyczące powoływania się na nieważność testamentu z przyczyn wymienionych w § 1:

• 3 lata od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności testamentu,
• 10 lat od otwarcia spadku — jest to granica, której nie można przekroczyć nawet wtedy, gdy zainteresowany dowiedział się o przyczynie nieważności bardzo późno.

Nie jest to zwykłe przedawnienie roszczenia majątkowego. Po upływie terminów określonych w art. 945 § 2 KC na nieważność testamentu z przyczyn wskazanych w art. 945 § 1 nie można się już powołać.

Trzyletniego terminu nie należy automatycznie liczyć od dnia śmierci spadkodawcy ani od dnia ogłoszenia testamentu. Punktem wyjścia jest dzień, w którym osoba mająca interes w podważeniu testamentu dowiedziała się o przyczynie jego nieważności. Ustalenie tej daty może być przedmiotem sporu. Znaczenie może mieć między innymi to, kiedy zainteresowany dowiedział się o stanie zdrowia spadkodawcy, określonym epizodzie chorobowym, stosowanym leczeniu albo innych okolicznościach istniejących w chwili sporządzenia testamentu.

Drugi termin ma charakter graniczny. Zgodnie z art. 924 KC spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy. Oznacza to, że 10 lat liczy się od śmierci, a nie od późniejszego odnalezienia lub ogłoszenia testamentu czy od zakończenia postępowania spadkowego.

Termin z art. 945 § 2 KC trzeba odróżnić od innych terminów występujących w prawie spadkowym. Przykładowo roszczenie o zachowek podlega własnym zasadom przedawnienia, a art. 1007 KC przewiduje dla podstawowych roszczeń z tego tytułu termin pięcioletni. Jeszcze inne terminy dotyczą środków odwoławczych od orzeczeń sądu oraz zmiany prawomocnego stwierdzenia nabycia spadku na podstawie art. 679 KPC. Żaden z tych terminów nie zastępuje ograniczenia 3 i 10 lat wynikającego z art. 945 § 2 KC.

Co oznacza brak świadomego lub swobodnego powzięcia decyzji?

Nie wystarczy wykazać, że spadkodawca był chory, osłabiony albo miał problemy z pamięcią. Ustawa wymaga stanu wyłączającego świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.

Brak świadomości może dotyczyć sytuacji, w której testator ze względu na swój stan nie rozumiał znaczenia dokonywanej czynności, jej treści lub skutków. Brak swobody odnosi się natomiast do sytuacji, w której z przyczyn dotyczących stanu testatora rzeczywista możliwość samodzielnego podjęcia decyzji została wyłączona.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego akcentuje, że chodzi o rzeczywiste wyłączenie świadomości lub swobody, a nie jedynie o ich ograniczenie. Sama sugestia innej osoby, rodzinny konflikt czy próba przekonywania testatora nie oznaczają jeszcze automatycznie braku swobody w rozumieniu art. 945 § 1 pkt 1 KC. Jeżeli natomiast testament został sporządzony pod wpływem groźby, jest to odrębna podstawa nieważności wskazana w art. 945 § 1 pkt 3 KC.

Trzeba przy tym analizować konkretną czynność i konkretną datę. Stan spadkodawcy mógł zmieniać się nawet w krótkich odstępach czasu, dlatego dokumentacja odnosząca się bezpośrednio do okresu sporządzenia testamentu ma zwykle większą wartość niż bardzo ogólne informacje o chorobie.

Choroba, demencja, leki i inne stany — kiedy mogą mieć znaczenie?

Demencja, choroba psychiczna, zaburzenia neurologiczne, majaczenie, ciężka choroba somatyczna, uzależnienie, działanie alkoholu lub innych substancji, a także określone leki mogą mieć znaczenie dla ważności testamentu. Żadna z tych okoliczności nie powoduje jednak nieważności automatycznie.

W sprawie trzeba odpowiedzieć między innymi na następujące pytania:

• jaki był stopień zaawansowania choroby w dniu sporządzenia testamentu,
• czy występowały zaburzenia orientacji, pamięci, rozumienia sytuacji lub kontaktu z otoczeniem,
• jakie leki albo substancje przyjmował spadkodawca i jaki mogły mieć wpływ na jego funkcjonowanie,
• czy stan miał charakter stały, czy też występowały okresy poprawy,
• jak spadkodawca zachowywał się przed sporządzeniem testamentu, podczas tej czynności i bezpośrednio po niej.

Podobnie należy podchodzić do leków. Samo przyjmowanie silnych leków przeciwbólowych, uspokajających, nasennych czy psychiatrycznych nie przesądza sprawy. Trzeba ustalić dawkę, moment przyjęcia, reakcję konkretnej osoby oraz rzeczywisty wpływ leczenia na świadomość i swobodę decyzji.

Jak udowodnić stan spadkodawcy?

Największą wartość ma materiał pozwalający możliwie dokładnie odtworzyć funkcjonowanie spadkodawcy w okresie, w którym sporządził testament. Im większa odległość czasowa między dowodem a testamentem, tym ostrożniej trzeba oceniać jego znaczenie.

W zależności od sprawy przydatne mogą być:

• dokumentacja podstawowej opieki zdrowotnej, poradni specjalistycznych i szpitali,
• dokumentacja psychiatryczna, neurologiczna i geriatryczna, jeżeli taka była prowadzona,
• historia stosowanych leków, wypisy, zalecenia i wyniki badań,
• zeznania członków rodziny, opiekunów, sąsiadów i innych osób mających bezpośredni kontakt ze spadkodawcą,
• okoliczności dokonania czynności notarialnej i informacje wynikające z dokumentacji związanej z jej sporządzeniem,
• korespondencja, wiadomości, nagrania i inne legalnie pozyskane materiały pokazujące sposób komunikowania się oraz orientację spadkodawcy,
• inne dokumenty z tego okresu, zwłaszcza jeżeli pokazują sposób podejmowania decyzji finansowych lub osobistych.

Dokumentację medyczną trzeba pozyskiwać zgodnie z przepisami regulującymi dostęp do danych pacjenta. Jeżeli zainteresowany nie dysponuje dokumentacją, a ma ona znaczenie dla sprawy, może wnosić w postępowaniu sądowym o przeprowadzenie dowodu z dokumentów znajdujących się w odpowiednim podmiocie leczniczym.

W sprawach wymagających wiadomości specjalnych istotną rolę odgrywa biegły. Jego zadaniem nie jest zastąpienie sądu w rozstrzygnięciu sprawy, lecz dokonanie specjalistycznej oceny materiału. Ponieważ spadkodawca już nie żyje, opinia ma z reguły charakter retrospektywny: biegły analizuje dokumentację, zeznania i inne informacje pozwalające odtworzyć jego stan w chwili sporządzenia testamentu.

Dlatego późniejsze zaświadczenie lekarskie, sporządzone już po wielu miesiącach lub latach, nie przesądza samo w sobie o nieważności testamentu. Może być elementem materiału, ale sąd ocenia całość dowodów.

Testament notarialny — czy można go podważyć?

Tak. Sporządzenie testamentu w formie aktu notarialnego nie wyłącza możliwości wykazania jego nieważności na podstawie art. 945 KC. Forma notarialna jest istotna dowodowo, ale nie tworzy wyjątku od przepisów dotyczących wad testamentu.

Prawo o notariacie przewiduje w art. 86, że notariuszowi nie wolno dokonywać czynności notarialnej, jeżeli poweźmie wątpliwość, czy strona ma zdolność do czynności prawnych. Trzeba jednak pamiętać o różnicy między pełną zdolnością do czynności prawnych a stanem psychicznym w konkretnej chwili. Osoba formalnie posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych może w określonej sytuacji znajdować się w stanie objętym art. 945 § 1 pkt 1 KC.

W sporze o testament notarialny znaczenie mogą mieć między innymi przebieg rozmowy ze spadkodawcą, sposób udzielania odpowiedzi, samodzielność w wyrażaniu woli, zachowanie podczas czynności oraz informacje znajdujące się w dokumentacji związanej z aktem. Ocena notariusza jest ważnym elementem materiału, lecz nie pozbawia sądu możliwości zbadania innych dowodów, w szczególności dokumentacji medycznej i opinii biegłego.

W jakim postępowaniu podnosić nieważność przed prawomocnym stwierdzeniem spadku?

Jeżeli postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku jeszcze trwa, zarzut nieważności testamentu należy podnieść właśnie w tym postępowaniu i wskazać okoliczności oraz dowody, na których się opiera. Sąd ustala, kto jest spadkobiercą, a przy dziedziczeniu testamentowym musi ocenić testament, jeżeli jego ważność jest skutecznie kwestionowana.

W zależności od sytuacji można wnosić między innymi o:

• przeprowadzenie dowodu z dokumentacji medycznej,
• przesłuchanie świadków mających bezpośrednią wiedzę o stanie spadkodawcy,
• przeprowadzenie dowodu z dokumentów związanych ze sporządzeniem testamentu,
• dopuszczenie opinii biegłego właściwej specjalności, jeżeli ocena stanu testatora wymaga wiadomości specjalnych.

Nie należy zwlekać z zarzutem tylko dlatego, że postępowanie sądowe już się toczy. Termin z art. 945 § 2 KC działa niezależnie od długości sprawy i powinien zostać sprawdzony na początku.

Co zrobić po prawomocnym stwierdzeniu nabycia spadku?

Jeżeli sąd prawomocnie stwierdził już nabycie spadku, sama materialnoprawna podstawa nieważności testamentu nie wystarcza. Trzeba jeszcze ustalić, czy możliwe jest skorzystanie z procedury przewidzianej w art. 679 Kodeksu postępowania cywilnego.

Zgodnie z art. 679 § 1 KPC dowód, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku, nie jest spadkobiercą albo że jej udział jest inny niż stwierdzony, może być przeprowadzony w postępowaniu o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku. Wniosek może zgłosić osoba zainteresowana.

Szczególne ograniczenie dotyczy osoby, która była uczestnikiem wcześniejszego postępowania o stwierdzenie nabycia spadku. Taki uczestnik może żądać zmiany postanowienia tylko wtedy, gdy opiera żądanie na podstawie, której nie mógł powołać wcześniej, a wniosek składa przed upływem roku od dnia, w którym uzyskał możliwość powołania tej podstawy.

Oznacza to, że uczestnik poprzedniej sprawy nie może traktować art. 679 KPC jako sposobu na ponowne przedstawienie zarzutu lub dowodu, który mógł zgłosić już w pierwszym postępowaniu. W jego przypadku trzeba dokładnie ustalić zarówno przyczynę, dla której określonej podstawy nie można było wcześniej powołać, jak i dzień, w którym możliwość taka powstała.

Jeżeli zainteresowany nie był uczestnikiem wcześniejszego postępowania, wskazane ograniczenie dotyczące podstawy niemożliwej wcześniej do powołania i rocznego terminu nie działa wobec niego w taki sam sposób. Nadal jednak trzeba przestrzegać art. 945 § 2 KC. Procedura z art. 679 KPC nie wydłuża bowiem trzyletniego i dziesięcioletniego terminu na powoływanie się na nieważność testamentu.

Art. 679 KPC stosuje się odpowiednio także do zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia. Jeżeli natomiast postanowienie sądu nie jest jeszcze prawomocne, w pierwszej kolejności należy przeanalizować zwykłe środki zaskarżenia i obowiązujące dla nich terminy, zamiast automatycznie sięgać po procedurę zmiany prawomocnego stwierdzenia nabycia spadku.

Kilka testamentów — co się dzieje po zakwestionowaniu jednego z nich?

Jeżeli spadkodawca sporządził kilka testamentów, stwierdzenie nieważności jednego dokumentu nie zawsze prowadzi od razu do dziedziczenia ustawowego. Trzeba zbadać wzajemną relację wszystkich rozrządzeń.

Art. 946 KC reguluje sposoby odwołania testamentu, a art. 947 KC stanowi, że jeżeli spadkodawca sporządził nowy testament i nie zaznaczył, że poprzedni odwołuje, odwołane są tylko te wcześniejsze postanowienia, których nie można pogodzić z treścią nowego testamentu. Przy wykładni testamentów znaczenie ma również art. 948 KC.

Jeżeli więc późniejszy testament okaże się nieważny z powodu stanu spadkodawcy, trzeba ustalić, jakie znaczenie zachowuje testament wcześniejszy i czy doszło do jego skutecznego odwołania. Nie można automatycznie zakładać ani dziedziczenia z wcześniejszego testamentu, ani dziedziczenia ustawowego bez analizy treści, dat i okoliczności sporządzenia poszczególnych testamentów.

Jak przygotować sprawę krok po kroku?

1. Sprawdź terminy z art. 945 § 2 KC. Ustal datę śmierci spadkodawcy oraz kiedy dowiedziałeś się o okolicznościach stanowiących przyczynę nieważności.
2. Zabezpiecz testamenty i akta sprawy. Sprawdź, ile testamentów istnieje, kiedy zostały sporządzone i czy zapadło już postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowano akt poświadczenia dziedziczenia.
3. Zbierz materiał z okresu testowania. Największe znaczenie mają dokumenty i informacje możliwie bliskie dacie sporządzenia testamentu.
4. Ustal świadków. Najbardziej przydatne są osoby mające rzeczywisty kontakt ze spadkodawcą w interesującym okresie, a nie osoby znające jego stan jedynie z relacji innych.
5. Wybierz właściwą drogę proceduralną. Inaczej działa się w toczącym się postępowaniu spadkowym, inaczej przed uprawomocnieniem orzeczenia, a inaczej po prawomocnym stwierdzeniu nabycia spadku.
6. Sformułuj konkretne wnioski dowodowe. Wskaż, jakie fakty ma potwierdzić dokumentacja, świadek lub opinia biegłego.
7. Przeanalizuj skutek nieważności. Ustal, czy znaczenie odzyska wcześniejszy testament, czy też zastosowanie znajdą zasady dziedziczenia ustawowego.

Najczęstsze błędy to rozpoczynanie od kosztownego gromadzenia dowodów bez wcześniejszego sprawdzenia terminów, opieranie sprawy wyłącznie na diagnozie choroby, powoływanie świadków niemających wiedzy o okresie sporządzenia testamentu oraz pomijanie ograniczeń z art. 679 KPC po prawomocnym zakończeniu postępowania spadkowego.

Innym zagadnieniem są wady formy testamentu. Jeżeli problem dotyczy podpisu, daty, sposobu sporządzenia dokumentu lub innych wymogów formalnych, pomocny może być materiał Błędy w testamencie a jego ważność.

FAQ

Od kiedy liczy się 3 lata na podważenie testamentu z art. 945 KC?

Od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności testamentu. Nie musi to być dzień śmierci ani dzień ogłoszenia testamentu. W konkretnej sprawie sporne może być właśnie to, kiedy zainteresowany uzyskał dostateczną wiedzę o okoliczności stanowiącej przyczynę nieważności.

Czy po 10 latach od śmierci można powołać się na brak świadomości testatora?

Nie, jeżeli chodzi o nieważność z przyczyn wymienionych w art. 945 § 1 KC. Art. 945 § 2 przewiduje bezwzględną granicę 10 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Czy testament notarialny można podważyć z powodu braku świadomości?

Tak. Forma notarialna nie wyłącza stosowania art. 945 KC. Okoliczności sporządzenia aktu i zachowanie testatora przed notariuszem są istotnymi dowodami, ale sąd może również badać dokumentację medyczną, zeznania świadków i opinię biegłego.

Czy demencja automatycznie unieważnia testament?

Nie. Trzeba wykazać, że w chwili sporządzania testamentu stan spadkodawcy wyłączał świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Sama diagnoza, nawet poważnej choroby, nie zastępuje tej oceny.

Jak zdobyć dokumentację medyczną zmarłego do sprawy o testament?

Dostęp do dokumentacji zmarłego podlega szczególnym przepisom i zależy od konkretnej sytuacji. Dokumentów nie należy pozyskiwać z naruszeniem prawa. Jeżeli istotna dokumentacja znajduje się w podmiocie leczniczym, można w postępowaniu sądowym zgłosić odpowiedni wniosek dowodowy.

Czy opinia biegłego zawsze przesądza o nieważności testamentu?

Nie. Biegły dostarcza sądowi wiadomości specjalnych i może retrospektywnie oceniać stan spadkodawcy na podstawie zgromadzonych materiałów. Ostatecznej oceny całego materiału dowodowego i skutków prawnych dokonuje sąd.

Czy można podważyć testament po prawomocnym zakończeniu sprawy spadkowej?

Może być to możliwe, ale trzeba równocześnie zbadać terminy z art. 945 § 2 KC oraz przesłanki proceduralne z art. 679 KPC. Jeżeli osoba była uczestnikiem wcześniejszego postępowania, art. 679 § 1 wprowadza dodatkowe ograniczenia dotyczące podstawy wniosku oraz roczny termin liczony od uzyskania możliwości jej powołania.