Dziedziczenie udziałów i dywidendy w spółdzielni

Kiedy dyspozycja wypłaty udziałów jest skuteczna?

Zgodnie z art. 16 Prawa spółdzielczego członek spółdzielni może w deklaracji albo w odrębnym pisemnym oświadczeniu wskazać osobę, której spółdzielnia po jego śmierci ma wypłacić udziały. Prawo tej osoby do wypłaty udziałów nie należy wtedy do spadku. Oznacza to, że przy skutecznej dyspozycji spółdzielnia wypłaca udziały wskazanej osobie, a nie spadkobiercom.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy osoba wskazana w dyspozycji zmarła przed członkiem spółdzielni. W takim przypadku dyspozycja nie może zostać wykonana na rzecz tej osoby. Jeżeli członek nie wskazał następnie innej osoby uprawnionej, udziały powinny być rozliczane według zasad dziedziczenia udziałów po zmarłym członku spółdzielni.

W opisanej sprawie istotne jest więc nie tylko to, że ojciec wskazał żonę, ale także to, że żona zmarła przed nim. Jeżeli nie było kolejnej skutecznej dyspozycji, spółdzielnia powinna uwzględnić dokument spadkowy, czyli akt poświadczenia dziedziczenia albo postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku.

Dziedziczenie udziałów na podstawie art. 16a Prawa spółdzielczego

Art. 16a Prawa spółdzielczego przewiduje, że spadkobierca zmarłego członka spółdzielni dziedziczy udziały, jeżeli jest członkiem spółdzielni albo złożył deklarację przystąpienia do spółdzielni. Jeżeli spadkobierców jest więcej niż jeden, powinni oni wskazać jednego spośród siebie, który uzyskuje prawo do udziałów, chyba że podzielą udziały między tych spadkobierców, którzy złożyli deklarację przystąpienia.

Spółdzielnia nie może odmówić przyjęcia w poczet członków spadkobierców dziedziczących udziały, jeżeli odpowiadają oni wymogom określonym w statucie. W praktyce oznacza to, że spadkobierca powinien złożyć pisemną deklarację członkowską, przedstawić dokument potwierdzający dziedziczenie i wykazać, że spełnia wymagania statutu danej spółdzielni. Szerzej o tym, jak wygląda spadkobierca a członkostwo w spółdzielni, piszemy w osobnym artykule.

Zobacz również: dziedziczenie po macosze

Jeżeli po ojcu dziedziczą dwie osoby po 1/2 części spadku, a wskazana w dyspozycji żona zmarła przed ojcem, spółdzielnia nie powinna automatycznie przypisywać całości praw z udziałów jednemu spadkobiercy bez wyjaśnienia podstawy prawnej i bez uwzględnienia drugiego spadkobiercy. Szczególnie ważne jest ustalenie, czy brat został przyjęty jako spadkobierca przejmujący całość udziałów za zgodą pozostałych, czy jedynie jako jeden ze spadkobierców.

Czy drugi spadkobierca ma prawo do połowy dywidendy?

W spółdzielniach zamiast klasycznej dywidendy często występuje udział członka w nadwyżce bilansowej, którego zasady wypłaty określają przepisy i statut spółdzielni. To, czy drugi spadkobierca może żądać połowy wypłat za lata wcześniejsze, zależy od kilku elementów: treści statutu, daty nabycia członkostwa, treści uchwał o podziale nadwyżki oraz tego, czy brat został prawidłowo uznany za jedynego uprawnionego do udziałów.

Co do zasady samo dziedziczenie udziałów nie zawsze daje automatyczne prawo do wypłat dokonanych wcześniej na rzecz członka spółdzielni. Jeżeli w danym okresie tylko brat był formalnie członkiem, spółdzielnia może twierdzić, że wypłata przysługiwała członkowi, a nie osobie, która nie złożyła jeszcze deklaracji. Nie zamyka to jednak drogi do kwestionowania rozliczeń, jeżeli przyjęcie brata i przypisanie mu całości udziałów nastąpiło z pominięciem praw drugiego spadkobiercy.

W takiej sytuacji możliwe roszczenia mogą dotyczyć w szczególności przyjęcia do spółdzielni, korekty wpisów dotyczących udziałów, wypłaty wartości udziałów albo rozliczenia nienależnie uzyskanych korzyści. Na podobnych zasadach przebiega dziedziczenie wkładu mieszkaniowego w spółdzielni mieszkaniowej. Adresatem roszczeń może być spółdzielnia, brat albo obie strony, ale zależy to od dokumentów i faktycznego sposobu wypłaty środków.

Przeczytaj również:

• pieniądze z OFE wchodzą do spadku
• odprawa i pensja po śmierci

Jakie dokumenty i żądania złożyć w spółdzielni?

Najpierw warto wystąpić do spółdzielni na piśmie. Pismo powinno być konkretne i zawierać żądanie wyjaśnienia podstawy przyjęcia brata w poczet członków oraz podstawy wypłaty nadwyżki bilansowej wyłącznie jemu. Do pisma należy dołączyć odpis aktu poświadczenia dziedziczenia albo postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku. Inaczej niż przy udziałach wygląda mieszkanie lokatorskie po śmierci członka spółdzielni.

W piśmie można zażądać także przyjęcia w poczet członków spółdzielni, jeżeli spadkobierca spełnia wymogi statutu i chce wykonywać prawa członkowskie. Trzeba wtedy złożyć pisemną deklarację przystąpienia. Jeżeli spadkobierca nie chce być członkiem albo nie spełnia warunków statutu, w grę może wchodzić żądanie rozliczenia wartości udziałów w części odpowiadającej jego prawom spadkowym.

Warto również zażądać udostępnienia albo wskazania dokumentów dotyczących liczby udziałów po zmarłym, wysokości wypłat dokonanych po jego śmierci, uchwał o podziale nadwyżki oraz podstaw statutowych przyznania wypłat. Jeżeli spółdzielnia odmówi, odpowiedź spółdzielni będzie istotnym dowodem w dalszym sporze.

Czy można wstrzymać wypłaty dla brata?

Można złożyć do spółdzielni pisemny wniosek o czasowe wstrzymanie dalszych wypłat związanych z udziałami po zmarłym do czasu wyjaśnienia sporu między spadkobiercami. Wniosek powinien wskazywać, że istnieje dokument spadkowy potwierdzający udział drugiego spadkobiercy oraz że brak było zgody na przyznanie całości praw jednemu spadkobiercy.

Trzeba jednak odróżnić wniosek do spółdzielni od prawnego zabezpieczenia roszczenia. Spółdzielnia może uwzględnić taki wniosek ostrożnościowo, ale jeżeli uzna, że ma podstawy do dalszych wypłat, samo pismo może nie wystarczyć. Skuteczniejsze jest złożenie do sądu wniosku o zabezpieczenie roszczenia, na przykład przez zakaz dokonywania wypłat albo nakaz wstrzymania określonych rozliczeń do czasu zakończenia sprawy.

Dobór żądania zależy od tego, czego spadkobierca chce dochodzić: przyjęcia do spółdzielni, ustalenia prawa do udziałów, zapłaty określonej kwoty, rozliczenia wypłat dokonanych bratu czy zabezpieczenia przyszłych wypłat. W sporach tego typu bardzo duże znaczenie ma precyzyjne sformułowanie roszczeń.

Co zrobić krok po kroku?

W praktyce bezpieczna kolejność działań jest następująca:

• uzyskać aktualny odpis aktu poświadczenia dziedziczenia albo postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku,
• zebrać dokumenty dotyczące członkostwa ojca i dyspozycji wypłaty udziałów,
• złożyć do spółdzielni pisemne żądanie wyjaśnień i kopii albo wglądu do istotnych dokumentów,
• złożyć deklarację przystąpienia, jeżeli celem jest członkostwo i udział w przyszłych wypłatach,
• wezwać spółdzielnię do wstrzymania dalszych wypłat w zakresie spornym,
• rozważyć wezwanie brata do rozliczenia otrzymanych wypłat, jeżeli okaże się, że pobrał je z pominięciem praw drugiego spadkobiercy,
• w razie odmowy przygotować pozew i ewentualny wniosek o zabezpieczenie.

Nie należy ograniczać się do ustnych rozmów. W sporze ze spółdzielnią i drugim spadkobiercą liczą się pisma, potwierdzenia złożenia dokumentów, uchwały, deklaracje oraz odpowiedzi organów spółdzielni. Odrębnym zagadnieniem bywa dług ze spółdzielni po zmarłym współwłaścicielu, za który mogą odpowiadać spadkobiercy.

FAQ

Czy art. 16a Prawa spółdzielczego automatycznie daje prawo do połowy dywidendy?

Nie zawsze. Art. 16a reguluje dziedziczenie udziałów i możliwość wejścia spadkobiercy do spółdzielni. Prawo do udziału w nadwyżce bilansowej zależy dodatkowo od statutu, uchwał spółdzielni i tego, kto był członkiem w okresie objętym wypłatą.

Czy spółdzielnia mogła przyjąć tylko jednego spadkobiercę?

Mogła przyjąć jednego spadkobiercę, jeżeli to on złożył deklarację i spełniał wymogi statutu. Nie oznacza to jednak automatycznie, że mógł przejąć całość udziałów z pominięciem drugiego spadkobiercy, zwłaszcza gdy drugi spadkobierca nie wyraził na to zgody.

Czy trzeba złożyć deklarację członkowską?

Tak, jeżeli spadkobierca chce zostać członkiem spółdzielni i wykonywać prawa związane z udziałami. Deklaracja powinna być pisemna i odpowiadać wymogom statutu. Do deklaracji warto dołączyć dokument potwierdzający dziedziczenie.

Czy można żądać wypłaty wartości udziałów zamiast członkostwa?

W wielu sytuacjach tak, ale zależy to od rodzaju spółdzielni, statutu i sposobu rozliczenia udziałów po zmarłym członku. Jeżeli spadkobierca nie chce albo nie może zostać członkiem, powinien wystąpić o rozliczenie przysługującej mu wartości udziałów.

Czy spółdzielnia musi wstrzymać wypłaty po samym piśmie spadkobiercy?

Nie ma pewności, że spółdzielnia wstrzyma wypłaty tylko na podstawie pisma. Wniosek do spółdzielni jest potrzebny, ale w razie sporu najskuteczniejszym narzędziem jest sądowe zabezpieczenie roszczenia.

Kogo pozwać: spółdzielnię czy brata?

To zależy od dokumentów. Jeżeli problemem jest odmowa przyjęcia do spółdzielni lub błędne przypisanie udziałów, adresatem roszczeń może być spółdzielnia. Jeżeli brat pobrał środki, które powinny zostać rozliczone ze współspadkobiercą, możliwe są także roszczenia wobec brata.

Podsumowanie

Jeżeli osoba wskazana do wypłaty udziałów zmarła przed członkiem spółdzielni, udziały co do zasady powinny być rozpatrywane w ramach dziedziczenia. Drugi spadkobierca nie powinien być pomijany tylko dlatego, że pierwszy wcześniej zgłosił się do spółdzielni. Kluczowe jest złożenie dokumentu spadkowego, deklaracji członkowskiej albo żądania rozliczenia udziałów oraz pisemne zakwestionowanie dalszych wypłat dokonywanych wyłącznie na rzecz jednej osoby.

Prawo do wcześniejszych wypłat z nadwyżki bilansowej wymaga osobnej analizy. Nie zawsze wynika automatycznie z samego aktu dziedziczenia, ale może być dochodzone, jeżeli wypłaty dokonano na podstawie błędnego przyjęcia, że tylko jeden spadkobierca jest uprawniony do udziałów po zmarłym.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze - Dz.U. 1982 nr 30 poz. 210
2. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 czerwca 2015 r., sygn. akt K 25/12

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.