- Zrzeczenie się dziedziczenia zawiera się za życia przyszłego spadkodawcy w formie aktu notarialnego; po jego śmierci ta procedura nie jest już dostępna.
- Stronami umowy są przyszły spadkodawca i jego spadkobierca ustawowy. Nie wystarczy jednostronne oświadczenie osoby, która chce zrezygnować ze spadku.
- Pełne zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje domyślnie także zstępnych zrzekającego się, czyli m.in. jego dzieci i wnuki, chyba że w akcie notarialnym umówiono się inaczej.
- Umowę można ograniczyć do zrzeczenia się prawa do zachowku w całości albo w części.
- Nie ma sześciomiesięcznego terminu na zawarcie tej umowy. Termin 6 miesięcy dotyczy odrzucenia spadku już po śmierci spadkodawcy.
Zrzeczenie się dziedziczenia jest narzędziem do planowania sukcesji jeszcze za życia przyszłego spadkodawcy. Jego skutki mogą objąć całą gałąź rodziny, dlatego przed podpisaniem aktu trzeba ustalić nie tylko, kto zrzeka się dziedziczenia, ale też czy zrzeczenie ma rozciągać się na jego dzieci, wnuki i dalszych zstępnych.
Podstawą jest art. 1048–1050 Kodeksu cywilnego. Przepisy pozwalają również ograniczyć umowę wyłącznie do prawa do zachowku. Jeżeli celem rodziny jest tylko uporządkowanie potencjalnych roszczeń o zachowek, nie trzeba automatycznie rezygnować z całego dziedziczenia ustawowego.
Kiedy stosuje się zrzeczenie się dziedziczenia u notariusza – warunki i sytuacje, w których trzeba wybrać inną drogę
Ta procedura ma zastosowanie wtedy, gdy przyszły spadkodawca żyje, a osoba należąca do kręgu jego spadkobierców ustawowych chce wspólnie z nim uregulować swoje przyszłe prawa spadkowe. Zgodnie z art. 1048 § 1 Kodeksu cywilnego spadkobierca ustawowy może zrzec się dziedziczenia przez umowę z przyszłym spadkodawcą, a umowa musi mieć formę aktu notarialnego.
Kto musi być stroną umowy
Do zawarcia umowy potrzebna jest zgodna wola dwóch stron: przyszłego spadkodawcy i spadkobiercy ustawowego. Nie można skutecznie zrzec się dziedziczenia prywatnym pismem skierowanym do rodziny, wiadomością e-mail ani jednostronnym oświadczeniem złożonym u notariusza bez udziału drugiej strony albo jej prawidłowo umocowanego pełnomocnika.
Co dzieje się z dziećmi i wnukami zrzekającego się
Art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego ustanawia zasadę, że zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że strony umówią się inaczej. Jeżeli więc syn zrzeka się dziedziczenia po swojej matce, skutek co do zasady obejmuje także jego dzieci, wnuki i dalszych zstępnych. Osoby objęte zrzeczeniem są przy dziedziczeniu ustawowym traktowane tak, jakby nie dożyły otwarcia spadku.
Jeżeli celem jest wyłączenie tylko konkretnego spadkobiercy, lecz pozostawienie praw jego dzieciom, trzeba to wyraźnie uregulować w treści aktu. Nie należy zakładać, że dzieci automatycznie wejdą w miejsce rodzica, który zrzekł się dziedziczenia – przy braku odmiennego postanowienia same są objęte zrzeczeniem.
Anna ma dwoje dzieci: Marka i Joannę. Marek ma syna. Jeżeli Marek zawrze z Anną pełną umowę o zrzeczenie się dziedziczenia i akt nie wyłączy skutku wobec zstępnych, po śmierci Anny zrzeczenie obejmie także syna Marka. Jeżeli Anna i Marek chcą, aby Marek nie dziedziczył, lecz jego syn zachował możliwość wejścia do dziedziczenia ustawowego, powinno to zostać wyraźnie zapisane w akcie notarialnym.
Kiedy wybrać inną czynność
| Sytuacja | Właściwa droga |
|---|---|
| Przyszły spadkodawca żyje i obie strony chcą wyłączyć przyszłe dziedziczenie ustawowe | Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia w formie aktu notarialnego |
| Przyszły spadkodawca żyje, ale celem jest tylko rezygnacja z zachowku | Umowa ograniczona do zrzeczenia się prawa do zachowku w całości lub części |
| Spadkodawca już zmarł | Nie można już zawrzeć umowy z art. 1048; należy ocenić m.in. możliwość przyjęcia albo odrzucenia spadku |
Jeżeli spadkodawca zmarł, nie można „zrzec się dziedziczenia” w rozumieniu art. 1048 Kodeksu cywilnego. Po śmierci wchodzi w grę inna instytucja – odrzucenie spadku – dla której obowiązuje odrębny termin i odrębna procedura.
Gdzie zawrzeć umowę – notariusz i możliwość działania przez pełnomocnika
Umowę o zrzeczenie się dziedziczenia zawiera się u notariusza. Nie składa się w tej sprawie wniosku do sądu ani urzędu. Co do zasady można wybrać dowolną kancelarię notarialną w Polsce; nie ma tu właściwości miejscowej zależnej od miejsca zamieszkania stron czy położenia majątku.
Najprostszy wariant to osobiste stawiennictwo przyszłego spadkodawcy i spadkobiercy ustawowego w kancelarii. Jeżeli jedna ze stron ma działać przez pełnomocnika, trzeba wcześniej uzgodnić treść umocowania z notariuszem. Ponieważ sama umowa wymaga aktu notarialnego, zgodnie z art. 99 § 1 Kodeksu cywilnego pełnomocnictwo do jej zawarcia również powinno zostać udzielone w tej samej formie.
Pełnomocnictwo powinno obejmować konkretną czynność i jej istotny zakres, zwłaszcza gdy umowa ma pozostawić zstępnych poza skutkiem zrzeczenia, ma być ograniczona tylko do zachowku albo ma być zawierana na korzyść określonej osoby.
Chcesz wyłączyć z przyszłego dziedziczenia także dzieci lub wnuki?
Prawnik pomoże ustalić zakres notarialnej umowy, jej skutki dla zstępnych i zachowku oraz sprawdzi, czy potrzebne jest pełne zrzeczenie dziedziczenia, czy węższe rozwiązanie.
Wyślij sprawę do bezpłatnej wyceny ›Opisanie sprawy i wycena są bezpłatne • Dopiero później decydujesz, czy zamawiasz poradę
Dokumenty i informacje potrzebne do rozpoczęcia sprawy
Kancelaria może poprosić o różny zestaw dokumentów zależnie od sytuacji rodzinnej i treści planowanego aktu. Dlatego warto najpierw przesłać notariuszowi podstawowe dane i opis celu umowy, a dopiero potem kompletować dokumenty wskazane przez kancelarię.
- Przygotuj ważne dokumenty tożsamości obu stron i ich pełne dane identyfikacyjne, w tym numery PESEL, jeżeli zostały nadane.
- Ustal dokładnie relację rodzinną między przyszłym spadkodawcą a osobą zrzekającą się dziedziczenia.
- Przygotuj odpisy aktów stanu cywilnego, jeżeli notariusz poprosi o dokumenty potwierdzające pokrewieństwo, małżeństwo albo zmianę nazwiska.
- Spisz dane dzieci, wnuków lub dalszych zstępnych zrzekającego się, jeżeli umowa ma wyłączać ich ze skutku zrzeczenia albo różnicować sytuację poszczególnych osób.
- Ustal, czy chodzi o pełne zrzeczenie się dziedziczenia, czy tylko o zrzeczenie się prawa do zachowku w całości lub części.
- Jeżeli zrzeczenie ma być dokonane na korzyść konkretnej osoby, przekaż notariuszowi jej dane i opisz zamierzony skutek.
- Przekaż notariuszowi informacje o wcześniejszych umowach dotyczących zrzeczenia się dziedziczenia po tej samej osobie, jeżeli takie były zawierane.
- Jeżeli ma działać pełnomocnik, przygotuj projekt albo wypis pełnomocnictwa w formie aktu notarialnego i sprawdź, czy obejmuje dokładnie tę czynność.
- Jeżeli któraś ze stron nie włada językiem polskim w stopniu pozwalającym zrozumieć akt, uzgodnij z kancelarią udział tłumacza przysięgłego.
Do samej umowy nie trzeba przedstawiać kompletnego wykazu majątku przyszłego spadkodawcy, chyba że treść konkretnego porozumienia wymaga dodatkowych ustaleń. Istotą czynności jest uregulowanie przyszłego statusu spadkowego, a nie podział istniejącego majątku.
Zrzeczenie się dziedziczenia u notariusza krok po kroku
Krok 1: ustal cel umowy
Najpierw trzeba odpowiedzieć na trzy pytania: czy zrzeczenie ma być pełne, czy ma dotyczyć tylko zachowku; czy ma objąć dzieci i dalszych zstępnych zrzekającego się; oraz czy ma być związane z dziedziczeniem konkretnej innej osoby. Te ustalenia powinny być znane przed sporządzeniem projektu aktu.
Krok 2: przekaż dane kancelarii
Prześlij notariuszowi dane stron, opis pokrewieństwa, dane zstępnych istotnych dla umowy oraz informację o planowanym zakresie zrzeczenia. Kancelaria wskaże, jakie dokumenty trzeba przedstawić w oryginale lub w odpowiedniej formie.
Krok 3: sprawdź projekt aktu
Najważniejszy punkt praktyczny to zapis dotyczący zstępnych. Jeżeli umowa milczy, działa reguła z art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego i zrzeczenie obejmuje również zstępnych zrzekającego się. Jeśli intencja jest inna, musi znaleźć odzwierciedlenie w akcie.
Krok 4: podpisz akt notarialny
Notariusz odczytuje akt, wyjaśnia jego znaczenie i upewnia się, że strony rozumieją skutki. Po przyjęciu treści strony podpisują akt. Z chwilą zawarcia umowy powstaje jej skutek prawny na przyszłość, który ujawni się w pełni przy otwarciu spadku.
Krok 5: zachowaj wypis aktu
Wypis umowy należy przechowywać razem z innymi ważnymi dokumentami spadkowymi. Po śmierci przyszłego spadkodawcy informacja o umowie powinna zostać ujawniona w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku albo przy notarialnym poświadczeniu dziedziczenia.
Ojciec chce, aby jeden z synów zrzekł się dziedziczenia, ale nie chce pozbawiać praw wnuków. Jeżeli akt zawiera wyraźne postanowienie, że zrzeczenie nie obejmuje zstępnych syna, po śmierci ojca sytuację wnuków ocenia się według zasad dziedziczenia ustawowego tak, jak przy braku dziedziczenia ich rodzica. Bez takiego zastrzeżenia wnuki byłyby co do zasady objęte umową razem z ojcem.
Krok 6: jeżeli potrzeba, później uchyl umowę
Zrzeczenie się dziedziczenia nie jest nieodwołalne na zawsze. Art. 1050 Kodeksu cywilnego pozwala je uchylić przez kolejną umowę między tym, kto zrzekł się dziedziczenia, a osobą, po której się go zrzekł. Również ta umowa wymaga aktu notarialnego i musi zostać zawarta za życia przyszłego spadkodawcy.
Terminy i sposób ich liczenia
Przepisy nie przewidują sześciomiesięcznego ani innego sztywnego terminu na zawarcie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia. Granicą jest śmierć przyszłego spadkodawcy. Po otwarciu spadku nie da się już zawrzeć z nim umowy z art. 1048 Kodeksu cywilnego.
Jeżeli spadkodawca już zmarł, trzeba ocenić odrzucenie spadku. Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. To odrębny termin dotyczący odrębnej czynności.
Jeżeli celem jest uchylenie wcześniejszego zrzeczenia, również nie obowiązuje odrębny termin liczony w miesiącach lub latach, ale umowa uchylająca musi zostać zawarta przed śmiercią osoby, po której dziedziczenia się zrzeczono.
Piotr planował podpisać z matką umowę o zrzeczenie się dziedziczenia, ale do wizyty u notariusza nie doszło przed jej śmiercią. Po śmierci matki Piotr nie może już zastąpić niezawartej umowy zrzeczenia nowym aktem. Musi ustalić, czy jest powołany do spadku i od kiedy biegnie dla niego sześciomiesięczny termin do ewentualnego odrzucenia spadku.
Opłaty i koszty dodatkowe
Za samą umowę o zrzeczenie się dziedziczenia nie pobiera się opłaty sądowej, ponieważ czynność odbywa się u notariusza. Wynagrodzenie notariusza podlega przepisom o maksymalnych stawkach taksy notarialnej.
| Koszt | Co warto wiedzieć |
|---|---|
| Taksa notarialna za samą umowę | Dla czynności niewymienionej odrębnie w taryfie maksymalna stawka wynosi 200 zł; do wynagrodzenia dolicza się VAT według obowiązującej stawki. |
| Wypisy aktu | Maksymalna stawka wynosi 6 zł za każdą rozpoczętą stronę wypisu, odpisu lub wyciągu, plus VAT. |
| Pełnomocnictwo | Jeżeli potrzebne jest odrębne pełnomocnictwo notarialne, powstaje dodatkowy koszt według taryfy właściwej dla tej czynności. |
| Tłumacz przysięgły | Koszt zależy od zakresu tłumaczenia i rozliczenia tłumacza; należy go doliczyć, gdy udział tłumacza jest konieczny. |
Przed wizytą warto poprosić kancelarię o konkretną wycenę całego aktu wraz z wypisami. Jeżeli w tym samym akcie mają znaleźć się dodatkowe czynności, koszt może być inny niż przy prostej umowie o zrzeczenie się dziedziczenia.
Co zrobić po zakończeniu procedury
Po podpisaniu aktu nie trzeba składać osobnego wniosku do sądu ani dokonywać wpisu w księdze wieczystej tylko z tego powodu, że zawarto umowę o zrzeczenie się dziedziczenia. Sama umowa nie przenosi własności składników majątku przyszłego spadkodawcy.
Najważniejsze jest przechowanie wypisu aktu i poinformowanie osób prowadzących później sprawę spadkową o istnieniu umowy. Przy notarialnym poświadczeniu dziedziczenia albo sądowym stwierdzeniu nabycia spadku treść umowy może mieć bezpośrednie znaczenie dla ustalenia kręgu spadkobierców.
Jeżeli zrzeczenie dotyczy dziecka przyszłego spadkodawcy, trzeba następnie ocenić, jak zmienia ono układ udziałów w ramach dziedziczenia po rodzicach. Gdy zrzeczenie dotyczy dalszych krewnych, np. rodzeństwa lub osób dziedziczących w dalszej kolejności, wpływ na pozostałe gałęzie rodziny zależy od całego kręgu spadkobierców ustawowych istniejącego w chwili śmierci.
Jeżeli po zawarciu umowy zmieni się plan sukcesyjny, strony mogą rozważyć notarialne uchylenie zrzeczenia na podstawie art. 1050 Kodeksu cywilnego albo inne rozrządzenia na wypadek śmierci. Trzeba jednak pamiętać, że każda z tych czynności ma własne przesłanki i skutki.
Najczęstsze błędy przy zrzeczeniu się dziedziczenia u notariusza
- Mylenie zrzeczenia się dziedziczenia z odrzuceniem spadku. Zrzeczenie jest umową zawieraną przed śmiercią, a odrzucenie jest oświadczeniem składanym już po otwarciu spadku. Jeżeli spadkodawca nie żyje, nie da się naprawić sytuacji przez podpisanie umowy z art. 1048.
- Brak decyzji co do dzieci i wnuków. Milczenie aktu oznacza zastosowanie reguły ustawowej: zrzeczenie obejmuje także zstępnych zrzekającego się. Jeżeli ma być inaczej, trzeba wpisać to do umowy.
- Próba zawarcia umowy w zwykłej formie pisemnej. Umowa musi mieć formę aktu notarialnego. Prywatny dokument nie zastępuje wymaganej formy.
- Pełnomocnictwo w niewłaściwej formie. Jeżeli strona działa przez pełnomocnika, pełnomocnictwo do czynności wymagającej aktu notarialnego powinno zostać udzielone w tej samej formie.
- Założenie, że zrzeczenie „przenosi” udział na wskazaną osobę. To nie jest umowa sprzedaży ani darowizny przyszłego udziału spadkowego. Art. 1048 § 3 przewiduje szczególną regułę dla zrzeczenia na korzyść innej osoby, ale ostateczny krąg spadkobierców zależy od sytuacji w chwili otwarcia spadku.
- Rezygnacja z całego dziedziczenia, gdy celem jest tylko zachowek. Kodeks cywilny pozwala ograniczyć zrzeczenie wyłącznie do prawa do zachowku w całości lub części. Warto ustalić właściwy zakres przed podpisaniem aktu.
- Brak późniejszego ujawnienia umowy w sprawie spadkowej. Wypis aktu powinien zostać zachowany i przedstawiony, gdy po śmierci spadkodawcy ustalany jest krąg spadkobierców.
FAQ
Czy zrzeczenie się dziedziczenia u notariusza wymaga zgody przyszłego spadkodawcy?
Tak. To umowa, a nie jednostronne oświadczenie. Przyszły spadkodawca musi być stroną czynności albo działać przez prawidłowo umocowanego pełnomocnika.
Czy dzieci zrzekającego się muszą podpisywać akt?
Nie stają się stronami umowy tylko dlatego, że ustawowy skutek może ich objąć. Zgodnie z art. 1049 § 1 zrzeczenie co do zasady rozciąga się na zstępnych zrzekającego się, chyba że strony umówią się inaczej.
Czy można zrzec się dziedziczenia, ale zostawić prawa wnukom?
Tak, treść umowy może wyłączyć zstępnych zrzekającego się spod skutku zrzeczenia. Takie postanowienie powinno być sformułowane jednoznacznie w akcie notarialnym.
Czy można zrzec się tylko zachowku?
Tak. Art. 1048 § 2 Kodeksu cywilnego pozwala ograniczyć zrzeczenie do prawa do zachowku w całości albo części.
Czy po śmierci rodzica można jeszcze podpisać umowę o zrzeczenie się dziedziczenia?
Nie. Po śmierci spadkodawcy nie można już zawrzeć z nim tej umowy. Trzeba wtedy analizować zasady przyjęcia lub odrzucenia spadku i odpowiednie terminy.
Czy umowę o zrzeczenie się dziedziczenia można odwołać?
Można ją uchylić przez kolejną umowę między tym, kto zrzekł się dziedziczenia, a osobą, po której się go zrzekł. Umowa uchylająca również wymaga aktu notarialnego i musi zostać zawarta za życia przyszłego spadkodawcy.
Czy zrzeczenie się dziedziczenia oznacza, że wskazana osoba na pewno dostanie spadek?
Nie należy tego tak rozumieć. Zrzeczenie nie przenosi przyszłego udziału jak darowizna. Jeżeli zostało dokonane na korzyść innej osoby, art. 1048 § 3 wprowadza regułę interpretacyjną, ale rzeczywisty wynik zależy od treści umowy oraz sytuacji istniejącej w chwili otwarcia spadku.
Podsumowanie
Jeżeli przyszły spadkodawca żyje i obie strony chcą uporządkować przyszłe dziedziczenie ustawowe, właściwą drogą jest umowa w formie aktu notarialnego. Przed wizytą trzeba przede wszystkim ustalić zakres zrzeczenia i zdecydować, czy ma ono objąć dzieci, wnuki i dalszych zstępnych. W razie braku odmiennego postanowienia zstępni są objęci skutkiem razem ze zrzekającym się.
Jeżeli spadkodawca już zmarł, nie należy posługiwać się procedurą zrzeczenia się dziedziczenia. Trzeba wtedy niezwłocznie ustalić tytuł powołania do spadku i termin do ewentualnego odrzucenia spadku.
Potrzebujesz pomocy w swojej sprawie?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 2 godzin
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Źródła
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 99, art. 1015 oraz art. 1048–1050.
- Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej, tekst jednolity Dz.U. z 2024 r. poz. 1566, w szczególności § 12 i § 16.
- Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie.