Odrzucenie spadku przez małoletnie dziecko – procedura po zmianach

Po odrzuceniu spadku przez rodzica jego małoletnie dziecko może wejść do kręgu spadkobierców. Samo oświadczenie rodzica złożone we własnym imieniu nie obejmuje dziecka. Trzeba więc oddzielnie ocenić sytuację każdego małoletniego i w terminie wybrać właściwy tryb działania.

Zmiana przepisów uprościła wiele typowych spraw dotyczących zadłużonych spadków, ale nie zniosła sądowej kontroli we wszystkich przypadkach. Najważniejsze jest ustalenie, dlaczego dziecko zostało powołane do dziedziczenia, komu przysługuje władza rodzicielska, czy rodzice są zgodni oraz jak zachowują się pozostali zstępni rodziców dziecka.

Zasada prawna dotycząca odrzucenia spadku przez małoletnie dziecko

Małoletni nie składa samodzielnie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. W jego imieniu działają przedstawiciele ustawowi, najczęściej rodzice. Odrzucenie spadku jest czynnością dotyczącą majątku dziecka i może prowadzić zarówno do ochrony przed zadłużeniem, jak i do utraty wartościowych aktywów. Z tego powodu zasadą pozostaje kontrola sądu nad czynnościami przekraczającymi zwykły zarząd majątkiem dziecka.

Od 15 listopada 2023 r. obowiązuje jednak istotny wyjątek z art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zezwolenie sądu nie jest potrzebne, jeżeli dziecko zostało powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, oświadczenie składa rodzic mający w tym zakresie władzę rodzicielską, drugi rodzic uprawniony do wykonywania tej władzy wyraża zgodę albo rodzice działają wspólnie, a spadek odrzucają również inni zstępni rodziców dziecka.

Warunki te muszą być spełnione łącznie. Nie wystarczy zatem samo przekonanie rodziców, że spadek jest zadłużony. Jeżeli choć jedna przesłanka uproszczonego trybu nie występuje, należy zbadać, czy konieczne jest uzyskanie zezwolenia sądu opiekuńczego albo sądu spadku.

Szersze omówienie podstawowej procedury zawiera artykuł Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego.

Kto jest uprawniony lub zobowiązany do działania za dziecko

Oświadczenie w imieniu dziecka składa rodzic, któremu przysługuje władza rodzicielska w zakresie obejmującym zarząd majątkiem dziecka. Jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, w uproszczonym trybie mogą oni działać wspólnie albo jeden z nich może złożyć oświadczenie za zgodą drugiego.

Jeżeli tylko jednemu rodzicowi przysługuje władza rodzicielska w odpowiednim zakresie, należy przedstawić dokument potwierdzający ten stan, na przykład prawomocne orzeczenie sądu. Rodzic pozbawiony władzy rodzicielskiej albo mający ją ograniczoną w sposób wyłączający decydowanie o majątku dziecka nie może skutecznie zastąpić rodzica uprawnionego.

Gdy między rodzicami nie ma porozumienia, uproszczony tryb nie działa. Sprawę rozstrzyga sąd, kierując się dobrem dziecka. Podobnie należy postąpić, gdy dziecko pozostaje pod opieką prawną, ponieważ opiekun co do ważniejszych spraw dotyczących majątku podopiecznego potrzebuje zezwolenia sądu.

W praktyce trzeba też ustalić kolejność dziedziczenia. Odrzucenie spadku przez jednego rodzica może spowodować powołanie do spadku jego dzieci, ale nie zawsze oznacza, że wszystkie osoby w rodzinie znajdują się w identycznej sytuacji. Znaczenie mają testament, stopień pokrewieństwa, wcześniejsze zgony oraz oświadczenia innych spadkobierców.

Warunki odrzucenia spadku za dziecko bez zezwolenia sądu

Uproszczona procedura jest możliwa tylko po pozytywnej odpowiedzi na wszystkie poniższe pytania:

• Czy dziecko dziedziczy wskutek odrzucenia spadku przez rodzica? Dziecko musi wejść do dziedziczenia właśnie dlatego, że jego rodzic wcześniej odrzucił ten sam spadek.
• Czy składający oświadczenie rodzic ma władzę rodzicielską w odpowiednim zakresie? Uprawnienie musi obejmować reprezentowanie dziecka i zarząd jego majątkiem.
• Czy drugi rodzic mający władzę rodzicielską wyraża zgodę? Zamiast osobnej zgody rodzice mogą złożyć oświadczenie wspólnie.
• Czy inni zstępni rodziców dziecka odrzucają spadek? Jeżeli inny zstępny przyjmuje spadek, ustawowy wyjątek pozwalający działać bez sądu nie ma zastosowania.
• Czy oświadczenie zostanie złożone w terminie? Co do zasady jest to 6 miesięcy od uzyskania wiadomości o powołaniu dziecka do spadku.

Przy ocenie tych przesłanek nie należy opierać się wyłącznie na rodzinnych ustaleniach. Rodzic składający oświadczenie bez zezwolenia sądu składa również ustawowe oświadczenia dotyczące władzy rodzicielskiej, zgody drugiego rodzica, wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica i odrzucenia spadku przez innych zstępnych. Oświadczenia te są składane pod rygorem odpowiedzialności karnej za podanie nieprawdy.

Wyjątki i sytuacje, w których uproszczona zasada nie działa

Najczęstszy błąd polega na przyjęciu, że po zmianie przepisów zgoda sądu nigdy nie jest potrzebna. Nowelizacja wprowadziła wyjątek, a nie całkowicie zniosła kontrolę sądu.

Zezwolenie sądu będzie zasadniczo potrzebne, gdy:

• rodzice mający władzę rodzicielską nie są zgodni co do odrzucenia spadku,
• dziecko zostało powołane do spadku bezpośrednio z testamentu,
• dziecko dziedziczy ustawowo niezależnie od wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica,
• inny zstępny rodziców dziecka nie odrzuca spadku,
• nie można wykazać, że rodzic ma władzę rodzicielską w wymaganym zakresie,
• oświadczenie ma złożyć opiekun prawny,
• istnieje konflikt interesów utrudniający zwykłą reprezentację dziecka.

Jeżeli drugi rodzic odmawia zgody albo pozostaje nieosiągalny, nie należy podpisywać za niego oświadczenia ani twierdzić, że zgoda została udzielona. Właściwą drogą jest zwrócenie się do sądu. Praktyczne problemy związane z taką sytuacją omawia artykuł Odmowa zgody na odrzucenie spadku.

Nie jest też prawdą, że brak odrzucenia zawsze powoduje pełną odpowiedzialność dziecka za wszystkie długi. Niezłożenie oświadczenia w terminie prowadzi co do zasady do przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi jest wtedy ograniczona do wartości stanu czynnego spadku, jednak nadal mogą powstać postępowania, koszty, obowiązki związane z wykazem lub spisem inwentarza i spory z wierzycielami.

Jak wykazać prawo do działania w imieniu małoletniego

Zakres dokumentów zależy od tego, czy rodzice działają bez zezwolenia sądu, czy najpierw muszą uzyskać postanowienie. W typowej sprawie warto przygotować:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• odpis aktu urodzenia dziecka,
• dokument tożsamości rodzica lub rodziców,
• wypis aktu notarialnego albo odpis protokołu sądowego potwierdzający wcześniejsze odrzucenie spadku przez rodzica,
• zgodę drugiego rodzica, jeżeli nie składa on oświadczenia wspólnie,
• orzeczenie dotyczące władzy rodzicielskiej, jeżeli jej zakres nie wynika z typowej sytuacji rodzinnej,
• dokumenty potwierdzające odrzucenie spadku przez innych zstępnych rodziców dziecka,
• testament, jeżeli istnieje, oraz informacje o innych osobach powołanych do dziedziczenia,
• dokumenty dotyczące aktywów i długów, jeżeli potrzebne jest zezwolenie sądu.

Wniosek o zezwolenie sądu powinien wyjaśniać, dlaczego odrzucenie spadku leży w interesie dziecka. Pomocne mogą być umowy kredytowe, pisma wierzycieli, tytuły wykonawcze, informacje o egzekucji, zaległościach podatkowych, zadłużeniu lokalu, wartości nieruchomości albo braku majątku spadkodawcy. Nie zawsze da się przedstawić pełny wykaz zadłużenia, ale należy pokazać sądowi dostępne fakty i źródła wiedzy.

Terminy, koszty i właściwa procedura

Oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. W przypadku dziecka znaczenie ma wiedza jego przedstawiciela ustawowego o tym, że małoletni został powołany do konkretnego spadku. Gdy dziecko dziedziczy wskutek odrzucenia spadku przez rodzica, termin najczęściej zaczyna być liczony od chwili skutecznego odrzucenia spadku przez tego rodzica, ponieważ wtedy powstaje powołanie dziecka.

Do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku. Jeżeli odrzucenie wymaga wcześniejszego zezwolenia sądu, bieg sześciomiesięcznego terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania dotyczącego tego zezwolenia. Po prawomocnym zakończeniu sprawy niewykorzystana część terminu biegnie dalej, dlatego nie należy zwlekać ze złożeniem samego oświadczenia.

Oświadczenie można złożyć przed notariuszem albo przed sądem rejonowym właściwym dla miejsca zamieszkania lub pobytu osoby składającej oświadczenie. Można je również złożyć w sądzie spadku, zwłaszcza gdy toczy się postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku. Jeżeli w toku takiego postępowania potrzebne jest zezwolenie na odrzucenie spadku za dziecko, wydaje je sąd spadku. Wniosek złożony wcześniej do sądu opiekuńczego powinien zostać przekazany do sądu spadku po wszczęciu postępowania o stwierdzenie nabycia spadku.

Opłata sądowa od wniosku o odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku wynosi 100 zł. Maksymalna taksa notarialna za sporządzenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku wynosi 50 zł netto, do czego mogą dojść podatek VAT oraz koszty wypisów. Inne opłaty mogą pojawić się w postępowaniu o zezwolenie sądu, przy uzyskiwaniu odpisów dokumentów albo przy czynnościach konsularnych.

Skutki odrzucenia spadku dla dziecka i pozostałych zainteresowanych

Dziecko, które skutecznie odrzuciło spadek, jest traktowane tak, jakby nie dożyło jego otwarcia. Nie nabywa aktywów, ale też nie odpowiada jako spadkobierca za długi spadkowe. Odrzucenie obejmuje cały udział przypadający z danego tytułu i nie można odrzucić wyłącznie długów, zachowując wartościowe składniki majątku.

Skutek odrzucenia wpływa na dalszą kolejność dziedziczenia. Jeżeli małoletni ma własne dzieci, jego odrzucenie może spowodować powołanie kolejnych zstępnych. Jeżeli ich nie ma, udział może przypaść innym osobom wskazanym przez ustawę albo testament. Dlatego przed złożeniem oświadczenia warto przeanalizować całe drzewo spadkobierców, a nie tylko sytuację jednego dziecka.

Wierzyciele spadkodawcy nie mogą dochodzić od dziecka zapłaty na podstawie dziedziczenia, jeżeli spadek został skutecznie odrzucony. Mogą jednak kierować roszczenia do osób, które ostatecznie spadek przyjęły. Sąd spadku zawiadamia o odrzuceniu znane mu osoby powołane do dziedziczenia zgodnie z przedstawionymi oświadczeniami i dokumentami, ale rodzina nie powinna zakładać, że każde zainteresowane ogniwo zostanie automatycznie i natychmiast poinformowane.

W sprawach, w których dziecko dochodzi do dziedziczenia po śmierci rodzica, podstawę powołania i potrzebę zgody sądu trzeba oceniać szczególnie uważnie. Więcej na ten temat wyjaśnia artykuł Odrzucenie spadku za dziecko po śmierci.

Najczęstsze błędy przy odrzuceniu spadku przez małoletnie dziecko

• Założenie, że odrzucenie spadku przez rodzica obejmuje dziecko. Każdy spadkobierca wymaga odrębnego oświadczenia, a za małoletniego działają przedstawiciele ustawowi.
• Automatyczne przyjęcie, że sąd nie jest już potrzebny. Trzeba sprawdzić wszystkie warunki z art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
• Nieprawidłowe liczenie terminu. Termin nie zawsze biegnie od śmierci spadkodawcy; liczy się uzyskanie wiadomości o tytule powołania dziecka.
• Brak analizy sytuacji pozostałych zstępnych. Przyjęcie spadku przez jednego z nich może wyłączyć uproszczony tryb.
• Oczekiwanie na pismo z sądu lub od rodziny. Bieg terminu nie zależy od doręczenia formalnego zawiadomienia, jeżeli rodzic wcześniej dowiedział się o powołaniu dziecka z innego źródła.
• Złożenie niepełnego wniosku do sądu. Brak dokumentów dotyczących długów, aktywów, pokrewieństwa albo wcześniejszych oświadczeń może wydłużyć postępowanie.
• Brak działania po uzyskaniu zezwolenia. Postanowienie sądu nie zawsze zastępuje samo oświadczenie o odrzuceniu spadku; po uzyskaniu zezwolenia należy wykonać czynność w pozostałej części terminu.
• Podanie nieprawdziwych informacji w oświadczeniu. Dodatkowe oświadczenia rodzica są składane pod rygorem odpowiedzialności karnej.

Jeżeli sześciomiesięczny termin już upłynął, nie składa się zwykłego wniosku o jego przywrócenie. W zależności od okoliczności można rozważyć uchylenie się przed sądem od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie z powodu prawnie doniosłego błędu lub groźby. Taka sprawa wymaga wykazania konkretnych przesłanek, a sama nieznajomość prawa lub brak staranności zwykle nie wystarczą.

FAQ

Czy oboje rodzice muszą iść do notariusza?

Nie zawsze. Jeden rodzic może złożyć oświadczenie, jeżeli ma władzę rodzicielską w odpowiednim zakresie i dysponuje zgodą drugiego rodzica, któremu również przysługuje ta władza. W praktyce notariusz lub sąd zweryfikuje sposób udzielenia zgody i wymagane dokumenty.

Od kiedy liczy się 6 miesięcy dla dziecka?

Od dnia, w którym jego przedstawiciel ustawowy dowiedział się o tytule powołania dziecka do spadku. Gdy dziecko wchodzi do dziedziczenia po odrzuceniu spadku przez rodzica, najczęściej będzie to data skutecznego odrzucenia przez rodzica.

Czy zgoda sądu jest potrzebna, gdy rodzice są po rozwodzie?

Sam rozwód nie przesądza o odpowiedzi. Trzeba sprawdzić treść orzeczenia o władzy rodzicielskiej. Jeżeli oboje rodzice zachowali uprawnienie do decydowania o majątku dziecka, uproszczony tryb wymaga ich zgodnego działania.

Czy można odrzucić spadek tylko w części dotyczącej długów?

Nie. Oświadczenie dotyczy całego udziału spadkowego przypadającego dziecku z danego tytułu. Nie można zatrzymać aktywów i jednocześnie odrzucić samych zobowiązań.

Co się stanie, jeżeli rodzice nic nie zrobią w terminie?

Co do zasady dziecko przyjmie spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi będzie ograniczona do wartości stanu czynnego spadku, ale może być konieczne uporządkowanie inwentarza i udział w sporach z wierzycielami.

Czy złożenie wniosku o zgodę sądu chroni termin?

Tak. Jeżeli zezwolenie sądu jest wymagane, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas postępowania w tym przedmiocie. Wniosek należy jednak złożyć przed upływem terminu i po zakończeniu sprawy szybko złożyć właściwe oświadczenie.

Czy dziecko może odrzucić spadek po osiągnięciu pełnoletności?

Jeżeli termin do złożenia oświadczenia jeszcze biegnie i dziecko uzyska pełnoletność, może działać samodzielnie. Jeżeli termin wcześniej upłynął, sama pełnoletność nie otwiera nowego sześciomiesięcznego terminu.

Podsumowanie

Po zmianach rodzice nie muszą w każdej sprawie uzyskiwać zgody sądu na odrzucenie spadku w imieniu dziecka. Uproszczona procedura działa jednak tylko wtedy, gdy dziecko dziedziczy wskutek wcześniejszego odrzucenia przez rodzica, rodzice uprawnieni do wykonywania władzy rodzicielskiej są zgodni, a inni zstępni rodziców również odrzucają spadek.

Najpierw ustal podstawę powołania dziecka, datę rozpoczęcia sześciomiesięcznego terminu, zakres władzy rodzicielskiej i decyzje pozostałych spadkobierców. Następnie przygotuj akty stanu cywilnego i dokumenty dotyczące wcześniejszych oświadczeń. Jeżeli choć jeden warunek uproszczonego trybu budzi wątpliwość, złóż wniosek do właściwego sądu przed upływem terminu.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 1015, art. 1019 i art. 1020.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 97, art. 98 i art. 101.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 640, art. 640¹, art. 641 i art. 643.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, art. 49.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej, § 8 pkt 9.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.