Dziedziczenie mieszkania po bezdzietnym bracie

Dziedziczenie po bracie bez testamentu

Rozporządzić majątkiem na wypadek śmierci można wyłącznie przez testament. Wynika to z art. 941 Kodeksu cywilnego. Jeżeli nie ma ważnego testamentu, stosuje się dziedziczenie ustawowe, czyli kolejność określoną w Kodeksie cywilnym. Szerzej zasady te omawia opracowanie poświęcone temu, jak wygląda spadek po bracie bez testamentu.

List pożegnalny zapisany na komputerze co do zasady nie spełnia wymagań testamentu własnoręcznego. Testament własnoręczny musi być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą. Sam wydruk z komputera, plik tekstowy albo wiadomość pozostawiona na dysku nie wystarczą do skutecznego powołania spadkobiercy.

W opisanej sytuacji brat nie miał dzieci, jego żona zmarła wcześniej, a rodzice również nie żyją. Oznacza to, że po bracie dziedziczą jego rodzeństwo, czyli Pan i siostra, po 1/2 udziału w spadku po bracie. Jeżeli któreś z rodzeństwa nie dożyłoby otwarcia spadku, w jego miejsce mogliby wejść jego zstępni, czyli na przykład dzieci.

Ważne jest jednak, że spadek po bracie obejmuje tylko to, co należało do brata w chwili jego śmierci. Jeżeli mieszkanie wcześniej wchodziło do majątku wspólnego brata i jego żony, to po śmierci żony doszło do ustania wspólności majątkowej i trzeba ustalić, jaka część mieszkania przypadła spadkobiercom żony. Sytuacja, w której trzeba rozliczyć jednocześnie spadek po bracie i szwagierce, jest typowa i wymaga dwóch odrębnych rozstrzygnięć.

Udziały w mieszkaniu po śmierci żony brata

Jeżeli mieszkanie było objęte ustawową wspólnością majątkową małżeńską, to po śmierci żony brata najpierw przyjmuje się, że połowa mieszkania należała do brata, a druga połowa wchodziła do spadku po jego żonie. Inaczej mogłoby być tylko wtedy, gdy małżonkowie mieli inny ustrój majątkowy, mieszkanie należało do majątku osobistego jednego z nich albo z księgi wieczystej i dokumentów wynika inny stan prawny. Mechanizm ten dobrze obrazuje przypadek, w którym następuje spadek po bezdzietnym mężu z udziałem rodzeństwa.

Jeżeli żona brata nie miała dzieci, a w chwili jej śmierci żyli jej mąż i rodzice, to dziedziczyli po niej: mąż w 1/2 spadku oraz każdy z rodziców po 1/4 spadku. Ponieważ spadkiem po żonie była w tym uproszczeniu połowa mieszkania, udziały w całym mieszkaniu wyglądałyby następująco: brat miał łącznie 3/4 mieszkania, a każdy z rodziców żony po 1/8 mieszkania. Zasady dziedziczenia po małżonku, w tym wpływ kolejnych związków, przybliża tekst o tym, jak wygląda dziedziczenie po żonie a drugie małżeństwo.

Siostra zmarłej żony brata, czyli córka jej rodziców, nie dziedziczy po niej, jeżeli oboje rodzice żony żyli w chwili jej śmierci. Mogłaby dziedziczyć dopiero w określonych sytuacjach, na przykład gdy jedno z rodziców żony nie dożyło otwarcia spadku. Dlatego przed działem spadku trzeba ustalić dokładne daty śmierci i krąg spadkobierców każdej zmarłej osoby.

Jeżeli po żonie brata udziały ukształtowały się jak wyżej, to po późniejszej śmierci brata jego 3/4 udziału w mieszkaniu dziedziczą Pan i siostra po połowie. Każde z Państwa otrzymałoby więc po 3/8 udziału w całym mieszkaniu, a rodzice zmarłej żony zachowaliby po 1/8 udziału. To jest modelowy wynik przy założeniu wspólności ustawowej i braku innych testamentów.

Kredyt hipoteczny po śmierci właściciela mieszkania

Niespłacony kredyt hipoteczny jest istotny, ale nie zmienia samej kolejności dziedziczenia. Do spadku wchodzą zarówno prawa, jak i obowiązki majątkowe zmarłego. Oznacza to, że oprócz udziału w mieszkaniu spadkobiercy muszą uwzględnić również zadłużenie związane z kredytem. Wpływ zadłużenia hipotecznego na sytuację spadkobierców pokazuje też zagadnienie, jakim są prawa spadkowe pasierbów a kredyt hipoteczny.

Hipoteka nadal obciąża nieruchomość, niezależnie od tego, kto stanie się właścicielem udziałów. Bank może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości zgodnie z zasadami odpowiedzialności hipotecznej. Osobista odpowiedzialność spadkobierców za długi spadkowe zależy natomiast od sposobu przyjęcia spadku i od wartości stanu czynnego spadku, zwłaszcza przy przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Jeżeli spadkobierca nie złoży oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania, przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza. W praktyce warto szybko ustalić saldo kredytu, warunki umowy, ewentualne ubezpieczenie kredytu oraz to, czy raty są nadal regulowane.

Jak rozpocząć postępowanie spadkowe?

Najpierw należy zebrać dokumenty: akty zgonu brata i jego żony, akty urodzenia rodzeństwa, akty małżeństwa, dokumenty dotyczące rodziców zmarłych, odpis księgi wieczystej mieszkania, umowę kredytu oraz ewentualne dokumenty dotyczące majątku wspólnego małżonków.

Następnie trzeba uzyskać formalne potwierdzenie praw do spadku. Można to zrobić w sądzie przez wniosek o stwierdzenie nabycia spadku albo u notariusza przez akt poświadczenia dziedziczenia. Notarialne poświadczenie jest możliwe tylko wtedy, gdy wszyscy zainteresowani mogą się stawić i nie ma sporu co do kręgu spadkobierców ani podstawy dziedziczenia.

W opisanej sprawie co do zasady potrzebne są dwa rozstrzygnięcia albo dwa akty poświadczenia dziedziczenia: po zmarłej żonie brata oraz po bracie. Dopiero po ich uzyskaniu wiadomo, kto i w jakim udziale jest właścicielem mieszkania oraz kto uczestniczy w dalszym dziale spadku.

Dział spadku i podział majątku wspólnego

Po ustaleniu spadkobierców można przeprowadzić dział spadku, a przy majątku małżeńskim także podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej. Jeżeli wszyscy uczestnicy są zgodni, sprawę można przeprowadzić szybciej i taniej, przedstawiając sądowi zgodny projekt podziału albo zawierając umowę u notariusza, jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość. Pomocniczo można porównać, jak przebiega podział spadku po mężu w sytuacji, gdy dziedziczy kilka osób.

W dziale spadku sąd może przyznać mieszkanie jednemu lub kilku spadkobiercom z obowiązkiem spłaty pozostałych, dokonać podziału zgodnie z udziałami, jeżeli jest to realne, albo zarządzić sprzedaż rzeczy wspólnej. Przy lokalu mieszkalnym najczęściej rozważane są: przejęcie mieszkania przez jedną osobę ze spłatą pozostałych albo sprzedaż i podział ceny.

W postępowaniu działowym można rozliczać także niektóre nakłady i wydatki, na przykład spłacone raty kredytu, opłaty eksploatacyjne, remonty czy koszty utrzymania mieszkania. Trzeba je jednak udowodnić dokumentami, takimi jak potwierdzenia przelewów, faktury, umowy i korespondencja z bankiem.

Koszty postępowania

Opłaty sądowe zależą od rodzaju wniosku i tego, czy uczestnicy są zgodni. Co do zasady opłata od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł. Przy dziale spadku opłata wynosi 500 zł, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu, 300 zł.

Jeżeli dział spadku jest połączony ze zniesieniem współwłasności, opłata wynosi 1000 zł, a przy zgodnym projekcie 600 zł. Przy podziale majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej opłata wynosi 1000 zł, a przy zgodnym projekcie podziału 300 zł. Do tego mogą dojść koszty odpisów, opinii biegłego, wpisów w księdze wieczystej, wynagrodzenia notariusza albo pełnomocnika.

FAQ

Czy list pożegnalny z komputera może być testamentem?

Co do zasady nie. Testament własnoręczny musi być napisany w całości pismem ręcznym i podpisany. Plik komputerowy albo wydruk nie spełnia tego wymagania, nawet jeśli wyraża ostatnią wolę zmarłego.

Czy rodzina zmarłej bratowej dziedziczy po moim bracie?

Nie dziedziczy po bracie tylko dlatego, że była rodziną jego żony. Może jednak mieć własne udziały w mieszkaniu, jeżeli wcześniej dziedziczyła po zmarłej żonie brata.

Czy siostra zmarłej żony zawsze ma udział w mieszkaniu?

Nie. Jeżeli po zmarłej żonie dziedziczyli jej mąż i oboje rodzice, siostra żony nie otrzymuje udziału. Jej prawa mogą powstać dopiero wtedy, gdy spełnione są ustawowe warunki dziedziczenia przez rodzeństwo.

Czy trzeba spłacać kredyt po przyjęciu spadku?

Kredyt jest długiem, który trzeba uwzględnić w spadku. Zakres osobistej odpowiedzialności spadkobiercy zależy od sposobu przyjęcia spadku, ale hipoteka nadal obciąża mieszkanie i może mieć wpływ na decyzje banku.

Czy można załatwić sprawę u notariusza?

Tak, ale tylko gdy wszyscy spadkobiercy są zgodni, znany jest pełny krąg osób uprawnionych i wszyscy wymagani uczestnicy stawią się u notariusza. Przy sporze konieczne będzie postępowanie sądowe.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najpierw trzeba ustalić dziedziczenie po zmarłej żonie brata, a następnie po bracie. Jeżeli mieszkanie było majątkiem wspólnym małżonków, brat mógł mieć po śmierci żony większy udział niż połowa, a ten udział przechodzi następnie na jego rodzeństwo. Rodzina bratowej uczestniczy w sprawie tylko w zakresie udziałów nabytych po niej.

Najbezpieczniejsza kolejność działań to: zebranie aktów stanu cywilnego i dokumentów mieszkania, ustalenie salda kredytu, przeprowadzenie stwierdzenia nabycia spadku albo aktów poświadczenia dziedziczenia, a następnie dział spadku i rozliczenie kredytu, nakładów oraz ewentualnych spłat.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, t.j. Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych