Kolejność odrzucania spadku w rodzinie

Potoczne określenie „kolejność odrzucania spadku” może wprowadzać w błąd. Prawo nie nakazuje, aby cała rodzina stawiała się u notariusza według jednego harmonogramu. Najpierw trzeba ustalić, kto jest w danej chwili spadkobiercą z testamentu albo z ustawy. Dopiero osoba powołana do dziedziczenia może skutecznie zdecydować, czy spadek przyjmuje, czy go odrzuca.

Największe ryzyko pojawia się wtedy, gdy rodzina zakłada, że termin wszystkich krewnych biegnie od śmierci spadkodawcy albo że odrzucenie spadku przez rodzica automatycznie obejmuje jego dzieci. Oba założenia są błędne. Każdy spadkobierca ma własny tytuł powołania, własny termin i własne oświadczenie.

Zasada prawna dotycząca kolejności odrzucania spadku w rodzinie

Zgodnie z art. 1020 Kodeksu cywilnego spadkobierca, który odrzucił spadek, zostaje wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Jest to najważniejsza zasada dla ustalenia dalszej kolejności. Odrzucony udział nie znika i nie przechodzi automatycznie na dowolnie wybranego członka rodziny. Trzeba ponownie zastosować reguły dziedziczenia właściwe dla danego przypadku.

Jeżeli spadek odrzuca dziecko zmarłego, jego udział co do zasady przypada jego własnym dzieciom, czyli wnukom spadkodawcy. Jeżeli wnuk także odrzuci spadek, do dziedziczenia mogą wejść jego dzieci. W jednej gałęzi rodziny odrzucanie może więc przechodzić przez kilka pokoleń.

Inaczej działa odrzucenie przez małżonka, rodzica, rodzeństwo albo dalszego krewnego. Skutek zależy od całej konfiguracji rodzinnej: tego, kto żył w chwili śmierci spadkodawcy, czy istnieje testament, czy ktoś został podstawiony w testamencie i kto wcześniej skutecznie odrzucił spadek.

Nie wolno odrzucić spadku „na zapas” po osobie, która jeszcze żyje. Po śmierci spadkodawcy nie należy również składać oświadczenia, zanim dana osoba rzeczywiście zostanie powołana do dziedziczenia. Najpierw trzeba ustalić podstawę powołania, a następnie złożyć oświadczenie w prawidłowym terminie.

Kto jest uprawniony do odrzucenia spadku i w jakiej kolejności

Spadek może odrzucić osoba, która została powołana do dziedziczenia. Kolejność zależy przede wszystkim od tego, czy istnieje ważny testament. Jeżeli testament wskazuje spadkobierców, najpierw analizuje się powołanie testamentowe. Po odrzuceniu przez spadkobiercę testamentowego jego udział może przypaść osobie podstawionej, pozostałym spadkobiercom testamentowym w drodze przyrostu albo spadkobiercom ustawowym.

Przy dziedziczeniu ustawowym orientacyjna kolejność wygląda następująco:

Kolejność nie zawsze przebiega prostą linią od najbliższych do coraz dalszych krewnych. Poszczególne gałęzie mogą dziedziczyć równolegle. Przykładowo, gdy zmarły nie miał dzieci, jedno z jego rodziców nie żyło, a drugie żyje, rodzeństwo może być powołane do udziału przypadającego po nieżyjącym rodzicu bez czekania na decyzję drugiego rodzica.

Szczególną konfigurację pokazuje artykuł Odrzucenie spadku po siostrze, w którym rodzeństwo może być powołane od razu albo dopiero po wyłączeniu wcześniejszych spadkobierców.

Warunki powstania prawa do odrzucenia spadku

Aby oświadczenie było skuteczne, muszą zostać spełnione podstawowe warunki:

• spadkodawca musi nie żyć – przed otwarciem spadku możliwa jest odrębna umowa o zrzeczenie się dziedziczenia, ale nie odrzucenie spadku;
• składający musi być powołany do dziedziczenia z testamentu albo z ustawy;
• oświadczenie musi być jednoznaczne i dotyczyć konkretnego spadku;
• należy zachować termin 6 miesięcy liczony od uzyskania wiedzy o tytule powołania;
• należy dochować wymaganej formy przed sądem albo notariuszem, ewentualnie na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym w trybie przewidzianym prawem;
• osoba działająca za dziecko albo osobę pozostającą pod opieką musi mieć umocowanie do reprezentacji i, gdy prawo tego wymaga, zezwolenie właściwego sądu.

Nie jest konieczne, aby wcześniejszy spadkobierca formalnie zawiadomił wszystkich dalszych krewnych. Dla rozpoczęcia terminu znaczenie ma rzeczywista wiedza konkretnej osoby o tym, że została powołana do spadku. W spornej sprawie sąd może badać, kiedy spadkobierca dowiedział się o śmierci, testamencie, odrzuceniu przez wcześniejszą osobę oraz własnym pokrewieństwie.

Każdy pełnoletni spadkobierca składa własne oświadczenie. Wspólna wizyta rodziny u notariusza jest możliwa organizacyjnie, ale nie tworzy jednego zbiorowego odrzucenia obejmującego wszystkich krewnych.

Wyjątki i sytuacje, w których typowa kolejność nie działa

Testament może zmienić punkt wyjścia. Najpierw trzeba ustalić, czy spadkodawca powołał spadkobierców testamentowych, przewidział podstawienie albo rozporządził tylko częścią spadku. Dopiero potem można ocenić, czy i kiedy uruchamia się dziedziczenie ustawowe.

Rodzeństwo może dziedziczyć równolegle z żyjącym rodzicem. Jeżeli drugi rodzic spadkodawcy nie dożył otwarcia spadku albo jest traktowany jak osoba, która go nie dożyła, udział tej osoby może przejść na rodzeństwo spadkodawcy. Nie zawsze trzeba więc czekać, aż żyjący rodzic odrzuci spadek.

Odrzucenie przez małżonka nie wprowadza do spadku jego krewnych. Dzieci małżonka z innego związku nie wchodzą automatycznie w jego miejsce tylko dlatego, że małżonek odrzucił spadek. Pasierbowie mogą dziedziczyć ustawowo dopiero w szczególnej, późniejszej grupie i po spełnieniu przesłanek ustawowych.

Małoletni nie zawsze wymaga wcześniejszej zgody sądu. Jeżeli dziecko zostało powołane wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, rodzice posiadający władzę rodzicielską działają wspólnie albo jeden działa za zgodą drugiego, a pozostali zstępni rodziców tego dziecka również odrzucają spadek, czynność może nie wymagać zezwolenia sądu. Gdy rodzice się nie zgadzają, sytuacja nie spełnia warunków ustawowych albo występują inne komplikacje, zezwolenie nadal może być konieczne.

Gmina i Skarb Państwa nie mogą odrzucić spadku ustawowego. Są końcowymi spadkobiercami ustawowymi i nabywają spadek z ograniczeniem odpowiedzialności przewidzianym dla dobrodziejstwa inwentarza.

Odrzucenie nie może być częściowe ani warunkowe. Co do zasady nie można zachować mieszkania, a odrzucić samych długów. Oświadczenie złożone pod warunkiem albo z zastrzeżeniem terminu jest nieważne. Wyjątki dotyczą szczególnych tytułów powołania, takich jak podstawienie, przyrost albo jednoczesne powołanie z testamentu i ustawy.

Jak wykazać swoje prawa i prawidłową kolejność

Przed złożeniem oświadczenia warto przygotować dokumenty pozwalające odtworzyć rodzinę i podstawę dziedziczenia. Sąd lub notariusz może wymagać w szczególności:

• odpisu aktu zgonu spadkodawcy;
• dowodu osobistego albo paszportu osoby składającej oświadczenie;
• odpisu aktu urodzenia, a przy zmianie nazwiska także aktu małżeństwa;
• testamentu albo informacji o jego treści i miejscu przechowywania;
• dokumentu potwierdzającego wcześniejsze odrzucenie spadku przez inną osobę, jeżeli od tego zależy własne powołanie;
• danych znanych spadkobierców ustawowych, w tym ich imion, nazwisk, stopnia pokrewieństwa i możliwych adresów;
• dokumentów dotyczących władzy rodzicielskiej, zgody drugiego rodzica albo zezwolenia sądu, jeżeli oświadczenie dotyczy dziecka.

W oświadczeniu wskazuje się imię i nazwisko spadkodawcy, datę i miejsce jego śmierci, ostatnie miejsce zwykłego pobytu, tytuł powołania do spadku oraz jednoznaczną decyzję o odrzuceniu. Należy również podać znane osoby należące do kręgu spadkobierców ustawowych i znane testamenty, nawet jeżeli składający uważa testament za nieważny.

Po dokonaniu czynności trzeba zachować wypis aktu notarialnego, protokół sądowy albo urzędowe potwierdzenie złożenia wniosku. Dokument może być potrzebny, gdy wierzyciel, sąd albo inny członek rodziny nie ma informacji o odrzuceniu.

Terminy, koszty i właściwa procedura

Termin na odrzucenie spadku wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Dla dziecka lub małżonka zmarłego będzie to często dzień uzyskania wiadomości o śmierci, jeżeli osoba wiedziała, że dziedziczy. Dla wnuka, bratanka albo dalszego krewnego termin może rozpocząć się później, gdy dowie się o odrzuceniu przez osobę wyprzedzającą go w dziedziczeniu.

Do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia. Nie jest konieczne, aby sąd zdążył wyznaczyć posiedzenie przed ostatnim dniem terminu. Jeżeli odrzucenie wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas postępowania o zezwolenie.

Oświadczenie można złożyć:

• przed notariuszem;
• w sądzie rejonowym właściwym dla miejsca zamieszkania albo pobytu składającego;
• w sądzie spadku, jeżeli trwa postępowanie o stwierdzenie praw do spadku;
• przez należycie umocowanego pełnomocnika, gdy pełnomocnictwo ma formę pisemną z podpisem urzędowo poświadczonym.

Opłata sądowa od wniosku o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku wynosi 100 zł. Maksymalna stawka taksy notarialnej za sporządzenie oświadczenia wynosi 50 zł netto, do czego mogą dojść VAT, koszty wypisów i inne należności związane z dokumentami. Przy kilku osobach koszty liczy się odrębnie dla poszczególnych czynności.

Szczegółowy przebieg czynności po śmierci rodzica opisuje artykuł Procedura odrzucenia zadłużonego spadku po ojcu.

Skutki dla pozostałych zainteresowanych

Dla osoby odrzucającej podstawowym skutkiem jest utrata praw do aktywów spadku i wyłączenie odpowiedzialności za długi spadkowe w charakterze spadkobiercy. Nie można później żądać udziału w nieruchomości, środkach na rachunku albo innych składnikach tylko dlatego, że ich wartość okazała się wyższa, niż początkowo zakładano.

Dla dzieci i dalszych krewnych odrzucenie może oznaczać powstanie własnego powołania do spadku. Pełnoletnia osoba sama decyduje i składa osobne oświadczenie. Rodzic nie może jednym oświadczeniem odrzucić spadku za siebie i automatycznie za wszystkie dzieci.

Dla wierzycieli spadkodawcy zmienia się osoba, wobec której mogą być kierowane roszczenia. Wierzyciel powinien ustalić rzeczywistych spadkobierców. Samo wysłanie wezwania do członka rodziny nie tworzy odpowiedzialności, jeżeli osoba skutecznie odrzuciła spadek.

Praktyczne znaczenie długów po rodzicu i przejścia udziału na kolejne pokolenie omawia tekst Długi po mamie i odrzucenie spadku.

Trzeba odróżnić wierzycieli spadkodawcy od własnych wierzycieli osoby odrzucającej. Jeżeli spadkobierca odrzucił wartościowy spadek z pokrzywdzeniem swoich wierzycieli, wierzyciel, którego wierzytelność istniała w chwili odrzucenia, może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną wobec niego. Termin wynosi 6 miesięcy od uzyskania wiadomości o odrzuceniu, nie później jednak niż 3 lata od odrzucenia spadku.

Sąd spadku zawiadamia znane mu osoby, które zgodnie z przedstawionymi informacjami mogą zostać powołane po odrzucającym. Nie zwalnia to rodziny z pilnowania własnych terminów, ponieważ brak zawiadomienia nie zawsze oznacza, że termin nie rozpoczął biegu.

Najczęstsze błędy przy ustalaniu kolejności odrzucania spadku

Liczenie terminu wyłącznie od dnia śmierci. Dla najbliższych spadkobierców daty mogą się pokrywać, ale dalszy krewny często dowiaduje się o swoim powołaniu znacznie później. Trzeba ustalić indywidualny początek terminu.

Założenie, że jedno oświadczenie obejmuje całą rodzinę. Każdy pełnoletni spadkobierca działa sam, a za małoletniego trzeba złożyć odrębne oświadczenie przez przedstawiciela ustawowego.

Pominięcie jednej gałęzi rodziny. Odrzucenie przez dziecko spadkodawcy zwykle uruchamia dziedziczenie jego zstępnych, a nie od razu rodzeństwa odrzucającego albo dalszych krewnych zmarłego.

Czekanie na decyzję osoby, od której własne powołanie nie zależy. W niektórych układach rodzice i rodzeństwo dziedziczą równolegle. Nieuzasadnione czekanie może doprowadzić do sporu o zachowanie terminu.

Mylenie odrzucenia spadku ze zrzeczeniem się dziedziczenia. Zrzeczenie się dziedziczenia jest umową zawieraną ze spadkodawcą za jego życia. Po śmierci składa się oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku.

Przekonanie, że brak oświadczenia oznacza brak dziedziczenia. Milczenie powoduje przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność jest ograniczona, ale spadkobierca nadal uczestniczy w sprawach dotyczących spadku i może być adresatem roszczeń wierzycieli.

Brak dokumentu potwierdzającego odrzucenie. Po latach może pojawić się postępowanie sądowe albo wezwanie wierzyciela. Wypis aktu notarialnego lub protokół sądowy pozwala szybko wykazać własną sytuację.

Próba cofnięcia decyzji po odkryciu majątku. Oświadczenie o odrzuceniu jest co do zasady nieodwołalne. Uchylenie się od jego skutków jest możliwe tylko w szczególnym trybie, między innymi przy prawnie istotnym błędzie lub groźbie, i wymaga zatwierdzenia przez sąd.

FAQ

Czy wszyscy członkowie rodziny muszą odrzucić spadek tego samego dnia?

Nie. Każda osoba składa własne oświadczenie w terminie liczonym dla niej indywidualnie. Rodzina może umówić wspólną wizytę u notariusza, jeżeli wszyscy są już powołani, ale nie jest to obowiązkowe.

Czy dziecko dziedziczy po odrzuceniu spadku przez rodzica?

Najczęściej tak, jeżeli chodzi o udział, który przypadał rodzicowi jako dziecku spadkodawcy albo innemu krewnemu posiadającemu zstępnych. Rodzic jest traktowany jak osoba, która nie dożyła otwarcia spadku, a w jego miejsce mogą wejść dzieci.

Czy rodzeństwo musi czekać, aż rodzice odrzucą spadek?

Nie zawsze. Jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy nie żyło w chwili otwarcia spadku, rodzeństwo może od razu dziedziczyć udział przypadający po tym rodzicu. Decyzja żyjącego rodzica dotyczy jego własnego udziału.

Od kiedy wnuk liczy termin 6 miesięcy?

Zasadniczo od dnia, w którym dowiedział się, że został powołany do spadku, na przykład wskutek odrzucenia przez swojego rodzica. Nie należy automatycznie liczyć terminu od śmierci dziadka lub babci.

Czy brak odrzucenia spadku oznacza pełną odpowiedzialność za długi?

Nie. Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli odpowiedzialność co do zasady ograniczoną do wartości stanu czynnego spadku. Nadal trzeba jednak prawidłowo ustalić aktywa, długi i zakres odpowiedzialności.

Czy można odrzucić tylko długi, a zachować majątek?

Co do zasady nie. Odrzucenie dotyczy całego spadku przypadającego z danego tytułu. Nie można wybrać korzystnych składników i wyłączyć zobowiązań.

Czy notariusz sam zawiadomi dalszych spadkobierców?

Notariusz przekazuje oświadczenie wraz z załącznikami do sądu spadku, chyba że zarejestrował akt poświadczenia dziedziczenia. Sąd zawiadamia znane mu osoby mogące dojść do dziedziczenia, ale rodzina nie powinna opierać ochrony terminu wyłącznie na oczekiwaniu na zawiadomienie.

Podsumowanie

Kolejność odrzucania spadku wynika z kolejności dziedziczenia i skutku, zgodnie z którym odrzucający jest traktowany jak osoba, która nie dożyła otwarcia spadku. Najpierw trzeba ustalić testament, krąg spadkobierców oraz wszystkie gałęzie rodziny, a dopiero później planować oświadczenia.

Każda osoba powinna osobno ustalić datę rozpoczęcia swojego terminu 6 miesięcy, przygotować dokumenty i sprawdzić, kto wejdzie w jej miejsce. Szczególnej uwagi wymagają małoletni, osoby mieszkające za granicą oraz sytuacje, w których rodzice i rodzeństwo mogą dziedziczyć równolegle.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 931–935, art. 1012, art. 1015, art. 1018–1024.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 640, art. 640¹, art. 641 i art. 643.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 101.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, art. 49.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej, § 8 pkt 9.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.