Spadek w Polsce dla dzieci mieszkających w USA

Cztery kwestie, które trzeba rozdzielić przy spadku z USA

W sprawie łączącej Polskę i USA nie wystarczy odpowiedzieć na pytanie, gdzie znajduje się mieszkanie albo gdzie sporządzono testament. Inne przepisy rozstrzygają o jurysdykcji sądu, inne o prawie właściwym dla spadku, inne o ważności testamentu co do formy, a jeszcze inne o nabyciu polskiej nieruchomości przez osobę nieposiadającą obywatelstwa polskiego.

Kiedy polski sąd ma jurysdykcję międzynarodową?

Zgodnie z art. 4 rozporządzenia (UE) nr 650/2012 co do zasady jurysdykcję do orzekania o ogóle spraw dotyczących spadku mają sądy państwa członkowskiego, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci. Jeżeli więc spadkodawca rzeczywiście mieszkał na stałe w Polsce, punktem wyjścia jest jurysdykcja polska.

Inaczej trzeba podejść do sytuacji, w której spadkodawca miał miejsce zwykłego pobytu w USA. Wtedy nie można uznać, że sama nieruchomość w Polsce automatycznie wystarcza do przeprowadzenia tutaj postępowania dotyczącego całego spadku. Trzeba zbadać jurysdykcję dodatkową z art. 10 rozporządzenia.

• Jeżeli składnik majątku spadkowego znajduje się w Polsce, polskie sądy mogą mieć jurysdykcję do całego spadku, gdy zmarły miał obywatelstwo polskie w chwili śmierci.
• Jeżeli ten warunek nie jest spełniony, jurysdykcja do całego spadku może wynikać z tego, że zmarły miał wcześniej miejsce zwykłego pobytu w Polsce, o ile w chwili wszczęcia postępowania od zmiany tego miejsca nie upłynęło więcej niż pięć lat.
• Jeżeli żaden sąd państwa członkowskiego nie ma jurysdykcji do całego spadku na podstawie art. 10 ust. 1, sądy państwa członkowskiego, w którym znajdują się składniki spadku, mogą orzekać tylko co do składników położonych w tym państwie.

Dopiero po stwierdzeniu, że polskie sądy mają jurysdykcję międzynarodową, można przejść do krajowych zasad właściwości miejscowej, w tym do art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten wskazuje sąd spadku, ale nie zastępuje reguł jurysdykcji międzynarodowej.

Jakie prawo jest właściwe dla spadku?

Jurysdykcja i prawo właściwe to dwa różne zagadnienia. Zgodnie z art. 21 rozporządzenia 650/2012 zasadą jest stosowanie do ogółu spraw spadkowych prawa państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci. Rozporządzenie ma w tym zakresie zastosowanie uniwersalne, dlatego wskazane w ten sposób prawo może być prawem państwa spoza Unii Europejskiej, w tym prawem właściwym dla sytuacji powiązanej z USA.

Osoba posiadająca obywatelstwo polskie może na podstawie art. 22 wybrać prawo polskie jako prawo właściwe dla całości spadku. Wybór powinien być dokonany w rozrządzeniu na wypadek śmierci w sposób wyraźny albo wynikać z jego postanowień. Przy kilku obywatelstwach można wybrać prawo państwa, którego obywatelstwo dana osoba posiada w chwili wyboru albo w chwili śmierci.

Sam wybór prawa polskiego nie oznacza jednak automatycznie, że właściwy będzie polski sąd. Jurysdykcję nadal trzeba ocenić odrębnie według rozporządzenia 650/2012. To rozdzielenie ma szczególne znaczenie dla polskich obywateli od lat mieszkających w USA.

Czy testament sporządzony w USA jest ważny w Polsce?

Testament sporządzony w USA nie musi odpowiadać wyłącznie polskim wymogom testamentu własnoręcznego, aby mógł być uznany w Polsce za ważny co do formy. Formalną ważność trzeba oceniać odrębnie, w szczególności według Konwencji haskiej z 5 października 1961 r. dotyczącej kolizji praw w przedmiocie formy rozporządzeń testamentowych.

Konwencja przewiduje szeroki katalog łączników. Testament może być ważny co do formy m.in. wtedy, gdy odpowiada prawu:

• miejsca, w którym spadkodawca dokonał rozrządzenia testamentowego,
• państwa, którego obywatelem był w chwili sporządzenia testamentu albo w chwili śmierci,
• miejsca jego zamieszkania w chwili sporządzenia testamentu albo w chwili śmierci,
• miejsca jego zwykłego pobytu w chwili sporządzenia testamentu albo w chwili śmierci,
• w odniesieniu do nieruchomości – miejsca jej położenia.

Dlatego testament sporządzony zgodnie z prawem właściwego stanu USA może być ważny co do formy w Polsce, nawet jeśli nie wygląda jak polski testament holograficzny. Osobno trzeba natomiast zbadać jego treść, prawo właściwe dla dziedziczenia i możliwość użycia dokumentu w polskim postępowaniu. Szerzej omawia to artykuł testament sporządzony za granicą – czy działa w Polsce?.

Co warto doprecyzować w testamencie?

Jeżeli testament ma obejmować majątek w Polsce, warto jednoznacznie wskazać spadkobierców i ich udziały, a jeżeli spadkodawca chce skorzystać z art. 22 rozporządzenia 650/2012 – jasno wyrazić wybór prawa polskiego. Przy wskazywaniu konkretnych nieruchomości pomocne są dane pozwalające je zidentyfikować, ale sam opis lokalu nie rozstrzyga jeszcze, czy zapis ma charakter powołania do spadku, zapisu zwykłego czy zapisu windykacyjnego.

Jeżeli właściwe będzie prawo polskie, znaczenie mogą mieć również przepisy o zachowku. Samo ujęcie mieszkania w testamencie nie odbiera też właścicielowi prawa do rozporządzania nim za życia – zob. sprzedaż mieszkania zapisanego w testamencie, gdy spadkodawca żyje.

Dokumenty z USA: apostille, tłumaczenie i pełnomocnik

W polskiej sprawie spadkowej mogą być potrzebne m.in. akt zgonu, testament, akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo, dokumenty dotyczące obywatelstwa i miejsca zwykłego pobytu oraz dokumenty odnoszące się do majątku w Polsce. Zakres dokumentów zależy od tego, co trzeba wykazać w konkretnej sprawie.

W przypadku amerykańskich dokumentów urzędowych trzeba ustalić, czy dany dokument powinien zostać opatrzony apostille, kto jest właściwy do jej wydania i czy dokument wymaga wcześniejszego poświadczenia. Nie należy stosować jednego schematu do wszystkich dokumentów i wszystkich stanów USA. Polska i USA są stronami Konwencji haskiej znoszącej wymóg legalizacji zagranicznych dokumentów urzędowych, dlatego dla dokumentów objętych tą konwencją co do zasady stosuje się apostille zamiast legalizacji konsularnej.

Dokument sporządzony po angielsku, który ma zostać użyty przed polskim sądem lub notariuszem, zwykle trzeba przedstawić wraz z tłumaczeniem na język polski wykonanym przez tłumacza przysięgłego. W przypadku prywatnego testamentu lub dokumentu o nietypowej formie najpierw trzeba ustalić, jakie poświadczenie jest w ogóle możliwe i wymagane dla danego dokumentu.

Spadkobierca mieszkający w USA nie zawsze musi osobiście przyjeżdżać do Polski. W wielu czynnościach może działać przez pełnomocnika, ale forma pełnomocnictwa i sposób jego poświadczenia muszą odpowiadać czynności, do której ma być użyte. Przy wezwaniu do sądu warto sprawdzić również zasady dotyczące pobytu spadkobiercy za granicą i stawiennictwa na sprawie spadkowej.

Europejskie poświadczenie spadkowe służy wykazywaniu statusu spadkobiercy, zapisobiercy, wykonawcy testamentu lub zarządcy spadku w transgranicznych sprawach objętych systemem unijnym. Nie jest to dokument wydawany na potrzeby postępowania prowadzonego w USA i nie zastępuje dokumentów wymaganych przez prawo amerykańskie.

Nieruchomość w Polsce a obywatelstwo spadkobiercy

Samo miejsce zamieszkania dziecka w USA nie mówi jeszcze, czy jest ono cudzoziemcem w rozumieniu ustawy o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców. Osoba fizyczna jest cudzoziemcem na potrzeby tej ustawy wtedy, gdy nie posiada obywatelstwa polskiego. Dziecko mające jednocześnie obywatelstwo polskie i amerykańskie nie jest zatem traktowane na tej podstawie jak cudzoziemiec.

Jeżeli dziecko ma wyłącznie obywatelstwo USA, trzeba uwzględnić art. 7 ust. 2 ustawy z 24 marca 1920 r. Zgodnie z tym przepisem ustawy co do zasady nie stosuje się do nabycia w drodze dziedziczenia lub zapisu windykacyjnego przez osoby uprawnione do dziedziczenia ustawowego. Dziecko spadkodawcy należy co do zasady do takiego kręgu, dlatego przy dziedziczeniu po rodzicu wyjątek ten ma podstawowe znaczenie także wtedy, gdy dziecko zostało powołane w testamencie.

Inaczej wygląda sytuacja osoby powołanej wyłącznie w testamencie, która nie należy do kręgu osób uprawnionych do dziedziczenia ustawowego. Art. 7 ust. 3 przewiduje dla takiego cudzoziemca szczególną regułę: jeżeli do nabycia nieruchomości wymagane jest zezwolenie, powinien wystąpić o nie w terminie dwóch lat od otwarcia spadku. Jeżeli wymagane zezwolenie nie zostanie uzyskane na podstawie wniosku złożonego w tym terminie, własność nieruchomości lub prawo użytkowania wieczystego nabywają osoby, które byłyby powołane do spadku z ustawy. Przed zastosowaniem tej reguły trzeba jeszcze sprawdzić, czy w danej sytuacji nie działa odrębne zwolnienie z obowiązku uzyskania zezwolenia, w szczególności wynikające z art. 8 ustawy.

Sąd lub notariusz dopiero po ustaleniu jurysdykcji

Jeżeli z analizy rozporządzenia 650/2012 wynika, że polskie organy mogą prowadzić sprawę, kolejnym krokiem jest wybór właściwego krajowego trybu. Sąd może wydać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. Akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza może być możliwy, jeżeli spełnione są warunki ustawowe i nie ma przeszkód do dokonania czynności. Przy testamencie zagranicznym, konieczności badania prawa obcego lub sporze między zainteresowanymi częściej potrzebne jest postępowanie sądowe.

W postępowaniu sądowym art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego określa właściwość miejscową sądu spadku. Co do zasady jest to sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w Polsce, a jeżeli takiego miejsca nie da się ustalić – sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. Dopiero gdy brak również tej podstawy, właściwy jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy. Reguły te stosuje się po wcześniejszym ustaleniu jurysdykcji międzynarodowej Polski.

Opłata stała od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł. Do kosztów mogą dojść odpisy dokumentów, tłumaczenia przysięgłe, poświadczenia, pełnomocnik oraz późniejszy wpis prawa własności w księdze wieczystej.

Po uzyskaniu prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo aktu poświadczenia dziedziczenia trzeba zadbać o ujawnienie prawa spadkobierców w księdze wieczystej nieruchomości. Jest to odrębny etap od samego ustalenia, kto dziedziczy.

Podatek i zgłoszenie nabycia spadku

Dziecko dziedziczące po rodzicu może co do zasady korzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn przewidzianego dla najbliższej rodziny, jeżeli spełni warunki ustawowe. Przy nabyciu w drodze dziedziczenia formularz SD-Z2 składa się zasadniczo w terminie 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku albo od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Mieszkanie spadkobiercy w USA nie znosi polskich obowiązków podatkowych dotyczących majątku objętego polskimi przepisami.

FAQ

Czy polski sąd ma jurysdykcję, gdy zmarły mieszkał w USA?

Może mieć, ale nie wynika to wyłącznie z położenia nieruchomości w Polsce. Trzeba zbadać art. 10 rozporządzenia 650/2012. Jeżeli w Polsce znajduje się składnik spadku, jurysdykcję do całego spadku może uzasadniać m.in. polskie obywatelstwo zmarłego w chwili śmierci albo – przy spełnieniu warunku pięciu lat – jego wcześniejsze miejsce zwykłego pobytu w Polsce. W innych sytuacjach jurysdykcja może ograniczać się tylko do majątku położonego w Polsce.

Czy dziecko z obywatelstwem USA potrzebuje zezwolenia na mieszkanie w spadku?

Jeżeli dziecko ma także obywatelstwo polskie, nie jest cudzoziemcem w rozumieniu tej ustawy. Jeżeli ma wyłącznie obywatelstwo USA, jako dziecko spadkodawcy należy co do zasady do kręgu spadkobierców ustawowych, a art. 7 ust. 2 wyłącza stosowanie ustawy do nabycia przez taką osobę w drodze dziedziczenia lub zapisu windykacyjnego. Dlatego samo obywatelstwo USA nie powoduje w typowej sytuacji dziedziczenia po rodzicu obowiązku uzyskania zezwolenia.

Czy testament z USA jest ważny w Polsce?

Może być ważny. O jego formie nie decydują wyłącznie polskie przepisy o testamencie własnoręcznym. Konwencja haska z 1961 r. pozwala uznać testament za ważny co do formy na podstawie kilku łączników, w tym prawa miejsca sporządzenia, obywatelstwa, miejsca zamieszkania lub zwykłego pobytu spadkodawcy, a przy nieruchomościach także prawa miejsca ich położenia.

Czy do dokumentów z USA potrzebna jest apostille?

Dla amerykańskich dokumentów urzędowych używanych w Polsce często potrzebna jest apostille, ale sposób jej uzyskania zależy od rodzaju dokumentu i organu, który go wydał. Nie każdy dokument prywatny może zostać opatrzony apostille bez wcześniejszego poświadczenia. Trzeba także sprawdzić, czy potrzebne jest tłumaczenie przysięgłe na język polski.

Czy spadkobierca z USA musi przyjechać do Polski?

Nie w każdej sprawie. Wiele czynności może wykonać pełnomocnik w Polsce, o ile pełnomocnictwo ma odpowiednią formę i zostało prawidłowo poświadczone do użycia w Polsce. Sąd może jednak zażądać określonych dokumentów albo osobistego udziału, jeżeli będzie to potrzebne do wyjaśnienia sprawy.

Źródła:

1. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z 4 lipca 2012 r. – w szczególności art. 4, 10 oraz 20–22.

2. Konwencja dotycząca kolizji praw w przedmiocie formy rozporządzeń testamentowych, sporządzona w Hadze 5 października 1961 r., Dz.U. 1969 nr 34 poz. 284.

3. Ustawa z 24 marca 1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców – w szczególności art. 1, art. 7 ust. 2–3 i art. 8.

4. Ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – w szczególności art. 628.

5. Ustawa z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn – przepisy o zwolnieniu dla najbliższej rodziny i zgłoszeniu nabycia.