Odprawa pośmiertna – komu przysługuje i czy wchodzi do spadku?

Czym jest odprawa pośmiertna i dlaczego nie wchodzi do spadku?

Podstawą prawną odprawy pośmiertnej jest art. 93 Kodeksu pracy. Przepis przewiduje świadczenie pieniężne dla rodziny w razie śmierci pracownika podczas trwania stosunku pracy albo w określonym okresie po jego rozwiązaniu.

Odprawa nie jest częścią wynagrodzenia należnego zmarłemu. Roszczenie powstaje bezpośrednio na rzecz osób wskazanych w ustawie, dlatego odprawa pośmiertna nie wchodzi do masy spadkowej.

Ma to trzy ważne konsekwencje:

• o otrzymaniu odprawy nie decyduje testament ani kolejność dziedziczenia ustawowego;
• osoba uprawniona nie musi uzyskiwać postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, aby wykazać samo prawo do odprawy;
• odprawa nie służy zaspokajaniu wierzycieli zmarłego jako składnik pozostawionego przez niego spadku.

Odprawa pośmiertna a zaległa pensja

Trzeba odróżnić odprawę od niewypłaconego wynagrodzenia, premii należnej pracownikowi lub ekwiwalentu za niewykorzystany urlop. Zgodnie z art. 63(1) § 2 Kodeksu pracy prawa majątkowe ze stosunku pracy przechodzą w równych częściach na małżonka oraz inne osoby spełniające warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej. Dopiero w razie braku takich osób wchodzą do spadku.

Odprawa pośmiertna podlega natomiast odrębnemu art. 93 Kodeksu pracy. Jeżeli nie ma członków rodziny uprawnionych do odprawy, świadczenie nie przechodzi automatycznie na innych spadkobierców.

To rozróżnienie ma szczególne znaczenie w przypadku zadłużenia zmarłego. Więcej informacji zawiera artykuł Odprawa pośmiertna i pensja a odrzucenie.

Komu przysługuje odprawa pośmiertna po śmierci pracownika?

Zgodnie z art. 93 § 4 Kodeksu pracy odprawa pośmiertna przysługuje dwóm grupom osób:

1. Małżonkowi zmarłego pracownika. Nie musi on spełniać warunków wieku, niezdolności do pracy ani wychowywania dzieci wymaganych przy ustalaniu prawa do renty rodzinnej.
2. Innym członkom rodziny spełniającym warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Nie obowiązuje zasada pierwszeństwa małżonka przed dziećmi. Jeżeli uprawnionych jest kilka osób, odprawę dzieli się między nie w równych częściach.

Czy dzieci zmarłego pracownika otrzymują odprawę?

Tak, jeżeli spełniają odpowiednie warunki przewidziane dla renty rodzinnej. Zasadniczo obejmuje to dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione:

• do ukończenia 16 lat;
• po ukończeniu 16 lat, jeżeli kontynuują naukę, zasadniczo nie dłużej niż do ukończenia 25 lat;
• bez względu na wiek, jeżeli spełniają ustawowe warunki dotyczące niezdolności do pracy powstałej w odpowiednim okresie.

Przepisy przewidują szczególną możliwość przedłużenia uprawnienia dziecka, które ukończyło 25 lat na ostatnim roku studiów wyższych, do zakończenia tego roku studiów.

Dorosłe, samodzielne dziecko nie uzyskuje odprawy wyłącznie z powodu pokrewieństwa albo dziedziczenia po rodzicu.

Czy rodzice i dalsi krewni mogą otrzymać odprawę?

Rodzice zmarłego mogą być uprawnieni, jeżeli spełniają warunki przewidziane dla renty rodzinnej, w tym dotyczące utrzymywania ich przez zmarłego bezpośrednio przed śmiercią oraz pozostałe przesłanki ustawowe. Samo pokrewieństwo nie wystarcza.

W określonych okolicznościach uprawnione mogą być również wnuki, rodzeństwo i inne dzieci przyjęte na wychowanie i utrzymanie. Obowiązują jednak dodatkowe wymagania wynikające z ustawy emerytalnej.

Partner pozostający ze zmarłym w związku nieformalnym nie nabywa ustawowego prawa do odprawy wyłącznie dlatego, że prowadził z nim wspólne gospodarstwo domowe. Może natomiast mieć odrębne uprawnienia z ubezpieczenia na życie, jeżeli został wskazany jako uposażony.

Jakie warunki muszą zostać spełnione, aby powstało prawo do odprawy?

Podstawowym warunkiem jest związek śmierci pracownika z sytuacją zatrudnienia określoną w art. 93 § 1 Kodeksu pracy.

Odprawa przysługuje, gdy pracownik zmarł:

• w czasie trwania stosunku pracy – także wtedy, gdy przebywał na urlopie lub był nieobecny z powodu choroby;
• po rozwiązaniu stosunku pracy, podczas pobierania zasiłku z tytułu niezdolności do pracy wskutek choroby – przy spełnieniu szczególnej przesłanki ustawowej.

Nie jest konieczne, aby śmierć nastąpiła podczas wykonywania obowiązków zawodowych albo wskutek wypadku przy pracy. Przyczyna zgonu co do zasady nie rozstrzyga o prawie do odprawy.

Sama umowa zlecenia lub umowa o dzieło nie daje prawa do ustawowej odprawy z art. 93 Kodeksu pracy. Odrębne świadczenia mogą jednak wynikać z innych przepisów lub zobowiązań umownych. Jeżeli umowa cywilnoprawna w rzeczywistości ukrywała stosunek pracy, kwalifikacja zatrudnienia może wymagać osobnego ustalenia.

Ile wynosi odprawa pośmiertna?

Wysokość odprawy zależy od okresu zatrudnienia u danego pracodawcy, a nie od całego stażu zawodowego zmarłego.

Staż u pracodawcy	Wysokość pełnej odprawy
Poniżej 10 lat	1-miesięczne wynagrodzenie
Co najmniej 10 lat, ale mniej niż 15 lat	3-miesięczne wynagrodzenie
Co najmniej 15 lat	6-miesięczne wynagrodzenie

Przy ustalaniu stażu uwzględnia się również odpowiednie wcześniejsze okresy zatrudnienia, jeżeli nastąpiło przejście zakładu pracy lub jego części na innego pracodawcę w trybie art. 23(1) Kodeksu pracy albo gdy nowy pracodawca jest następcą prawnym poprzedniego na podstawie odrębnych przepisów.

Podstawę obliczenia odprawy ustala się według odpowiednich zasad stosowanych przy obliczaniu ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy. Nie zawsze jest ona identyczna z ostatnim przelewem wynagrodzenia.

Co się dzieje, jeżeli uprawniona jest tylko jedna osoba?

Art. 93 § 6 Kodeksu pracy przewiduje szczególną zasadę: jeżeli pozostał tylko jeden członek rodziny uprawniony do odprawy, otrzymuje połowę odpowiedniej kwoty wynikającej ze stażu pracy.

Samotna wdowa albo jedyne uprawnione dziecko nie zawsze otrzyma więc pełne jedno-, trzy- lub sześciomiesięczne wynagrodzenie.

Kiedy odprawa pośmiertna nie przysługuje albo może zostać zmniejszona?

Nie każda śmierć osoby aktywnej zawodowo oznacza obowiązek wypłaty odprawy. Trzeba odróżnić brak ustawowych przesłanek od sytuacji, w której obowiązek pracodawcy zostaje zastąpiony świadczeniem ubezpieczeniowym.

Ubezpieczenie na życie finansowane przez pracodawcę

Zgodnie z art. 93 § 7 Kodeksu pracy pracodawca nie ma obowiązku wypłacania odprawy, jeżeli ubezpieczył pracownika na życie, a odszkodowanie wypłacone przez instytucję ubezpieczeniową jest nie niższe od odprawy przysługującej zgodnie z przepisami.

Jeżeli odszkodowanie jest niższe, pracodawca ma obowiązek wypłacić rodzinie różnicę między należną odprawą a odszkodowaniem.

Nie każde ubezpieczenie zwalnia jednak pracodawcę z obowiązku wypłaty. Trzeba sprawdzić, kto ubezpieczył pracownika, jaki był charakter polisy, komu wypłacono pieniądze i czy spełnione zostały warunki art. 93 § 7. Prywatna polisa wykupiona samodzielnie przez zmarłego nie stanowi automatycznie podstawy odmowy odprawy.

Brak osób uprawnionych do odprawy

Może się zdarzyć, że zmarły pozostawił spadkobierców, ale żadna z tych osób nie należy do kręgu uprawnionych z art. 93 § 4 Kodeksu pracy.

Przykładowo dorosłe, samodzielne dzieci mogą dziedziczyć po rodzicu, a jednocześnie nie spełniać warunków do otrzymania odprawy pośmiertnej. W takiej sytuacji świadczenie nie przechodzi na nie na zasadach dziedziczenia.

Śmierć po zakończeniu zatrudnienia

Jeżeli pracownik zmarł po rozwiązaniu umowy o pracę, odprawa nie przysługuje automatycznie tylko dlatego, że wcześniej przez wiele lat pracował w danej firmie.

Wyjątek przewidziany w art. 93 § 1 dotyczy śmierci w czasie pobierania po rozwiązaniu stosunku pracy zasiłku z tytułu niezdolności do pracy wskutek choroby. Nie należy rozszerzać go na każde świadczenie pobierane po ustaniu zatrudnienia bez odrębnej podstawy prawnej.

Jak udowodnić prawo do odprawy pośmiertnej?

Świadczenie wypłaca pracodawca zmarłego pracownika. Osoba uprawniona powinna zgłosić roszczenie do zakładu pracy i przedstawić dokumenty potwierdzające jej uprawnienie.

Przydatne są przede wszystkim:

• odpis aktu zgonu – potwierdzający śmierć pracownika;
• odpis aktu małżeństwa – jeżeli o odprawę ubiega się małżonek;
• odpis aktu urodzenia dziecka – potwierdzający pokrewieństwo;
• zaświadczenie o kontynuowaniu nauki – gdy uprawnienie dorosłego dziecka zależy od dalszej edukacji;
• dokumentacja dotycząca niezdolności do pracy – jeżeli na tej przesłance opiera się uprawnienie;
• dokumenty potwierdzające szczególne warunki ustawowe – np. utrzymywanie rodziców przez zmarłego;
• informacje dotyczące polisy pracodawcy – jeżeli pracodawca powołuje się na wypłatę odszkodowania z ubezpieczenia na życie.

Pracodawca powinien ustalić wysokość odprawy na podstawie posiadanej dokumentacji kadrowo-płacowej, w tym okresu zatrudnienia i wynagrodzenia zmarłego.

Jeżeli powołuje się na ubezpieczenie wyłączające obowiązek odprawy, uzasadnione jest żądanie wskazania podstawy tego stanowiska oraz danych pozwalających zweryfikować ustawowe przesłanki.

Czy potrzebne jest postanowienie o nabyciu spadku?

Nie. Do wykazania prawa do odprawy pośmiertnej nie jest co do zasady potrzebne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku ani notarialny akt poświadczenia dziedziczenia.

Dokumenty te potwierdzają prawa spadkowe, podczas gdy uprawnienie do odprawy wynika bezpośrednio z Kodeksu pracy.

Terminy, koszty i procedura dochodzenia odprawy pośmiertnej

Kodeks pracy nie przewiduje szczególnego urzędowego formularza wniosku o odprawę pośmiertną ani terminu liczonego od dnia pogrzebu, w którym rodzina musi złożyć wniosek. Nie oznacza to jednak nieograniczonego czasu na dochodzenie roszczenia.

Jak złożyć wniosek do pracodawcy?

Najbezpieczniej złożyć pisemne żądanie wypłaty, wskazując:

1. dane zmarłego pracownika i datę jego śmierci;
2. swoje dane i stopień pokrewieństwa albo status małżonka;
3. podstawę uprawnienia do odprawy;
4. informację o innych znanych osobach, które mogą być uprawnione;
5. żądanie ustalenia wysokości świadczenia i jego wypłaty;
6. numer rachunku bankowego i wykaz załączników.

Wniosek warto przekazać w sposób umożliwiający udowodnienie daty doręczenia, np. osobiście za potwierdzeniem odbioru albo listem poleconym.

Jeżeli zakład pracy już nie istnieje, trzeba ustalić, czy ma następcę prawnego oraz jaki podmiot odpowiada za ewentualne zobowiązanie.

Ile czasu jest na dochodzenie odprawy?

Roszczenie o odprawę pośmiertną jako roszczenie związane ze stosunkiem pracy podlega co do zasady trzyletniemu terminowi przedawnienia na podstawie art. 291 § 1 Kodeksu pracy. Termin liczy się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne.

Nie należy automatycznie przyjmować, że początek biegu przedawnienia wyznacza data złożenia wniosku przez rodzinę. Roszczenie powstaje w związku ze śmiercią pracownika, natomiast ustalenie wymagalności wymaga uwzględnienia charakteru świadczenia i okoliczności sprawy.

Złożenie zwykłego pisma z żądaniem zapłaty nie musi przerywać biegu przedawnienia. Jeżeli pracodawca odmawia wypłaty lub przewleka sprawę, trzeba odpowiednio wcześnie rozważyć działania procesowe.

Co zrobić, gdy pracodawca odmawia wypłaty?

Najpierw warto zażądać pisemnego uzasadnienia odmowy. Pozwala to ustalić, czy spór dotyczy statusu osoby uprawnionej, długości zatrudnienia, sposobu obliczenia odprawy czy zastosowania wyjątku ubezpieczeniowego.

Jeżeli nie dojdzie do dobrowolnej wypłaty, roszczenia można dochodzić przed właściwym sądem pracy. W pozwie trzeba określić żądaną kwotę, przedstawić podstawę uprawnienia i wskazać dowody. Przy spełnieniu ustawowych przesłanek można również dochodzić odsetek za opóźnienie.

Kwestie opłat sądowych i ewentualnych zwolnień wynikają z ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Należy uwzględnić rodzaj roszczenia, wartość przedmiotu sporu i status procesowy osoby występującej z pozwem. Mogą również powstać koszty pełnomocnika oraz inne wydatki procesowe.

Zgłoszenie sprawy do Państwowej Inspekcji Pracy może pomóc w wyjaśnieniu obowiązków pracodawcy, ale nie zastępuje dochodzenia indywidualnego roszczenia przed sądem i samo przez się nie gwarantuje przerwania przedawnienia.

Jak odprawa pośmiertna wpływa na spadkobierców i wierzycieli zmarłego?

Rozdzielenie odprawy pośmiertnej od spadku ma znaczenie zarówno dla rodziny, jak i dla osób dochodzących długów pozostawionych przez zmarłego.

Wierzyciel zmarłego pracownika nie może traktować odprawy pośmiertnej jako odziedziczonej części jego majątku. Świadczenie należy bezpośrednio do uprawnionego członka rodziny.

Trzeba jednak odróżnić dług spadkowy od własnego zadłużenia osoby otrzymującej odprawę. Po nabyciu świadczenia mogą pojawić się odrębne kwestie dotyczące egzekucji prowadzonej przeciwko samemu uprawnionemu. Brak przynależności odprawy do spadku nie oznacza automatycznie bezwarunkowej ochrony środków przed wszystkimi wierzycielami odbiorcy.

Czy odrzucenie spadku pozbawia prawa do odprawy?

Nie. Odrzucenie spadku nie powoduje samo przez się utraty prawa do odprawy pośmiertnej, ponieważ odprawa nie jest dziedziczona.

Małżonek lub inny członek rodziny może zatem odrzucić spadek po zmarłym, a jednocześnie dochodzić odprawy, jeżeli spełnia ustawowe warunki jej uzyskania.

Możliwa jest również sytuacja odwrotna: osoba przyjmująca spadek nie musi mieć prawa do odprawy. Jeżeli występują także zaległe wynagrodzenia i inne należności ze stosunku pracy, ich status trzeba ocenić osobno.

Czy inne świadczenia wypłacane po śmierci również są poza spadkiem?

Nie można tego ustalić na podstawie samej nazwy świadczenia ani faktu wypłaty po śmierci określonej osoby. Każda należność ma własną podstawę prawną.

Odrębne zasady rozliczeń przedstawia artykuł Świadczenie pielęgnacyjne po śmierci opiekuna.

Inne regulacje dotyczą także świadczeń emerytalno-rentowych wypłacanych przez KRUS. Związane z tym ryzyka przedstawia opracowanie Ostatnia renta z KRUS po śmierci.

W przypadku odprawy pośmiertnej decyduje przede wszystkim art. 93 Kodeksu pracy, a nie przepisy o dziedziczeniu lub rozliczaniu świadczeń z ubezpieczeń społecznych.

Jakie sytuacje najczęściej powodują spory o odprawę pośmiertną?

Najczęściej problemem jest ustalenie właściwego kręgu uprawnionych, obliczenie stażu pracy albo rozstrzygnięcie, czy świadczenie z ubezpieczenia zwalnia pracodawcę z obowiązku wypłaty.

Wcześniejsze przykłady pokazały podział odprawy między małżonka i dziecko oraz wpływ ubezpieczenia na życie. Kolejny przypadek dotyczy sytuacji, gdy istnieją spadkobiercy, ale nie powstaje prawo do odprawy.

Najczęstsze błędy przy ubieganiu się o odprawę pośmiertną

Błędy popełniane przy rozliczeniach po śmierci pracownika mogą prowadzić do wypłaty niewłaściwej osobie, zaniżenia należności albo przedawnienia roszczenia.

• Traktowanie odprawy jak spadku. Żądanie podziału według testamentu lub udziałów spadkowych jest nieprawidłowe. Trzeba ustalić osoby uprawnione na podstawie art. 93 Kodeksu pracy.
• Pomijanie uprawnionych dzieci. Pracodawca może błędnie wypłacić kwotę małżonkowi bez zbadania uprawnień dzieci. Należy zweryfikować wszystkich członków rodziny spełniających warunki ustawowe.
• Nieuwzględnienie zasady połowy odprawy. Jeżeli uprawniona jest tylko jedna osoba, należy zastosować art. 93 § 6 Kodeksu pracy.
• Nieuwzględnienie następstwa prawnego pracodawców. Może to prowadzić do zaniżenia stażu i świadczenia. Należy sprawdzić historię zatrudnienia i ewentualne przejście zakładu pracy.
• Uznanie dowolnej polisy za podstawę odmowy. Nie każde ubezpieczenie spełnia wymagania art. 93 § 7. Konieczne jest sprawdzenie charakteru polisy oraz wypłaconej kwoty.
• Czekanie na zakończenie sprawy spadkowej. Postępowanie spadkowe nie jest zasadniczo warunkiem dochodzenia odprawy, a zwłoka zwiększa ryzyko przedawnienia.
• Brak dowodu zgłoszenia roszczenia. Utrudnia wykazanie, kiedy rodzina zwróciła się do pracodawcy. Warto zachować kopię wniosku i potwierdzenie jego doręczenia.

Jeżeli rodzina otrzymała już wypłatę budzącą wątpliwości, warto poprosić pracodawcę o pisemne przedstawienie sposobu obliczenia odprawy, przyjętego stażu oraz liczby osób uprawnionych. Takie dane pozwalają ocenić podstawy ewentualnego żądania dopłaty.

FAQ – odprawa pośmiertna po zmarłym pracowniku

Czy żona otrzyma odprawę pośmiertną, jeśli pracuje i ma wysokie dochody?

Tak, jeżeli spełnione są pozostałe warunki ustawowe. Samodzielność finansowa małżonka nie wyłącza prawa do odprawy pośmiertnej. Nie trzeba wykazywać pozostawania na utrzymaniu zmarłego.

Czy odprawa pośmiertna przysługuje po byłym mężu?

Były małżonek nie jest uprawniony wyłącznie z tytułu wcześniejszego małżeństwa. Możliwe jest jednak badanie prawa osoby rozwiedzionej jako członka rodziny spełniającego warunki do renty rodzinnej, w szczególności związane z alimentami i pozostałymi przesłankami ustawowymi.

Czy odprawa przysługuje po pracowniku zatrudnionym na okres próbny?

Tak. Umowa o pracę na okres próbny tworzy stosunek pracy. Jeżeli pracownik zmarł podczas jej obowiązywania i istnieje osoba uprawniona, odprawa może przysługiwać. Przy krótkim stażu jej wysokość określa pierwszy próg z art. 93 § 2 Kodeksu pracy.

Czy można otrzymać odprawę pośmiertną od dwóch pracodawców?

Tak, jeżeli zmarły pozostawał w dwóch odrębnych stosunkach pracy i dla każdego zostały spełnione ustawowe przesłanki. Prawo i wysokość odprawy należy ocenić oddzielnie u każdego pracodawcy.

Czy małżonek pozostający w separacji może otrzymać odprawę?

Przy separacji faktycznej samo oddzielne zamieszkiwanie nie oznacza rozwiązania małżeństwa. Separacja orzeczona przez sąd ma natomiast odrębne skutki prawne, dlatego wymaga analizy przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz konkretnych okoliczności.

Czy odprawa pośmiertna jest tym samym co zasiłek pogrzebowy?

Nie. Odprawę wypłaca pracodawca osobom uprawnionym na podstawie Kodeksu pracy. Zasiłek pogrzebowy jest odrębnym świadczeniem związanym z poniesieniem kosztów pogrzebu. Otrzymanie jednego świadczenia nie wyklucza automatycznie drugiego.

Czy pracodawca może żądać zgody wszystkich spadkobierców na wypłatę odprawy?

Prawo do odprawy nie zależy od zgody spadkobierców. Pracodawca powinien ustalić osoby uprawnione według art. 93 Kodeksu pracy. Jeżeli istnieje spór dotyczący spełnienia warunków ustawowych, może być konieczne przedstawienie dodatkowych dowodów lub rozstrzygnięcie sądowe.

Źródła

• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, w szczególności art. 63(1), art. 93, art. 23(1) i art. 291.
• Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w szczególności art. 67–71.
• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w Kodeksie pracy.
• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.