Testament ustny – przesłanki, świadkowie i termin utraty mocy

Kiedy można sporządzić testament ustny?

Testament ustny nie jest prostszym zamiennikiem testamentu własnoręcznego lub notarialnego. Jest testamentem szczególnym, a więc jego zastosowanie wymaga wystąpienia co najmniej jednej z dwóch ustawowych przesłanek z art. 952 § 1 Kodeksu cywilnego.

• Obawa rychłej śmierci spadkodawcy – musi istnieć w chwili składania oświadczenia ostatniej woli. W razie sporu sąd ocenia konkretny stan zdrowia i sytuację spadkodawcy. Sama podeszłość wieku, przewlekła choroba albo ogólne przekonanie, że kiedyś może nastąpić śmierć, nie przesądzają jeszcze o spełnieniu tej przesłanki.
• Szczególne okoliczności – muszą powodować, że zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione. Chodzi o sytuację wyjątkową ocenianą w realiach konkretnej sprawy, a nie jedynie o wygodę lub chęć szybkiego rozporządzenia majątkiem.

Wystarczy jedna z tych podstaw. Jeżeli jednak żadna z nich nie zachodzi, ustne oświadczenie ostatniej woli nie staje się ważnym testamentem tylko dlatego, że słyszały je trzy osoby.

Kto może sporządzić testament ustny?

Testament może sporządzić osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych. Spadkodawca musi działać osobiście – testamentu nie można sporządzić przez pełnomocnika. W formie ustnej spadkodawca powinien sam, w sposób jednoznaczny, wypowiedzieć rozrządzenia na wypadek śmierci. Samo potwierdzenie gestem albo zaakceptowanie projektu odczytanego przez inną osobę może nie spełnić wymogu ustnego oświadczenia ostatniej woli.

Kto może być świadkiem testamentu ustnego?

Przy składaniu oświadczenia muszą być jednocześnie obecne co najmniej trzy osoby zdolne do pełnienia funkcji świadków. Nie może być świadkiem między innymi osoba, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, jest niewidoma, głucha lub niema, nie może czytać i pisać, nie włada językiem, w którym spadkodawca sporządza testament, albo została prawomocnie skazana za fałszywe zeznania.

Osobną grupę stanowią wyłączenia związane z korzyścią z testamentu. Świadkiem nie powinna być osoba, dla której testament przewiduje korzyść, ani jej małżonek, krewni lub powinowaci pierwszego i drugiego stopnia oraz osoby pozostające z nią w stosunku przysposobienia. Naruszenie tej reguły może prowadzić do nieważności rozrządzenia przysparzającego korzyści, a w określonych sytuacjach nawet do nieważności całego testamentu.

Gdzie złożyć wniosek lub oświadczenie dotyczące testamentu ustnego?

Za życia spadkodawcy nie składa się do sądu ani do urzędu wniosku o „sporządzenie testamentu ustnego”. Testament powstaje przez ustne oświadczenie ostatniej woli złożone przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków, jeżeli zachodzą ustawowe przesłanki.

Po śmierci sytuacja zależy od tego, czy treść testamentu została spisana. Jeżeli nie została spisana, osoba, która dowiedziała się o śmierci spadkodawcy i o istnieniu testamentu ustnego, ma obowiązek niezwłocznie zawiadomić sąd spadku i podać imiona, nazwiska oraz adresy świadków, jeżeli są jej znane. Brak zawiadomienia może skutkować odpowiedzialnością za powstałą szkodę, a sąd może również wymierzyć grzywnę.

Sądem spadku jest co do zasady sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli miejsca tego w Polsce nie da się ustalić, właściwy jest sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. W braku także tej podstawy właściwy jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Zawiadomienie może przygotować i złożyć profesjonalny pełnomocnik, ale świadkowie wezwani przez sąd składają zeznania osobiście. Jeżeli istnieje pismo stwierdzające treść testamentu ustnego, po śmierci spadkodawcy podlega ono procedurze właściwej dla testamentu. Więcej o tym etapie wyjaśnia poradnik Otwarcie i ogłoszenie testamentu.

Jakie dokumenty i informacje warto przygotować?

Do samego ustnego oświadczenia ostatniej woli nie jest potrzebny formularz ani urzędowy druk. Jeżeli jednak testament ma później zostać skutecznie wykazany, warto od razu zabezpieczyć informacje pozwalające odtworzyć jego treść i okoliczności sporządzenia.

Dokumentacja medyczna nie jest formalnym elementem testamentu ustnego, ale przy sporze może mieć duże znaczenie dla oceny, czy w chwili testowania rzeczywiście istniała obawa rychłej śmierci. Podobnie przy drugiej przesłance warto zabezpieczyć dowody pokazujące, dlaczego zachowanie zwykłej formy testamentu było niemożliwe lub bardzo utrudnione.

Testament ustny krok po kroku

1. Sprawdź, czy zachodzi przesłanka szczególna. Jeżeli spadkodawca może bez istotnych przeszkód sporządzić testament własnoręczny lub notarialny i nie istnieje obawa rychłej śmierci, bezpieczniej wybrać zwykłą formę. Pomocne może być porównanie Testament ustny czy notarialny co wybrać.
2. Zapewnij jednoczesną obecność co najmniej trzech kwalifikowanych świadków. Nie wystarczy przekazywanie tej samej treści kolejnym osobom osobno.
3. Spadkodawca osobiście i ustnie oświadcza ostatnią wolę. Powinno być jasne, że chodzi o rozrządzenie majątkiem na wypadek śmierci, a treść rozrządzeń powinna być możliwa do jednoznacznego odtworzenia.
4. Zabezpiecz dane świadków i okoliczności testowania. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy testament nie zostanie od razu spisany.
5. Jeżeli wybieracie pisemne stwierdzenie treści, sporządźcie je przed upływem roku od oświadczenia. Oświadczenie może spisać jeden ze świadków albo osoba trzecia. Pismo musi podawać miejsce i datę ustnego oświadczenia oraz miejsce i datę sporządzenia pisma. Podpisują je spadkodawca i dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie.
6. Jeżeli treści nie spisano, po śmierci niezwłocznie zawiadom sąd spadku. Treść może zostać stwierdzona zgodnymi zeznaniami świadków przed sądem w ustawowym terminie sześciu miesięcy od otwarcia spadku.

Do spisania treści testamentu nie jest wymagana forma aktu notarialnego ani urzędowe poświadczenie podpisów. Dla bezpieczeństwa nie należy jednak powierzać spisania treści osobie, która ma otrzymać korzyść z testamentu, ponieważ może to stać się źródłem poważnego sporu o skuteczność stwierdzenia treści.

Terminy: rok, sześć miesięcy od śmierci i sześć miesięcy do utraty mocy

W sprawach testamentu ustnego funkcjonują trzy różne terminy, których nie wolno ze sobą mylić.

Utrata mocy z art. 955 Kodeksu cywilnego nie jest tym samym co nieważność od początku. Jeżeli ustawowe warunki testamentu ustnego w ogóle nie istniały albo naruszono wymaganą formę, problem dotyczy ważności testamentu. Jeżeli natomiast testament został ważnie sporządzony, ale później ustały okoliczności uzasadniające formę szczególną, może on utracić moc po upływie wskazanego w ustawie czasu.

Opłaty i możliwe koszty

Samo ustne oświadczenie testamentu przed świadkami nie wiąże się z opłatą urzędową. Także sporządzenie prywatnego pisma stwierdzającego treść testamentu na podstawie art. 952 § 2 Kodeksu cywilnego nie wymaga opłaty sądowej ani taksy notarialnej.

• Przesłuchanie świadka testamentu ustnego przed sądem – od wniosku nie pobiera się opłaty sądowej.
• Otwarcie i ogłoszenie testamentu przed sądem – od wniosku nie pobiera się opłaty sądowej.
• Otwarcie i ogłoszenie testamentu u notariusza – maksymalna stawka taksy za sporządzenie protokołu wynosi 50 zł; mogą dojść podatek VAT i koszty wypisów.
• Stwierdzenie nabycia spadku – jest odrębnym etapem; opłata od wniosku wynosi 100 zł, a dodatkowo pobierana jest opłata 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego.

Jeżeli w sprawie pojawi się spór co do stanu zdrowia spadkodawcy, treści oświadczenia albo kwalifikacji świadków, mogą dojść koszty pełnomocnika, uzyskania dokumentacji, tłumaczeń lub opinii biegłego. Nie są one jednak automatycznym elementem każdej sprawy o testament ustny.

Co zrobić po stwierdzeniu treści testamentu ustnego?

Stwierdzenie treści testamentu nie kończy całej sprawy spadkowej. Pismo stwierdzające treść testamentu ustnego podlega odpowiednio procedurze otwarcia i ogłoszenia. Następnie trzeba ustalić krąg spadkobierców i uzyskać formalny dokument potwierdzający nabycie spadku – w postępowaniu sądowym albo, gdy spełnione są ustawowe warunki i nie ma sporu, w postępowaniu notarialnym.

Jeżeli ważność testamentu ustnego jest kwestionowana, sąd może badać między innymi przesłanki zastosowania formy szczególnej, sposób złożenia oświadczenia, jednoczesną obecność świadków, ich zdolność do świadkowania oraz zgodność relacji dotyczących treści testamentu. Dopiero prawomocne rozstrzygnięcie w sprawie nabycia spadku pozwala bezpiecznie przejść do dalszych czynności, takich jak rozliczenia podatkowe czy ujawnienie praw do nieruchomości.

Najczęstsze błędy przy testamencie ustnym

• Traktowanie testamentu ustnego jako wygodnej alternatywy. Bez ustawowej przesłanki szczególnej nie można skutecznie zastąpić nim zwykłego testamentu.
• Brak trzech świadków obecnych jednocześnie. Trzy oddzielne rozmowy z trzema osobami nie spełniają wymogu ustawowego.
• Świadek ustawowo wyłączony. Przed złożeniem oświadczenia trzeba sprawdzić zarówno przeszkody osobiste, jak i powiązania z osobami, które otrzymują korzyść.
• Niejasna wypowiedź spadkodawcy. Rozmowa o planach, prośba dotycząca przyszłości albo aprobata cudzej propozycji nie zawsze będzie jednoznacznym ustnym oświadczeniem ostatniej woli.
• Spisanie treści bez wymaganych danych lub podpisów. Pismo musi spełniać wymagania art. 952 § 2 Kodeksu cywilnego.
• Mylenie terminów. Rok na pisemne stwierdzenie treści, sześć miesięcy od śmierci na sądowe stwierdzenie treści i sześć miesięcy od ustania szczególnych okoliczności do utraty mocy to trzy różne terminy.
• Zwlekanie z zawiadomieniem sądu po śmierci. Jeżeli treść testamentu nie została spisana, obowiązek zawiadomienia sądu spadku powstaje niezwłocznie po uzyskaniu wiadomości o śmierci i istnieniu testamentu ustnego.

FAQ

Czy członek rodziny może być świadkiem testamentu ustnego?

Samo pokrewieństwo ze spadkodawcą nie zawsze wyklucza świadka. Trzeba jednak sprawdzić, czy testament nie przewiduje dla tej osoby korzyści oraz czy nie zachodzi ustawowo wskazana relacja tej osoby z beneficjentem testamentu. Każdy świadek musi też spełniać ogólne wymagania z art. 956 Kodeksu cywilnego.

Czy lekarz albo pielęgniarka mogą być świadkami testamentu ustnego?

Tak, jeżeli spełniają wymagania ustawowe i nie zachodzi wobec nich wyłączenie związane z korzyścią przewidzianą w testamencie. Ich zawód sam w sobie nie daje ani nie odbiera zdolności do bycia świadkiem.

Czy spadkodawca musi podpisać później spisany testament ustny?

Nie zawsze. Pismo może podpisać spadkodawca i dwóch świadków albo wszyscy świadkowie. W obu wariantach trzeba zachować pozostałe elementy wymagane przez art. 952 § 2 Kodeksu cywilnego.

Co jeśli jeden ze świadków nie może później zeznawać?

Jeżeli sądowe stwierdzenie treści opiera się na zeznaniach świadków, zasadą są zgodne zeznania świadków. Gdy przesłuchanie jednego ze świadków jest niemożliwe lub napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody, sąd może poprzestać na zgodnych zeznaniach dwóch świadków.

Czy po upływie roku od ustnego oświadczenia testament automatycznie przestaje istnieć?

Nie. Roczny termin dotyczy jednej z metod stwierdzenia treści – sporządzenia pisma w trybie art. 952 § 2 Kodeksu cywilnego. Po śmierci spadkodawcy niespisaną treść można jeszcze stwierdzić zeznaniami świadków przed sądem w ciągu sześciu miesięcy od otwarcia spadku, o ile sam testament nie utracił wcześniej mocy.

Czy testament ustny traci moc, gdy spadkodawca wyzdrowieje?

Nie w tej samej chwili. Testament szczególny co do zasady traci moc z upływem sześciu miesięcy od ustania okoliczności, które uzasadniały niezachowanie zwykłej formy, jeżeli spadkodawca nie zmarł wcześniej. Bieg tego terminu jest zawieszony przez czas, w którym spadkodawca nie może sporządzić testamentu zwykłego.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 924, art. 944 oraz art. 952–958.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 628, art. 646, art. 649, art. 654 oraz art. 661–662.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 49 i art. 95.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 września 2016 r. w sprawie sposobu uiszczania i wysokości opłat za wpisy dokonywane w Rejestrze Spadkowym przez notariusza albo sąd.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej.
• Orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące art. 952 Kodeksu cywilnego, w szczególności postanowienia: IV CSK 688/12, I CSK 47/19 oraz II CSKP 1674/22.