Odrzucenie spadku a zrzeczenie się dziedziczenia – najważniejsze różnice

Choć w języku potocznym odrzucenie spadku i zrzeczenie się dziedziczenia bywają używane zamiennie, w prawie są to dwie odrębne instytucje. Pomylenie ich może mieć poważne konsekwencje, zwłaszcza gdy spadek jest zadłużony albo osoba podejmująca decyzję ma dzieci.

Najprostsza zasada jest następująca: jeżeli przyszły spadkodawca jeszcze żyje, spadku nie można odrzucić. Można natomiast rozważyć umowę o zrzeczenie się dziedziczenia. Jeżeli spadkodawca już zmarł, zawarcie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia jest za późne i trzeba ocenić możliwość odrzucenia spadku.

Odrzucenie spadku a zrzeczenie się dziedziczenia – co właściwie porównujemy?

Na czym polega odrzucenie spadku?

Odrzucenie spadku jest jednostronnym oświadczeniem spadkobiercy składanym już po śmierci spadkodawcy. Spadkobierca nie potrzebuje zgody pozostałych członków rodziny ani osób, które w wyniku jego decyzji zostaną powołane do dziedziczenia.

Zgodnie z art. 1015 Kodeksu cywilnego oświadczenie można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Nie zawsze będzie to więc dzień śmierci spadkodawcy. Osoba należąca do dalszej kolejności dziedziczenia może dowiedzieć się o swoim powołaniu dopiero później, przykładowo po odrzuceniu spadku przez osoby dziedziczące przed nią.

Oświadczenie składa się przed sądem albo przed notariuszem. Jeżeli spadkobierca chce skorzystać z drogi sądowej, do zachowania sześciomiesięcznego terminu wystarczy złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia.

Na czym polega zrzeczenie się dziedziczenia?

Zrzeczenie się dziedziczenia działa zupełnie inaczej. Jest umową między potencjalnym spadkobiercą ustawowym a przyszłym spadkodawcą. Musi zostać zawarta, gdy przyszły spadkodawca jeszcze żyje, i wymaga formy aktu notarialnego.

Nie można więc jednostronnie oświadczyć, że zrzeka się przyszłego spadku. Druga strona umowy – przyszły spadkodawca – musi się na takie rozwiązanie zgodzić. Kodeks cywilny pozwala również ograniczyć zrzeczenie jedynie do prawa do zachowku w całości albo w części, ale jest to odrębny wariant, który powinien zostać świadomie określony w umowie.

Najważniejsze różnice prawne – forma, termin, osoby uprawnione i skutki dla rodziny

Moment podjęcia decyzji

Odrzucenie spadku jest możliwe dopiero po otwarciu spadku, czyli po śmierci spadkodawcy. Zrzeczenie się dziedziczenia musi natomiast nastąpić wcześniej. Śmierć przyszłego spadkodawcy definitywnie zamyka możliwość zawarcia umowy zrzeczenia się dziedziczenia po tej osobie.

Jednostronne oświadczenie a umowa

Do odrzucenia spadku wystarcza decyzja spadkobiercy i prawidłowe złożenie oświadczenia. Zrzeczenie się dziedziczenia wymaga zgodnych oświadczeń dwóch stron: przyszłego spadkodawcy oraz osoby, która jest jego potencjalnym spadkobiercą ustawowym.

Termin 6 miesięcy

Przy odrzuceniu spadku podstawowe znaczenie ma termin z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. Wynosi on 6 miesięcy od dnia, w którym dana osoba dowiedziała się o tytule swojego powołania do spadku. Jeżeli w tym czasie nie złoży oświadczenia, co do zasady dochodzi do przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Przy umowie zrzeczenia się dziedziczenia nie występuje analogiczny sześciomiesięczny termin. Kluczowa granica jest inna: umowa musi zostać zawarta za życia przyszłego spadkodawcy.

Czy decyzję można zmienić?

Prawidłowo złożonego oświadczenia o odrzuceniu spadku nie można po prostu odwołać dlatego, że spadkobierca zmienił zdanie. W szczególnych przypadkach możliwe jest uchylenie się przed sądem od skutków prawnych oświadczenia złożonego pod wpływem błędu lub groźby albo od skutków niezłożenia oświadczenia z takich przyczyn. Jest to jednak odrębna procedura wymagająca spełnienia ustawowych przesłanek i zatwierdzenia przez sąd.

Zrzeczenie się dziedziczenia może zostać uchylone przez późniejszą umowę między osobą, która wcześniej się zrzekła, a przyszłym spadkodawcą. Także ta umowa wymaga aktu notarialnego. Zrzekający się nie może więc samodzielnie przywrócić sobie praw spadkowych.

Co dzieje się z dziećmi?

To jedna z najważniejszych praktycznych różnic. Osoba, która odrzuciła spadek, jest traktowana tak, jakby nie dożyła jego otwarcia. W rezultacie jej dzieci albo dalsi zstępni mogą – zależnie od układu rodzinnego i podstawy dziedziczenia – wejść w jej miejsce.

Przy zrzeczeniu się dziedziczenia zasadą jest natomiast objęcie zrzeczeniem również zstępnych zrzekającego się. Strony mogą jednak postanowić w umowie inaczej. Jeżeli celem rodziny jest wyłączenie tylko jednej osoby, ale pozostawienie możliwości dziedziczenia jej dzieciom, treść aktu notarialnego trzeba odpowiednio ukształtować.

Czy po zrzeczeniu można dziedziczyć z testamentu?

Umowa z art. 1048 Kodeksu cywilnego dotyczy dziedziczenia ustawowego. Zrzeczenie się dziedziczenia ustawowego samo w sobie nie wyłącza możliwości powołania zrzekającego się później do spadku w testamencie. Takie rozumienie przepisów potwierdza orzecznictwo Sądu Najwyższego.

Różnice w kosztach, czasie i dokumentach

Przy wyborze rozwiązania znaczenie mają nie tylko skutki prawne. Inna jest również procedura, koszt i zestaw informacji potrzebnych do przeprowadzenia czynności.

W postępowaniu dotyczącym odrzucenia spadku szczególnie ważne jest prawidłowe ustalenie daty, od której dla konkretnej osoby rozpoczął się jej sześciomiesięczny termin. Nie należy automatycznie przyjmować, że dla wszystkich członków rodziny biegnie on od dnia śmierci spadkodawcy.

Skutki dla majątku, długów i innych zainteresowanych

Skutki odrzucenia spadku

Osoba, która skutecznie odrzuciła spadek, zostaje wyłączona od dziedziczenia tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Oznacza to, że nie nabywa praw należących do tego spadku, ale jednocześnie nie pozostaje spadkobiercą odpowiedzialnym za długi spadkowe z tego tytułu.

Nie oznacza to jednak, że problem spadku znika. Trzeba ustalić, kto wchodzi do dziedziczenia w miejsce odrzucającego. W praktyce właśnie w tym momencie często konieczne staje się przeanalizowanie sytuacji dzieci albo kolejnych krewnych.

Jeżeli osoba odrzucająca ma własnych wierzycieli, trzeba pamiętać również o art. 1024 Kodeksu cywilnego. Wierzyciel, którego wierzytelność istniała w chwili odrzucenia, może w przewidzianych prawem warunkach żądać uznania odrzucenia za bezskuteczne wobec niego, jeżeli odrzucenie nastąpiło z pokrzywdzeniem wierzycieli.

Skutki zrzeczenia się dziedziczenia

Zrzekający się oraz objęci umową zstępni są przy dziedziczeniu ustawowym traktowani tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku. Skutek jest więc ustalony jeszcze przed śmiercią przyszłego spadkodawcy i może od razu objąć całą linię potomków zrzekającego się.

To może być praktycznie wygodniejsze, gdy celem rodziny jest trwałe uporządkowanie przyszłego dziedziczenia. Jednocześnie wymaga znacznie większej ostrożności przy redagowaniu aktu. Jeżeli strony chcą, aby zrzeczenie nie obejmowało dzieci zrzekającego się, powinny wyraźnie uregulować to w umowie.

Zrzeczenie się dziedziczenia nie jest natomiast sposobem na odrzucenie już istniejących długów spadkowych po osobie zmarłej. Po śmierci spadkodawcy tę drogę należy od razu wykluczyć.

Kiedy wybrać odrzucenie spadku, a kiedy zrzeczenie się dziedziczenia?

Decyzję można uporządkować według kilku prostych pytań.

1. Czy osoba, po której miałby przypaść spadek, żyje? Jeżeli tak, spadku nie można jeszcze odrzucić. Możliwa może być umowa zrzeczenia się dziedziczenia. Jeżeli osoba już zmarła, umowa zrzeczenia się dziedziczenia nie jest dostępna.
2. Czy druga strona zgadza się na wspólne uregulowanie przyszłego dziedziczenia? Jeżeli przyszły spadkodawca nie zgadza się na umowę, potencjalny spadkobierca nie może jednostronnie zrzec się dziedziczenia. Po śmierci będzie mógł natomiast samodzielnie zdecydować o odrzuceniu spadku, jeżeli zostanie do niego powołany.
3. Czy celem jest wyłączenie również dzieci zrzekającego się? Zrzeczenie co do zasady obejmuje zstępnych, chyba że strony ustalą inaczej. Odrzucenie spadku przez rodzica może natomiast prowadzić do powołania jego dzieci.
4. Czy biegnie już termin na odrzucenie spadku? Jeżeli spadkodawca zmarł i dana osoba dowiedziała się o swoim powołaniu, priorytetem powinno być ustalenie sześciomiesięcznego terminu. Rozważania o zrzeczeniu się dziedziczenia są na tym etapie bezprzedmiotowe.
5. Czy ważna jest możliwość późniejszego dziedziczenia testamentowego? Zrzeczenie się dziedziczenia ustawowego nie wyłącza samo przez się możliwości powołania tej osoby do spadku testamentem.

Przy dalszej rodzinie skutki odrzucenia bywają trudniejsze do przewidzenia. Jeżeli zmiana kolejności dziedziczenia dotyczy dalszych krewnych, pomocne może być osobne omówienie Dziedziczenie po bezdzietnym wujku, ponieważ pokazuje, jak daleko może sięgać krąg spadkobierców ustawowych.

Ryzyka pomylenia pojęć lub zastosowania niewłaściwej procedury

Próba zrzeczenia się dziedziczenia po śmierci spadkodawcy

Po śmierci spadkodawcy nie można już zawrzeć z nim umowy. Jeżeli spadkobierca nie chce spadku, powinien ustalić swój termin na odrzucenie i wybrać drogę sądową albo notarialną. Oczekiwanie na możliwość zawarcia umowy zrzeczenia się może doprowadzić do upływu terminu.

Założenie, że odrzucenie automatycznie chroni dzieci

To jeden z najczęstszych błędów w sprawach zadłużonych spadków. Odrzucający jest traktowany jak osoba, która nie dożyła otwarcia spadku, dlatego jego zstępni mogą znaleźć się w kolejności dziedziczenia. Należy więc od razu sporządzić rodzinne drzewo osób, które mogą wejść w jego miejsce.

Założenie, że zrzeczenie zawsze dotyczy tylko podpisującego

Jest odwrotnie: ustawową zasadą jest objęcie zrzeczeniem również zstępnych zrzekającego się. Jeżeli strony chcą innego rezultatu, muszą świadomie ukształtować umowę.

Próba swobodnego cofnięcia odrzucenia spadku

Zmiana zdania nie wystarczy. Oświadczenia o odrzuceniu spadku nie można odwołać. Jeżeli zostało złożone pod wpływem prawnie doniosłego błędu lub groźby, możliwa jest szczególna droga uchylenia się od jego skutków przed sądem, ale trzeba wykazać ustawowe przesłanki i dochować właściwych terminów.

Nieuwzględnienie małoletniego dziecka

Jeżeli dziecko zostaje powołane do spadku wskutek wcześniejszego odrzucenia przez rodzica, trzeba sprawdzić art. 101 § 3–4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W określonych w § 4 warunkach odrzucenie spadku w imieniu dziecka nie wymaga zezwolenia sądu, między innymi gdy rodzice posiadający w tym zakresie władzę rodzicielską działają wspólnie albo jeden działa za zgodą drugiego oraz spadek odrzucają inni zstępni rodziców dziecka. Jeżeli warunki wyjątku nie są spełnione albo rodzice nie są zgodni, konieczne może być zezwolenie właściwego sądu. Nie należy automatycznie zakładać ani że zgoda sądu zawsze jest wymagana, ani że nigdy nie jest potrzebna.

Najczęstsze błędy przy odrzuceniu spadku i zrzeczeniu się dziedziczenia

• Liczenie 6 miesięcy zawsze od daty śmierci. Termin odrzucenia liczy się od dnia, w którym konkretny spadkobierca dowiedział się o tytule własnego powołania. W dalszych grupach rodzinnych może to nastąpić później.
• Czekanie z wnioskiem sądowym do ostatniej chwili. Jeżeli wybierasz sąd, wniosek o odebranie oświadczenia powinien zostać złożony przed upływem terminu. Samo przygotowywanie dokumentów albo telefon do sądu nie zachowuje terminu.
• Brak analizy skutków dla dzieci. Przed odrzuceniem trzeba ustalić, kto może wejść w miejsce odrzucającego. Przy zrzeczeniu trzeba z kolei świadomie zdecydować, czy umowa ma obejmować zstępnych zgodnie z ustawową zasadą, czy przewidywać wyjątek.
• Traktowanie rodzinnych ustaleń jak skutecznego zrzeczenia. Ustna obietnica, prywatne pismo albo rodzinne porozumienie bez wymaganej formy nie zastępuje aktu notarialnego przewidzianego dla umowy zrzeczenia się dziedziczenia.
• Mylenie zrzeczenia się dziedziczenia ze zrzeczeniem się zachowku. Obecne przepisy pozwalają ograniczyć umowę wyłącznie do prawa do zachowku w całości albo części. Zakres aktu musi odpowiadać temu, jaki skutek strony rzeczywiście chcą osiągnąć.
• Założenie, że brak oświadczenia oznacza automatyczne odrzucenie spadku. Jest odwrotnie. Brak oświadczenia w sześciomiesięcznym terminie co do zasady oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.
• Przekonanie, że zrzeczenie się dziedziczenia ustawowego uniemożliwia każde przyszłe dziedziczenie. Samo zrzeczenie ustawowe nie wyłącza powołania tej osoby testamentem.

Jeżeli termin już upłynął albo oświadczenie zostało złożone pod wpływem błędu lub groźby, nie należy próbować naprawiać sytuacji kolejnym zwykłym oświadczeniem u notariusza. Trzeba ocenić, czy istnieją podstawy do zastosowania art. 1019 Kodeksu cywilnego i wystąpienia do sądu.

FAQ

Czy mogę zrzec się dziedziczenia po rodzicu, który już zmarł?

Nie. Umowa zrzeczenia się dziedziczenia może być zawarta wyłącznie z przyszłym spadkodawcą za jego życia. Po śmierci należy ocenić możliwość odrzucenia spadku i termin na złożenie oświadczenia.

Czy mogę odrzucić spadek po żyjącej osobie?

Nie. Spadek otwiera się dopiero z chwilą śmierci. Jeżeli obie strony chcą wcześniej uregulować przyszłe dziedziczenie ustawowe, mogą rozważyć notarialną umowę zrzeczenia się dziedziczenia.

Czy odrzucenie spadku przechodzi automatycznie na moje dzieci?

Nie. Twoje oświadczenie dotyczy Ciebie. Ponieważ po odrzuceniu jesteś traktowany tak, jakbyś nie dożył otwarcia spadku, dzieci mogą zostać powołane w Twoje miejsce i ich sytuację trzeba ocenić odrębnie.

Czy zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje dzieci?

Co do zasady tak. Art. 1049 Kodeksu cywilnego przewiduje objęcie zrzeczeniem również zstępnych zrzekającego się, chyba że strony umówią się inaczej.

Czy można cofnąć odrzucenie spadku?

Nie można go swobodnie odwołać. W szczególnych przypadkach związanych z błędem lub groźbą można przed sądem uchylić się od skutków prawnych oświadczenia, ale wymaga to spełnienia ustawowych warunków i zatwierdzenia przez sąd.

Czy można odwołać zrzeczenie się dziedziczenia?

Tak, ale nie jednostronnie. Potrzebna jest umowa między zrzekającym się a przyszłym spadkodawcą, zawarta w formie aktu notarialnego.

Czy po zrzeczeniu się dziedziczenia można dostać spadek z testamentu?

Tak. Zrzeczenie się dziedziczenia ustawowego nie wyłącza samo przez się możliwości powołania zrzekającego się do spadku w testamencie.

Podsumowanie

Odrzucenie spadku i zrzeczenie się dziedziczenia nie są dwiema nazwami tej samej czynności. Jeżeli przyszły spadkodawca żyje i obie strony chcą wcześniej uregulować dziedziczenie ustawowe, właściwym narzędziem może być notarialna umowa zrzeczenia się dziedziczenia. Jeżeli spadkodawca już zmarł, trzeba rozważyć odrzucenie spadku i pilnować sześciomiesięcznego terminu.

Przed podjęciem decyzji trzeba ustalić nie tylko wartość majątku i długów, ale również pełny krąg spadkobierców, sytuację dzieci oraz podstawę powołania do spadku. Szczególnej ostrożności wymagają sprawy dotyczące małoletnich, dalszych krewnych, testamentu albo sytuacji, w której termin mógł już upłynąć. Ostateczna ocena powinna opierać się na dokumentach i konkretnym układzie rodzinnym.

Źródła

• Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 1012, 1015, 1018–1020, 1024 oraz 1048–1050.
• Ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 640–641.
• Ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, art. 101 § 3–4.
• Ustawa z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, art. 49.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej, w szczególności § 8 pkt 9 oraz § 16.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z 9 lipca 2021 r., II CSK 153/21, dotyczące skutków zrzeczenia się dziedziczenia ustawowego dla możliwości dziedziczenia testamentowego.