Stwierdzenie nabycia spadku a akt poświadczenia dziedziczenia – co wybrać?

Po śmierci spadkodawcy spadek przechodzi na spadkobierców z mocy prawa. W praktyce samo powołanie do spadku nie wystarcza jednak do sprawnego załatwienia wielu formalności. Bank, sąd wieczystoksięgowy, urząd, spółdzielnia lub kontrahent może oczekiwać dokumentu urzędowo potwierdzającego prawa spadkobiercy.

Polskie prawo przewiduje dwie podstawowe drogi uzyskania takiego potwierdzenia: postępowanie sądowe o stwierdzenie nabycia spadku oraz notarialne poświadczenie dziedziczenia. Nie jest to wybór między dokumentem „ważniejszym” i „słabszym”. Najważniejsze pytanie brzmi, czy konkretna sprawa nadaje się do załatwienia u notariusza i czy skorzystanie z tej drogi rzeczywiście będzie praktyczniejsze.

Stwierdzenie nabycia spadku i akt poświadczenia dziedziczenia – jakie instytucje porównujemy?

Stwierdzenie nabycia spadku przez sąd

W postępowaniu sądowym sąd spadku ustala osoby, które nabyły spadek, podstawę dziedziczenia oraz ich udziały. Zgodnie z Kodeksem postępowania cywilnego sąd bada z urzędu, kto jest spadkobiercą w zakresie wskazanym w przepisach, a w szczególności sprawdza, czy spadkodawca pozostawił testament.

Postępowanie kończy się postanowieniem. Szerzej znaczenie takiego orzeczenia omawia artykuł Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku.

Droga sądowa ma szczególne znaczenie wtedy, gdy sprawa wymaga wyjaśnienia sporu, przeprowadzenia dowodów, wezwania osób, których sytuacja nie jest jasna, albo rozstrzygnięcia wątpliwości dotyczących testamentu czy rzeczywistego kręgu spadkobierców.

Akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza

Alternatywą jest notarialny akt poświadczenia dziedziczenia. Notariusz może poświadczyć dziedziczenie ustawowe albo testamentowe, z wyjątkiem dziedziczenia opartego na testamentach szczególnych. Przed sporządzeniem aktu spisywany jest protokół dziedziczenia, w którym ujawnia się między innymi potencjalnych spadkobierców, testamenty, wcześniejsze oświadczenia spadkowe i inne okoliczności istotne dla ustalenia praw do spadku.

Notariusz sporządza akt tylko wtedy, gdy nie ma wątpliwości między innymi co do jurysdykcji, osoby spadkobiercy oraz wysokości udziałów. Szczegółowe zasady przedstawia poradnik Akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza.

Kluczowe znaczenie ma rejestracja aktu w Rejestrze Spadkowym. Zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia ma skutki prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.

Najważniejsze różnice prawne – forma, termin, osoby uprawnione i możliwość zmiany

Obie procedury prowadzą do podobnego rezultatu, ale przebiegają według innych zasad. Różnice są szczególnie istotne wtedy, gdy w rodzinie nie ma pełnej zgodności albo sytuacja prawna po zmarłym nie jest oczywista.

Nie ma jednego ogólnego terminu, po którego przekroczeniu nie można już wystąpić o stwierdzenie nabycia spadku. Nie należy jednak mylić tego z sześciomiesięcznym terminem dotyczącym oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Termin ten co do zasady biegnie od dnia, w którym dana osoba dowiedziała się o tytule swojego powołania do spadku.

Stwierdzenie nabycia spadku lub poświadczenie dziedziczenia co do zasady nie może nastąpić przed upływem sześciu miesięcy od otwarcia spadku, chyba że wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Oznacza to, że w odpowiednio przygotowanej sprawie nie zawsze trzeba czekać pół roku od śmierci spadkodawcy.

Nie można również traktować postanowienia albo aktu jako dokumentów, które można po prostu „cofnąć”, gdy ktoś później zmieni zdanie. Jeżeli okaże się, że osoba wskazana jako spadkobierca w rzeczywistości nim nie jest albo jej udział jest inny, przepisy przewidują sądowe postępowanie o zmianę lub uchylenie stwierdzenia nabycia spadku. Reguły te stosuje się odpowiednio również do zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia.

Wybór sądu lub notariusza nie wpływa natomiast na kolejność dziedziczenia. Jeżeli przykładowo spadkobierca odrzuci spadek, jest traktowany tak, jakby nie dożył jego otwarcia. Może to spowodować wejście do dziedziczenia jego zstępnych. Zarówno sąd, jak i notariusz muszą uwzględnić rzeczywisty krąg osób powołanych do spadku.

Różnice w kosztach, czasie i dokumentach

W praktyce właśnie koszt oraz szybkość są najczęstszymi argumentami przy wyborze między sądem a notariuszem. Nie powinny jednak być jedynym kryterium. Najpierw trzeba ustalić, czy sprawa w ogóle spełnia warunki do notarialnego poświadczenia dziedziczenia.

Przy wyborze sądu warto wcześniej prawidłowo ustalić sąd spadku. Co do zasady jest nim sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić, właściwy jest sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część, a w braku również tej podstawy – sąd rejonowy dla m.st. Warszawy.

Sposób przygotowania pisma, oznaczenia uczestników i załączników szerzej opisuje poradnik Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku.

Skutki dla majątku, długów i innych zainteresowanych

Najważniejsze jest to, że wybór sądu albo notariusza nie decyduje o tym, kto otrzyma konkretny samochód, mieszkanie, rachunek bankowy czy działkę. Stwierdzenie nabycia spadku i akt poświadczenia dziedziczenia potwierdzają przede wszystkim osoby spadkobierców, podstawę dziedziczenia oraz udziały w całym spadku.

Jeżeli jest kilku spadkobierców, podział konkretnych składników majątku następuje zasadniczo dopiero w ramach działu spadku. Nie należy więc zakładać, że udział wynoszący na przykład 1/2 oznacza automatycznie własność połowy określonego mieszkania w sensie fizycznego podziału lokalu.

Obie formy potwierdzenia dziedziczenia pozwalają wykazywać prawa spadkobiercy wobec osób trzecich. Kodeks cywilny stanowi, że wobec osoby trzeciej, która sama nie rości sobie praw do spadku z tytułu dziedziczenia, prawa wynikające z dziedziczenia wykazuje się stwierdzeniem nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia.

Tak samo wygląda kwestia długów: wybranie notariusza zamiast sądu nie powoduje wyłączenia odpowiedzialności za zobowiązania spadkodawcy. Zakres odpowiedzialności zależy przede wszystkim od zasad przyjęcia spadku i przepisów o odpowiedzialności za długi spadkowe, a nie od tego, kto potwierdził dziedziczenie.

Kiedy wybrać sąd, a kiedy akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza?

Notariusz jest zwykle dobrym wyborem, gdy:

• krąg osób zainteresowanych jest znany;
• nie ma sporu co do tego, kto dziedziczy;
• nie ma istotnych wątpliwości dotyczących wysokości udziałów;
• dokumentacja jest kompletna albo możliwa do skompletowania;
• nie zachodzą ustawowe przeszkody do sporządzenia aktu;
• zainteresowanym zależy na szybkim uzyskaniu dokumentu.

Nie zawsze wszystkie osoby muszą w praktyce pojawić się jednocześnie przy jednym stole w tej samej kancelarii. Prawo o notariacie przewiduje procedurę sporządzenia projektu protokołu dziedziczenia oraz składania przez zainteresowanych stosownych oświadczeń przed notariuszem. Nie usuwa to jednak wymogu prawidłowego uwzględnienia wszystkich osób zainteresowanych.

Sąd będzie właściwszy lub konieczny, gdy:

• spadkobiercy spierają się o to, kto dziedziczy albo w jakim udziale;
• kwestionowana jest ważność lub treść testamentu;
• dziedziczenie ma wynikać z testamentu szczególnego;
• nie można ustalić wszystkich spadkobierców lub konieczne jest wezwanie ich przez ogłoszenie;
• jedna z osób nie współpracuje i nie da się przeprowadzić procedury notarialnej;
• istnieją sprzeczne informacje o testamentach, odrzuceniu spadku, zrzeczeniu się dziedziczenia lub innych zdarzeniach wpływających na krąg spadkobierców;
• notariusz ma wątpliwości, których nie może usunąć w ramach swoich kompetencji.

Ryzyka pomylenia pojęć lub zastosowania niewłaściwej procedury

Najczęstszy błąd polega na traktowaniu stwierdzenia nabycia spadku, aktu poświadczenia dziedziczenia, przyjęcia spadku i działu spadku jako jednej czynności. Są to różne instytucje.

Po pierwsze: przyjęcie lub odrzucenie spadku dotyczy decyzji spadkobiercy i podlega odrębnym zasadom, w tym sześciomiesięcznemu terminowi liczonym co do zasady od dowiedzenia się o tytule powołania. Sam wniosek o stwierdzenie nabycia spadku nie oznacza automatycznie odrzucenia spadku ani nie zastępuje właściwego oświadczenia.

Po drugie: potwierdzenie dziedziczenia nie jest działem spadku. Ustalenie, że dwoje spadkobierców dziedziczy po 1/2, nie odpowiada jeszcze na pytanie, komu ma przypaść mieszkanie, samochód czy pieniądze.

Po trzecie: procedura notarialna nie jest uproszczonym sposobem na „przegłosowanie” spornego spadkobiercy. Jeżeli pojawiają się okoliczności wywołujące rzeczywistą wątpliwość co do osoby spadkobiercy, testamentu albo udziałów, sprawa może wymagać rozstrzygnięcia sądu.

Po czwarte: nie można pomijać osób, które mogą wejść do dziedziczenia na skutek odrzucenia spadku przez inną osobę. Odrzucający jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku, co może przesunąć dziedziczenie na kolejne osoby.

Jeżeli po prawomocnym postanowieniu lub zarejestrowanym akcie ujawni się nowy testament albo okaże się, że pominięto rzeczywistego spadkobiercę, sprawy nie naprawia się przez sporządzenie konkurencyjnego dokumentu. Kodeks postępowania cywilnego przewiduje specjalne postępowanie służące zmianie lub uchyleniu wcześniejszego stwierdzenia nabycia spadku, stosowane odpowiednio również do zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia.

Najczęstsze błędy przy wyborze między sądem a notariuszem

• Wybór notariusza mimo istniejącego sporu – może zakończyć się odmową sporządzenia aktu i koniecznością skierowania sprawy do sądu.
• Pominięcie potencjalnego spadkobiercy – może prowadzić do sporządzenia dokumentu niezgodnego z rzeczywistym stanem prawnym i późniejszego postępowania o jego zmianę.
• Nieuwzględnienie testamentu – przed rozpoczęciem procedury trzeba ustalić, czy testament istnieje i czy nie było innych testamentów.
• Mylenie sześciu miesięcy od śmierci z terminem na odrzucenie spadku – termin na oświadczenie spadkobiercy jest co do zasady liczony od dowiedzenia się przez niego o tytule powołania, a nie automatycznie od dnia śmierci spadkodawcy.
• Złożenie wniosku do niewłaściwego sądu – właściwość sądu spadku ustala się według reguł Kodeksu postępowania cywilnego, przede wszystkim na podstawie ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy.
• Traktowanie aktu lub postanowienia jako działu spadku – dokument potwierdza udziały, ale nie przydziela automatycznie konkretnych składników majątku poszczególnym osobom.
• Założenie, że notarialna procedura eliminuje długi – odpowiedzialność za długi spadkowe zależy od zasad przyjęcia spadku i przepisów prawa materialnego, a nie od wyboru sądu lub notariusza.

Po uzyskaniu prawomocnego postanowienia albo zarejestrowanego aktu trzeba również pamiętać, że mogą być potrzebne dalsze czynności dotyczące między innymi księgi wieczystej, banków, podatku od spadku czy działu spadku. Każda z tych kwestii ma własne reguły i nie jest automatycznie załatwiana przez samo potwierdzenie dziedziczenia.

FAQ

Czy akt poświadczenia dziedziczenia jest słabszy niż postanowienie sądu?

Nie. Zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia ma skutki prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Oba dokumenty mogą służyć do wykazywania praw spadkobiercy.

Czy zawsze lepiej iść do notariusza, bo będzie szybciej?

Nie. Notariusz jest bardzo praktycznym rozwiązaniem przy sprawie niespornej i dostatecznie wyjaśnionej. Jeżeli istnieje konflikt dotyczący testamentu, spadkobierców albo udziałów, właściwsza może być droga sądowa.

Czy notariusz może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli jest testament?

Tak, przepisy pozwalają na poświadczenie dziedziczenia testamentowego. Wyjątkiem jest dziedziczenie na podstawie testamentów szczególnych. Dodatkowo nie mogą występować przeszkody lub wątpliwości uniemożliwiające sporządzenie aktu.

Czy trzeba czekać sześć miesięcy od śmierci, aby potwierdzić spadek?

Nie zawsze. Stwierdzenie nabycia spadku lub poświadczenie dziedziczenia może nastąpić przed upływem sześciu miesięcy od otwarcia spadku, jeżeli wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku.

Czy wierzyciel może wystąpić o stwierdzenie nabycia spadku?

Wniosek do sądu może złożyć osoba mająca interes w stwierdzeniu nabycia spadku. W określonych okolicznościach taki interes może mieć również wierzyciel. Procedura notarialna jest natomiast skonstruowana wokół osób zainteresowanych w rozumieniu Prawa o notariacie, czyli przede wszystkim potencjalnych spadkobierców i zapisobierców windykacyjnych.

Co zrobić, gdy po zakończeniu sprawy odnajdzie się nowy testament?

Nie należy ignorować testamentu ani próbować tworzyć drugiego konkurencyjnego dokumentu. Jeżeli nowy testament może zmienić osobę spadkobiercy lub udziały, zastosowanie może mieć postępowanie o zmianę stwierdzenia nabycia spadku przewidziane w art. 679 K.p.c. Przepisy te stosuje się odpowiednio także do zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia.

Czy sąd albo notariusz ustala wysokość wszystkich długów spadkodawcy?

Nie taki jest podstawowy cel tych procedur. Stwierdzenie nabycia spadku i akt poświadczenia dziedziczenia ustalają przede wszystkim spadkobierców, podstawę dziedziczenia oraz udziały. Zakres odpowiedzialności za długi wynika z odrębnych przepisów, między innymi dotyczących przyjęcia spadku i dobrodziejstwa inwentarza.

Podsumowanie

Jeżeli sprawa jest prosta, dokumenty są kompletne, wszyscy zainteresowani są ustaleni i nie ma sporu, akt poświadczenia dziedziczenia może pozwolić szybko potwierdzić prawa do spadku. Nie jest jednak procedurą przeznaczoną do rozstrzygania konfliktów.

Gdy pojawiają się wątpliwości dotyczące testamentu, kręgu spadkobierców, odrzucenia spadku, udziałów albo współpracy uczestników, warto rozważyć stwierdzenie nabycia spadku przez sąd. Przed wyborem drogi najlepiej ustalić pełny krąg potencjalnych spadkobierców, zebrać akty stanu cywilnego i testamenty oraz sprawdzić, czy wcześniej nie przeprowadzono już postępowania dotyczącego tego samego spadku.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 1015, art. 1018–1027 oraz art. 1030–1031.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 628 oraz art. 669–679.
• Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, w szczególności art. 95a–95p.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – art. 49.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej – w szczególności § 10a.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 września 2016 r. w sprawie sposobu uiszczania i wysokości opłat za wpisy dokonywane w Rejestrze Spadkowym przez notariusza albo sąd.