Nieznani spadkobiercy w sprawie spadkowej – co robi sąd?

Co oznacza, że spadkobiercy są nieznani?

O nieznanych spadkobiercach mówi się najczęściej wtedy, gdy po śmierci określonej osoby nie można ustalić wszystkich osób powołanych do dziedziczenia albo nie wiadomo, czy takie osoby w ogóle istnieją.

Problem może wystąpić w kilku sytuacjach:

• zmarły nie pozostawił małżonka ani dzieci, a dalsi krewni nie są znani;
• wiadomo, że spadkodawca miał rodzeństwo, ale nie wiadomo, czy te osoby żyją i czy pozostawiły potomków;
• część rodziny wyjechała za granicę i od wielu lat nie utrzymuje kontaktu;
• dokumenty rodzinne są niekompletne, a informacje o pokrewieństwie pochodzą wyłącznie z relacji innych osób;
• istnieją informacje o osobach powołanych w testamencie, lecz nie udało się ich zidentyfikować.

Trzeba odróżnić dwie sytuacje. Nieznany spadkobierca to osoba, której tożsamość lub samo istnienie nie zostały ustalone. Natomiast spadkobierca nieznany z miejsca pobytu jest osobą zidentyfikowaną, lecz nie wiadomo, gdzie aktualnie przebywa.

Rozróżnienie ma znaczenie proceduralne. W pierwszym przypadku konieczne może być ustalenie kręgu osób dziedziczących i wezwanie przez ogłoszenie. W drugim mogą dodatkowo znaleźć zastosowanie przepisy dotyczące doręczeń i kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu.

Jak sąd ustala nieznanych spadkobierców?

Podstawowe zasady postępowania określają art. 669–677 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 670 § 1 KPC sąd spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą testamentowym oraz kto należy do kręgu spadkobierców ustawowych określonego w art. 669 KPC.

Sąd nie jest więc związany wyłącznie twierdzeniem wnioskodawcy, że spadek powinien przypaść określonej osobie. Musi ocenić materiał dowodowy i ustalić rzeczywistą podstawę dziedziczenia.

Ustalanie pokrewieństwa i kolejności dziedziczenia

Sąd analizuje przede wszystkim akty stanu cywilnego, informacje o małżonku i krewnych zmarłego, testamenty oraz okoliczności mogące wpływać na dziedziczenie, takie jak wcześniejsza śmierć spadkobiercy, odrzucenie spadku lub niegodność dziedziczenia.

Nie każdy krewny zmarłego dziedziczy jednocześnie. O tym, kto zostanie powołany do spadku z ustawy, decyduje kolejność wynikająca z Kodeksu cywilnego. Jeżeli spadkodawca pozostawił dzieci, zasadniczo nie ma potrzeby ustalania dalszych grup krewnych, chyba że występują okoliczności zmieniające krąg uprawnionych.

Przykładowo, jeżeli dziecko spadkodawcy zmarło wcześniej, konieczne może być ustalenie jego zstępnych. Jeżeli osoba należąca do pierwszej grupy dziedziczenia odrzuciła spadek, trzeba zbadać skutki tego oświadczenia dla dalszych osób.

Zapewnienie spadkowe składane przed sądem

Jednym z podstawowych dowodów jest zapewnienie spadkowe określone w art. 671 KPC. Składa je zgłaszający się spadkobierca, przedstawiając informacje o osobach, które mogłyby dziedziczyć wspólnie z nim lub wyłączać go od dziedziczenia, oraz o testamentach spadkodawcy.

Zapewnienie nie może opierać się na świadomym przemilczeniu członków rodziny. Pod względem skutków karnych jest równoważne ze złożeniem zeznań pod przyrzeczeniem.

Jeżeli osoba składająca zapewnienie nie zna dalszej rodziny, powinna powiedzieć to wprost. Brak wiedzy nie jest równoznaczny z potwierdzeniem, że inni spadkobiercy nie istnieją.

Sąd ocenia, czy zapewnienie i pozostałe dowody pozwalają wydać rozstrzygnięcie. Jeśli nie, zastosowanie znajduje procedura ogłoszeniowa.

Kiedy sąd ogłasza poszukiwanie spadkobierców?

Art. 672 KPC przewiduje, że jeżeli nie złożono zapewnienia spadkowego albo zapewnienie lub inne dowody nie zostały uznane przez sąd za wystarczające, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku może zapaść dopiero po wezwaniu spadkobierców przez ogłoszenie.

Dotyczy to w szczególności sytuacji, w której nie udało się ustalić osób należących do kręgu spadkobierców wskazanego w art. 669 KPC.

Ogłoszenie nie jest obowiązkowym etapem każdej sprawy spadkowej. Jeżeli sąd dysponuje wystarczającymi dowodami i nie ma uzasadnionych wątpliwości co do kręgu dziedziczących, może orzec bez tej procedury.

Gdzie publikowane jest ogłoszenie?

Zgodnie z art. 674 KPC ogłoszenie zamieszcza się w Monitorze Sądowym i Gospodarczym oraz podaje publicznie do wiadomości w ostatnim miejscu zwykłego pobytu spadkodawcy, w sposób tam przyjęty.

Ogłoszenie zawiera między innymi dane zmarłego, datę śmierci, wskazanie pozostawionego majątku i wezwanie osób uprawnionych do zgłoszenia oraz udowodnienia swoich praw do spadku.

Wnioskodawca nie powinien samodzielnie publikować dowolnego ogłoszenia w internecie i zakładać, że zastąpi ono czynności procesowe sądu. Znaczenie prawne ma wezwanie przeprowadzone w przewidzianym przepisami trybie.

Ile czasu mają spadkobiercy na zgłoszenie?

Termin wynosi trzy miesiące od dnia wskazanego w ogłoszeniu. W tym czasie osoby uważające się za spadkobierców powinny zgłosić i udowodnić swoje prawa do spadku.

Po upływie trzech miesięcy sąd wyznacza rozprawę w celu rozpoznania zgłoszonych żądań. Wzywa na nią również osoby, które zgłosiły żądanie i podały miejsce zamieszkania.

Nie oznacza to, że całe postępowanie zostanie zakończone dokładnie po trzech miesiącach. Do tego okresu dochodzi czas potrzebny na przygotowanie ogłoszeń, wyznaczenie rozprawy oraz ewentualne przeprowadzenie dodatkowych dowodów.

Co się dzieje, gdy nikt nie odpowie na ogłoszenie?

Zgodnie z art. 676 KPC, jeżeli w ciągu trzech miesięcy od dnia ogłoszenia nikt nie zgłosi nabycia spadku albo osoba zgłaszająca się nie udowodni swoich praw na rozprawie, sąd wydaje postanowienie stwierdzające nabycie spadku przez spadkobierców, których prawa zostały ustalone.

Brak zgłoszeń nie powoduje automatycznego przejścia majątku na wnioskodawcę ani nie daje sądowi podstaw do dowolnego podziału udziałów.

Możliwe są między innymi następujące sytuacje:

• ustalono jednego spadkobiercę uprawnionego do całego spadku – sąd może stwierdzić nabycie spadku przez tę osobę;
• ustalono kilku spadkobierców – sąd określa ich udziały zgodnie z właściwymi przepisami lub testamentem;
• nie ustalono krewnych ani innych osób uprawnionych – należy zbadać możliwość dziedziczenia przez gminę ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo Skarb Państwa na zasadach określonych w Kodeksie cywilnym.

Dziedziczenie przez gminę lub Skarb Państwa ma charakter końcowy w ustawowej kolejności dziedziczenia. Nie następuje tylko dlatego, że jeden z uczestników nie zna adresów krewnych.

Co zrobić, gdy znany spadkobierca mieszka w nieznanym miejscu?

Jeżeli ustalono, kto jest spadkobiercą, ale nie wiadomo, gdzie przebywa, problem dotyczy przede wszystkim prawidłowego udziału tej osoby w postępowaniu i doręczeń korespondencji.

W odpowiednich okolicznościach zastosowanie mogą znaleźć art. 143–144 KPC w związku z art. 13 § 2 KPC, pozwalające na ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu.

Osoba zainteresowana takim rozwiązaniem musi uprawdopodobnić, że miejsce pobytu uczestnika rzeczywiście nie jest znane. Samo wskazanie, że krewny nie odbiera telefonu lub nie odpowiada na wiadomości, może być niewystarczające.

Należy przedstawić dostępne informacje o ostatnim adresie oraz czynnościach podjętych w celu ustalenia aktualnego miejsca pobytu.

Kurator ustanowiony do reprezentowania nieobecnego uczestnika nie staje się spadkobiercą i nie nabywa jego udziału. Jego zadaniem jest ochrona interesów reprezentowanej osoby w postępowaniu.

Jak złożyć wniosek, gdy nie znasz wszystkich spadkobierców?

Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku wszczyna się na wniosek osoby mającej w tym interes prawny. Może to być przykładowo spadkobierca, wierzyciel zmarłego albo inna osoba, której sytuacja prawna zależy od ustalenia następstwa spadkowego.

Wnioskodawca powinien wskazać znanych mu uczestników i przekazać sądowi dostępne informacje dotyczące ewentualnych dalszych spadkobierców. Nie należy świadomie pomijać osób mogących dziedziczyć.

Sąd właściwy w sprawie spadkowej

Wniosek składa się zasadniczo do sądu rejonowego właściwego według ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli nie można ustalić takiego miejsca w Polsce, zastosowanie mają dalsze reguły właściwości określone w art. 628 KPC.

Szczegółowe zasady wyboru sądu omawia poradnik Sąd właściwy w sprawie spadkowej.

Dokumenty do sprawy spadkowej

Podstawą jest odpis aktu zgonu spadkodawcy, a także dokumenty pozwalające ustalić pokrewieństwo i ewentualne zmiany nazwisk. W zależności od sprawy potrzebne mogą być akty urodzenia, akty małżeństwa, akty zgonu innych członków rodziny, testamenty oraz dokumenty dotyczące odrzucenia spadku.

Przy nieznanych spadkobiercach szczególnego znaczenia nabierają dodatkowe informacje, takie jak:

• imiona, nazwiska i przybliżone daty urodzenia krewnych;
• ostatnie znane adresy członków rodziny;
• dokumenty wskazujące powiązania rodzinne między kolejnymi pokoleniami;
• korespondencja lub inne materiały pozwalające ustalić miejsce pobytu krewnych;
• informacje o osobach, które mogą potwierdzić strukturę rodziny;
• odpisy dokumentów zagranicznych wraz z wymaganymi tłumaczeniami, jeżeli są potrzebne.

Nie każdy dokument będzie konieczny w każdej sprawie. Podstawowy zakres załączników i sposób ich przygotowania opisuje artykuł Dokumenty do sprawy spadkowej.

Czy można działać przez pełnomocnika?

Co do zasady uczestnik może korzystać z dopuszczalnego prawnie pełnomocnika procesowego, w szczególności adwokata lub radcy prawnego. Pełnomocnik może przygotowywać pisma, przedstawiać dowody oraz uczestniczyć w czynnościach procesowych w granicach umocowania.

Nie wyklucza to konieczności osobistego udziału uczestnika w określonych czynnościach, jeżeli wymagają tego przepisy lub decyzja sądu, na przykład w związku ze złożeniem zapewnienia spadkowego.

Więcej informacji o wymaganym umocowaniu znajduje się w artykule Pełnomocnictwo do sprawy spadkowej.

Ile kosztuje sprawa z nieznanymi spadkobiercami?

Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł, zgodnie z art. 49 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Co do zasady dochodzi również opłata 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego.

Jeżeli konieczne będzie wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie, należy liczyć się z dodatkowymi wydatkami związanymi z jego publikacją. Sąd może zobowiązać wnioskodawcę do wpłacenia zaliczki na przewidywane wydatki.

W zależności od okoliczności sprawy mogą pojawić się również koszty uzyskania odpisów aktów stanu cywilnego, tłumaczeń, ustanowienia kuratora albo innych czynności dowodowych.

Nie ma jednej stałej kwoty obejmującej wszystkie sprawy z nieznanymi spadkobiercami. Ostateczny koszt zależy od liczby i rodzaju czynności koniecznych do rozpoznania sprawy oraz rozstrzygnięcia sądu o kosztach postępowania.

Czy nieznany spadkobierca może zgłosić się po zakończeniu sprawy?

Tak. Upływ terminu z ogłoszenia oraz prawomocne zakończenie postępowania nie oznaczają automatycznego wygaśnięcia praw spadkowych osoby, która rzeczywiście dziedziczyła, lecz nie została uwzględniona w postanowieniu.

Jeżeli okaże się, że prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku nie odpowiada rzeczywistemu stanowi prawnemu, możliwe jest wszczęcie postępowania o jego zmianę lub uchylenie na podstawie art. 679 KPC.

Przepis ten przewiduje szczególne ograniczenia dotyczące osoby, która była uczestnikiem wcześniejszego postępowania. Może ona opierać żądanie na podstawie, której nie mogła powołać poprzednio, a wniosek musi złożyć przed upływem roku od dnia uzyskania takiej możliwości.

Inaczej ocenia się sytuację osoby, która nie uczestniczyła w pierwotnym postępowaniu. Jej uprawnienia i właściwy tryb działania wymagają analizy okoliczności sprawy.

Sam fakt odnalezienia dalekiego krewnego nie przesądza jeszcze, że wcześniejsze postanowienie jest nieprawidłowe. Trzeba ustalić, czy osoba ta należała do kręgu rzeczywiście powołanych do dziedziczenia oraz czy nie występują okoliczności wyłączające jej prawa.

Najczęstsze pytania o nieznanych spadkobierców

Czy sąd sam odnajdzie rodzinę zmarłego?

Sąd bada krąg spadkobierców z urzędu w zakresie przewidzianym przepisami, ale nie oznacza to obowiązku prowadzenia nieograniczonych poszukiwań genealogicznych. Wnioskodawca powinien udostępnić znane informacje i dowody. Gdy nie są one wystarczające, przepisy przewidują wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie.

Czy brak numeru PESEL spadkobiercy uniemożliwia wszczęcie sprawy?

Nie musi uniemożliwiać wszczęcia postępowania. Należy jednak podać dostępne dane pozwalające zidentyfikować osobę i uczciwie wskazać, jakich informacji brakuje. Sąd może zażądać uzupełnienia danych lub podjęcia określonych czynności potrzebnych do rozpoznania sprawy.

Czy można przeprowadzić sprawę spadkową, jeśli krewni mieszkają za granicą?

Tak, samo zamieszkanie potencjalnych spadkobierców za granicą nie wyklucza postępowania. Znaczenie mają jednak jurysdykcja sądu, właściwe prawo spadkowe, prawidłowe doręczenia i dostępność dokumentów. W sprawach transgranicznych mogą mieć zastosowanie również przepisy prawa unijnego lub umowy międzynarodowe.

Czy można sprzedać odziedziczone mieszkanie, zanim sąd ustali wszystkich spadkobierców?

Brak prawomocnego stwierdzenia nabycia spadku może utrudniać wykazanie uprawnienia do rozporządzania nieruchomością. Jeżeli mieszkanie dziedziczy kilka osób, rozporządzenie całą nieruchomością wymaga uwzględnienia praw wszystkich współuprawnionych. Inaczej należy oceniać rozporządzenie udziałem spadkowym, które podlega odrębnym zasadom. Przed transakcją trzeba ustalić tytuł prawny sprzedającego oraz zakres jego uprawnień.

Czy można złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku wiele lat po śmierci?

Tak. Co do zasady przepisy nie ustanawiają ogólnego terminu, po którego upływie nie można już wystąpić o stwierdzenie nabycia spadku. Upływ czasu może jednak utrudnić uzyskanie dokumentów i ustalenie krewnych. Niezależnie od tego trzeba uwzględnić odrębne terminy dotyczące między innymi oświadczeń spadkowych, podatków i dochodzenia określonych roszczeń.