Testament sporządzony za granicą – czy działa w Polsce?

W sprawie transgranicznej samo pytanie, czy dokument jest „ważny”, jest zbyt ogólne. Osobno bada się jego formę, zdolność i swobodę testowania, prawo właściwe dla dziedziczenia, jurysdykcję sądu oraz sposób wykorzystania zagranicznego dokumentu w Polsce. Testament może więc być prawidłowy formalnie, a mimo to nie rozstrzygać całego spadku albo zostać podważony z innych przyczyn.

Zasada prawna dotycząca testamentu sporządzonego za granicą

Polska jest stroną Konwencji haskiej z 5 października 1961 r. dotyczącej kolizji praw w przedmiocie formy rozporządzeń testamentowych. Jej podstawowa reguła sprzyja utrzymaniu testamentu w mocy. Pisemny testament jest ważny pod względem formy, jeżeli odpowiada prawu wewnętrznemu co najmniej jednego z państw powiązanych ze sprawą, w szczególności:

• państwa, w którym testament został sporządzony,
• państwa, którego spadkodawca był obywatelem przy sporządzeniu testamentu albo w chwili śmierci,
• państwa, w którym spadkodawca miał miejsce zamieszkania przy sporządzeniu testamentu albo w chwili śmierci,
• państwa, w którym spadkodawca miał miejsce zwykłego pobytu przy sporządzeniu testamentu albo w chwili śmierci,
• w odniesieniu do nieruchomości – państwa, w którym nieruchomość jest położona.

Oznacza to, że na przykład testament sporządzony w formie dopuszczalnej w kraju pobytu może być uznany w Polsce, nawet gdy nie odpowiada typowej polskiej formie testamentu własnoręcznego. Nie wystarcza jednak stwierdzenie, że dokument był ważny w miejscu podpisania. Trzeba również sprawdzić, czy jest testamentem pisemnym objętym konwencją i czy rzeczywiście spełnia wymagania wskazanego prawa.

Drugą warstwą jest prawo właściwe dla całego spadku. W sprawach objętych rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 stosuje się co do zasady prawo państwa, w którym zmarły miał zwykły pobyt w chwili śmierci. Spadkodawca może jednak wybrać dla dziedziczenia prawo państwa swojego obywatelstwa. W wyjątkowej sytuacji całokształt okoliczności może wskazywać na oczywiście ściślejszy związek z innym państwem.

Kto jest uprawniony lub zobowiązany

Na testament mogą powoływać się przede wszystkim osoby wskazane w nim jako spadkobiercy, zapisobiercy lub inni beneficjenci. Jeżeli dokument obejmuje tylko część majątku albo okaże się nieważny w całości lub części, do dziedziczenia mogą dojść także spadkobiercy ustawowi.

Osoby pominięte w testamencie nie zawsze tracą wszystkie uprawnienia. Mogą uczestniczyć w postępowaniu spadkowym, kwestionować autentyczność lub ważność dokumentu, a także dochodzić ochrony przewidzianej przez prawo właściwe dla spadku. Nie należy jednak automatycznie zakładać, że zawsze będzie to polski zachowek. Zakres ochrony małżonka, dzieci lub rodziców zależy od prawa rządzącego dziedziczeniem.

Osoba, u której znajduje się testament, ma po śmierci spadkodawcy obowiązek złożyć go w sądzie spadku. Sąd może nakazać złożenie dokumentu, a bezzasadne zatrzymanie testamentu może prowadzić do odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę. W toku sprawy sąd ustala krąg zainteresowanych, bada testament i wskazuje spadkobierców oraz ich udziały. Notariusz może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia tylko wtedy, gdy spełnione są ustawowe warunki, wszyscy potrzebni uczestnicy są zgodni i nie ma wątpliwości wymagających rozstrzygnięcia przez sąd.

Do kręgu zainteresowanych mogą należeć również wykonawca testamentu, wierzyciele spadku, współwłaściciele składników majątku oraz organy prowadzące rejestry. Ich prawa nie wynikają wyłącznie z samego testamentu, ale dokument może wpływać na to, kto reprezentuje spadek, odpowiada za długi i może żądać wpisu własności.

Warunki powstania prawa albo obowiązku

Aby osoba wskazana w zagranicznym testamencie mogła skutecznie wykazać swoje prawa w Polsce, trzeba zazwyczaj potwierdzić kilka odrębnych przesłanek:

1. Otwarcie spadku. Dziedziczenie następuje z chwilą śmierci spadkodawcy. Testament nie przenosi majątku za jego życia.
2. Istnienie i autentyczność dokumentu. Należy przedstawić oryginał albo urzędowy odpis, jeśli dane prawo i rodzaj dokumentu na to pozwalają. Skan lub niepoświadczona kopia mogą nie wystarczyć.
3. Ważność formy. Dokument musi spełniać wymagania co najmniej jednego prawa wskazanego przez właściwe normy kolizyjne, w szczególności konwencję haską.
4. Ważność materialna. Trzeba ocenić zdolność testowania, świadome i swobodne podjęcie decyzji, dopuszczalność treści oraz brak wad oświadczenia.
5. Brak skutecznego odwołania. Późniejszy testament, oświadczenie o odwołaniu, zniszczenie dokumentu albo inne zachowanie może mieć znaczenie zależnie od prawa właściwego.
6. Możliwość ustalenia beneficjentów i rozrządzeń. Treść musi pozwalać określić, kto dziedziczy i w jakim zakresie, ewentualnie po zastosowaniu zasad interpretacji właściwego prawa.
7. Przyjęcie albo odrzucenie spadku. Spadkobierca powinien pilnować terminu na oświadczenie, zwłaszcza gdy spadek może być zadłużony.
8. Dokument potwierdzający następstwo prawne. Do wpisu nieruchomości, wypłaty środków z banku lub rozporządzania majątkiem zwykle potrzebne jest prawomocne postanowienie, zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, europejskie poświadczenie spadkowe albo odpowiedni zagraniczny dokument wywołujący skutki w Polsce.

Sam zapis w testamencie nie przesądza zatem, że dana osoba od razu będzie mogła sprzedać mieszkanie albo pobrać pieniądze z rachunku. Testament jest podstawą powołania do spadku, natomiast wobec sądu, banku, księgi wieczystej lub urzędu trzeba jeszcze wykazać następstwo prawne w odpowiedniej procedurze.

Wyjątki i sytuacje, w których zasada nie działa

Najczęstszy mit brzmi: „testament zagraniczny jest nieważny, bo nie został sporządzony po polsku”. Język sam w sobie nie przesądza o ważności. Dokument obcojęzyczny wymaga jednak zwykle tłumaczenia na potrzeby polskiego postępowania. Nieprawdziwe jest również twierdzenie odwrotne, że każdy dokument podpisany przed zagranicznym notariuszem musi być automatycznie skuteczny w Polsce.

Rzeczywiste problemy pojawiają się zwłaszcza wtedy, gdy:

• testament nie spełnia wymagań żadnego prawa, według którego można ocenić jego formę,
• przedstawiono jedynie kopię, a oryginał zaginął i nie można wiarygodnie odtworzyć treści ani okoliczności sporządzenia,
• podpis lub treść są podrobione, dokument został przerobiony albo istnieją rozbieżne wersje,
• spadkodawca nie miał wymaganej zdolności albo działał pod wpływem groźby, podstępu lub istotnego błędu,
• testament został skutecznie odwołany albo pozostaje w sprzeczności z późniejszym rozrządzeniem,
• zastosowano nietypową formę, na przykład nagranie wideo, wiadomość elektroniczną lub testament ustny, której dopuszczalność i sposób udowodnienia wymagają odrębnej oceny,
• dokument jest testamentem wspólnym, umową dotyczącą spadku albo inną czynnością, której kwalifikacja różni się między państwami,
• spadkodawca zmarł przed 17 sierpnia 2015 r. albo testament sporządzono wcześniej, a do sprawy mają zastosowanie przepisy przejściowe,
• skutek wynikający z obcego prawa byłby w konkretnym przypadku oczywiście sprzeczny z podstawowymi zasadami polskiego porządku prawnego; jest to wyjątek stosowany ostrożnie, a nie ogólny sposób pomijania prawa obcego.

Apostille nie usuwa tych problemów. Potwierdza autentyczność podpisu, pieczęci lub urzędowego charakteru dokumentu, ale nie dowodzi, że spadkodawca był świadomy, treść nie została odwołana ani że testament rozporządza całym spadkiem.

Jak wykazać swoje prawa

W pierwszej kolejności należy zabezpieczyć testament i ustalić, czy jest to oryginał, urzędowy odpis, dokument notarialny czy prywatne pismo. Jeżeli testament znajduje się u notariusza, w sądzie lub rejestrze za granicą, trzeba uzyskać dokument w formie, która może zostać wykorzystana w polskim postępowaniu.

Do typowego zestawu dowodów należą:

• akt zgonu spadkodawcy,
• oryginał testamentu albo dopuszczalny urzędowy odpis,
• dokumenty stanu cywilnego wykazujące pokrewieństwo, małżeństwo lub zmianę nazwiska,
• dowody obywatelstwa, miejsca zamieszkania i zwykłego pobytu spadkodawcy,
• informacje o dacie i miejscu sporządzenia testamentu,
• tłumaczenie przysięgłe dokumentów na język polski,
• apostille, legalizacja albo podstawa zwolnienia z tych formalności, jeżeli są wymagane,
• dowód treści prawa obcego, gdy jest potrzebny do oceny formy, ważności lub skutków testamentu,
• wcześniejsze i późniejsze testamenty oraz dowody dotyczące ich odwołania,
• dokumenty dotyczące majątku i długów, w tym odpisy ksiąg wieczystych, umowy, wyciągi i zaświadczenia.

Dokumenty urzędowe wydane w państwie członkowskim Unii Europejskiej na potrzeby rozporządzenia nr 650/2012 co do zasady nie wymagają legalizacji. W relacjach z innymi państwami trzeba sprawdzić konwencję apostille, umowę dwustronną albo wymóg legalizacji konsularnej. Prywatny testament własnoręczny nie staje się ważny tylko dlatego, że dołączono do niego apostille dotyczące innego urzędowego poświadczenia.

Gdy treść prawa obcego jest istotna, sąd może ustalać ją z urzędu, ale strony powinny wskazać właściwe przepisy, dokumenty i okoliczności. W trudniejszej sprawie potrzebna może być informacja właściwego organu, opinia biegłego albo wiarygodne opracowanie prawa obcego. Tłumaczenie tekstu ustawy nie zawsze wystarcza, ponieważ znaczenie mogą mieć także zasady interpretacji i praktyka danego państwa.

Jeżeli sprawa dotyczy polskich mieszkań lub domów planowanych dla potomków mieszkających poza krajem, pomocne jest również omówienie Nieruchomości w Polsce dla dzieci. Ten temat wymaga osobnego porównania skutków testamentu i darowizny, dlatego nie należy sprowadzać go wyłącznie do ważności dokumentu zagranicznego.

Terminy, koszty i właściwa procedura

Właściwa ścieżka zależy od tego, gdzie zmarły miał zwykły pobyt, gdzie znajduje się majątek, czy toczy się już postępowanie za granicą oraz jaki dokument ma potwierdzać dziedziczenie. W Polsce sprawę o stwierdzenie nabycia spadku prowadzi sąd rejonowy właściwy według ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w Polsce. Jeżeli nie da się go ustalić, znaczenie ma miejsce położenia majątku lub jego części, a w braku takiej podstawy – sąd właściwy dla miasta stołecznego Warszawy.

Praktyczna kolejność działań jest zwykle następująca:

1. Zabezpiecz testament i akt zgonu. Osoba posiadająca testament powinna złożyć go w sądzie spadku, aby dokument mógł zostać otwarty i ogłoszony.
2. Ustal jurysdykcję i prawo właściwe. Sprawdź zwykły pobyt zmarłego, wybór prawa, obywatelstwo, położenie majątku i ewentualne postępowanie za granicą.
3. Przygotuj dokumenty zagraniczne. Uzyskaj właściwą postać dokumentu, tłumaczenie i – gdy jest to wymagane – apostille albo legalizację.
4. Wybierz dokument spadkowy. W niespornych sprawach może być możliwy akt poświadczenia dziedziczenia. Przy sporze, niejasnym prawie obcym, brakach dokumentów lub sprzecznych testamentach bezpieczną drogą jest zwykle postępowanie sądowe.
5. Uzyskaj potwierdzenie praw. Może to być polskie postanowienie, zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, europejskie poświadczenie spadkowe albo zagraniczny dokument podlegający uznaniu lub przyjęciu w Polsce.
6. Zrealizuj dalsze obowiązki. Zgłoś nabycie do urzędu skarbowego, ujawnij własność nieruchomości w księdze wieczystej i przedstaw dokument spadkowy bankowi lub innym instytucjom.

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku podlega opłacie sądowej 100 zł. Dodatkowo pobierana jest opłata 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego. Do tego mogą dojść koszty tłumaczeń przysięgłych, uzyskania odpisów, apostille lub legalizacji, ustalenia prawa obcego, przesyłek międzynarodowych, notariusza i pełnomocnika. W sprawie z kilkoma państwami wydatki te mogą być większe niż sama opłata sądowa.

Nie ma ogólnego terminu, po którego upływie nie wolno złożyć wniosku o stwierdzenie nabycia spadku. Zwłoka bywa jednak ryzykowna. Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się co do zasady w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule powołania. Brak oświadczenia oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Roszczenia osób bliskich, podatki, dowody i możliwość odnalezienia świadków mają własne terminy lub praktyczne ograniczenia.

Osoby należące do najbliższej rodziny mogą korzystać ze zwolnienia podatkowego, jeżeli spełnią warunki ustawowe i zgłoszą nabycie na formularzu SD-Z2 co do zasady w ciągu 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia, zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydania europejskiego poświadczenia spadkowego. Sposób liczenia terminu trzeba dopasować do dokumentu, na podstawie którego wykazywane jest nabycie.

Skutki dla pozostałych zainteresowanych

Uznanie zagranicznego testamentu może zmienić krąg spadkobierców ustawowych, ich udziały i sposób zarządzania majątkiem. Do czasu działu spadku kilku spadkobierców pozostaje zazwyczaj współuprawnionych do masy spadkowej, a ważniejsze rozporządzenia mogą wymagać współdziałania. Testament nie usuwa również długów spadkowych ani praw wierzycieli.

Małżonek, dzieci lub rodzice pominięci w testamencie powinni najpierw ustalić prawo właściwe dla spadku. Dopiero ono odpowie, czy przysługuje im zachowek, rezerwa spadkowa, udział konieczny albo inny środek ochrony. Polski majątek nie powoduje automatycznie zastosowania polskich przepisów o zachowku do całego spadku.

Wobec banku, sądu wieczystoksięgowego, spółki lub urzędu liczy się dokument potwierdzający następstwo prawne, a nie sam testament. Zagraniczne orzeczenie, akt notarialny lub europejskie poświadczenie spadkowe mogą podlegać odmiennym zasadom uznania, przyjęcia albo wykorzystania. Niekiedy potrzebne jest sprostowanie danych osobowych, wykazanie zmiany nazwiska lub ujednolicenie oznaczenia nieruchomości.

Miejsce zamieszkania spadkobiercy za granicą nie pozbawia go praw do majątku w Polsce. Może jednak utrudnić doręczenia, złożenie oświadczeń, podpisanie działu spadku lub rozliczenie podatku. Praktyczne zagadnienia dotyczące potomków mieszkających w Stanach Zjednoczonych szerzej przedstawia materiał Spadek w Polsce dla dzieci.

Najczęstsze błędy przy testamencie sporządzonym za granicą

• Badanie wyłącznie polskiej formy. Skutek: przedwczesne uznanie dokumentu za nieważny. Naprawa: sprawdzenie wszystkich łączników z konwencji haskiej i dowodu treści właściwego prawa.
• Utożsamienie miejsca położenia majątku z prawem całego spadku. Skutek: błędne wyliczenie udziałów lub zachowku. Naprawa: ustalenie zwykłego pobytu, wyboru prawa i ewentualnego ściślejszego związku.
• Przedłożenie tylko skanu albo zwykłej kopii. Skutek: wezwanie do uzupełnienia braków, spór o autentyczność lub odmowa dokonania czynności. Naprawa: pozyskanie oryginału lub urzędowego odpisu i wyjaśnienie losów pierwotnego dokumentu.
• Założenie, że apostille potwierdza ważność testamentu. Skutek: pominięcie wad formy, zdolności lub odwołania. Naprawa: traktowanie uwierzytelnienia wyłącznie jako jednego z elementów dokumentacji.
• Brak tłumaczenia przysięgłego. Skutek: opóźnienie postępowania i dodatkowe wezwania. Naprawa: przetłumaczenie testamentu wraz z poświadczeniami, pieczęciami i załącznikami istotnymi dla sprawy.
• Pominięcie wcześniejszych testamentów. Skutek: niepełne ustalenie ostatniej woli i ryzyko późniejszego wzruszenia rozstrzygnięcia. Naprawa: sprawdzenie rejestrów, kancelarii, sądów i dokumentów rodzinnych w każdym związanym państwie.
• Złożenie sprawy w niewłaściwym państwie lub sądzie. Skutek: odrzucenie wniosku, zawieszenie albo dublowanie postępowań. Naprawa: ustalenie jurysdykcji przed rozpoczęciem procedury.
• Przeoczenie terminu na odrzucenie spadku lub zgłoszenie podatkowe. Skutek: wejście w spadek z odpowiedzialnością za długi w ustawowym zakresie albo utrata zwolnienia podatkowego. Naprawa: liczenie terminów oddzielnie dla każdego spadkobiercy i każdego obowiązku.

Nie każdy błąd da się naprawić po wydaniu prawomocnego rozstrzygnięcia lub po upływie terminu. Jeżeli istnieją sprzeczne testamenty, ryzyko zadłużenia albo spór rodzinny, dokumenty warto uporządkować przed pierwszym oświadczeniem procesowym.

FAQ

Czy testament własnoręczny napisany za granicą jest ważny w Polsce?

Może być ważny. Trzeba sprawdzić, czy spełnia wymagania prawa miejsca sporządzenia, obywatelstwa, miejsca zamieszkania, zwykłego pobytu albo – w zakresie nieruchomości – miejsca jej położenia. Samo sporządzenie dokumentu poza Polską nie powoduje nieważności.

Czy zagraniczny testament musi mieć apostille?

Nie zawsze. Zależy to od rodzaju dokumentu, państwa jego pochodzenia, prawa UE, konwencji międzynarodowych i celu użycia. Apostille potwierdza urzędowe pochodzenie dokumentu, a nie jego ważność materialną ani prawdziwość ostatniej woli.

Czy testament trzeba przetłumaczyć na język polski?

W polskim postępowaniu co do zasady trzeba przedstawić tłumaczenie wykonane przez tłumacza przysięgłego. Należy przetłumaczyć także istotne pieczęcie, poświadczenia i załączniki, a nie tylko samą treść rozrządzeń.

Czy polski notariusz może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia na podstawie zagranicznego testamentu?

Bywa to możliwe, ale zależy od jurysdykcji, dokumentów, zgodności uczestników i braku wątpliwości. Spór o autentyczność, prawo obce, krąg spadkobierców lub sprzeczne testamenty zwykle wymaga rozstrzygnięcia sądu.

Które prawo decyduje o zachowku po osobie mieszkającej za granicą?

Nie zawsze prawo polskie. O ochronie osób bliskich decyduje zasadniczo prawo właściwe dla całego spadku, ustalone według zwykłego pobytu zmarłego, skutecznego wyboru prawa obywatelstwa i ewentualnych wyjątków.

Czy zagraniczne postanowienie spadkowe działa w Polsce automatycznie?

Zależy od państwa pochodzenia i rodzaju dokumentu. W Unii Europejskiej znaczenie ma rozporządzenie nr 650/2012, a poza nim przepisy krajowe i umowy międzynarodowe. Czasem potrzebne jest uznanie, stwierdzenie wykonalności, przyjęcie dokumentu albo dodatkowe zaświadczenie.

Czy jest termin na rozpoczęcie sprawy o spadek w Polsce?

Nie ma jednego ogólnego terminu na wniosek o stwierdzenie nabycia spadku. Trzeba jednak pilnować między innymi 6 miesięcy na przyjęcie lub odrzucenie spadku oraz terminów podatkowych i terminów dotyczących konkretnych roszczeń.

Podsumowanie

Testament sporządzony za granicą może działać w Polsce, ale jego ocena wymaga kilku osobnych kroków. Najpierw należy zabezpieczyć właściwy dokument, następnie sprawdzić formę według konwencji haskiej, ustalić prawo właściwe dla spadku i właściwy organ, a dopiero potem przeprowadzić postępowanie potwierdzające prawa spadkobierców. Szczególną uwagę trzeba poświęcić sprzecznym testamentom, długom, tłumaczeniom, uwierzytelnieniu dokumentów oraz terminom na oświadczenia i zgłoszenie podatkowe.

Przed złożeniem wniosku dobrze jest sporządzić chronologię miejsc pobytu, obywatelstw i testamentów spadkodawcy oraz listę majątku w każdym państwie. Pozwala to uniknąć błędnego założenia, że polskie prawo i polski sąd są właściwe tylko dlatego, że część spadku znajduje się w Polsce.

Źródła

• Konwencja dotycząca kolizji praw w przedmiocie formy rozporządzeń testamentowych, sporządzona w Hadze 5 października 1961 r., w szczególności art. 1.
• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012, w szczególności art. 20–27, art. 74–75 i art. 83.
• Ustawa z 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe, w szczególności art. 66a.
• Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności przepisy o testamentach, nabyciu spadku i art. 1015.
• Ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 628, art. 646–654, art. 669–677 i art. 1143.
• Ustawa z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 49.
• Ustawa z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, w szczególności przepisy dotyczące zgłoszenia nabycia przez osoby najbliższe.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.