Długi spadkowe w dziale spadku, kto je spłaca?

Długi spadkowe obejmują nie tylko niespłacone kredyty, pożyczki, czynsze lub rachunki pozostawione przez zmarłego. Zalicza się do nich również między innymi uzasadnione koszty pogrzebu, koszty postępowania spadkowego, obowiązek zapłaty zachowku oraz wykonania zapisów zwykłych i poleceń. Najważniejsze jest jednak rozróżnienie dwóch kwestii: odpowiedzialności wobec wierzyciela oraz rozliczeń wewnętrznych między spadkobiercami.

Dział spadku porządkuje własność składników majątku. Nie oznacza to, że dług staje się automatycznie zobowiązaniem osoby, której przyznano mieszkanie, samochód albo przedsiębiorstwo. O tym, od kogo wierzyciel może dochodzić zapłaty, rozstrzygają przede wszystkim przepisy o odpowiedzialności za długi spadkowe, natomiast rodzinne ustalenia mają zwykle znaczenie tylko w relacjach między spadkobiercami.

Długi spadkowe w dziale spadku, jaka jest zasada prawna?

Podstawowa reguła wynika z art. 1034 Kodeksu cywilnego. Do chwili działu spadku współspadkobiercy ponoszą solidarną odpowiedzialność za długi spadkowe. Solidarność oznacza, że wierzyciel może żądać całości albo części świadczenia od wszystkich spadkobierców łącznie, od kilku z nich lub od jednego wybranego spadkobiercy. Zapłata dokonana przez jedną osobę zwalnia pozostałych wobec wierzyciela w zakresie zapłaconej kwoty.

Spadkobierca, który przed działem spadku zapłacił więcej, niż wynikałoby z jego udziału, może następnie żądać od pozostałych zwrotu odpowiednich części. Jest to roszczenie regresowe, czyli rozliczenie wewnętrzne między współspadkobiercami. Co do zasady ciężar długu powinien zostać między nimi rozłożony według wielkości udziałów spadkowych.

Od chwili skutecznego działu spadku solidarność ustaje. Każdy spadkobierca odpowiada wobec wierzyciela za część długu odpowiadającą jego udziałowi spadkowemu. Jeżeli udziały wynoszą po 1/2, wierzyciel może po dziale dochodzić od każdego połowy należności. Nie ma decydującego znaczenia, że jeden spadkobierca otrzymał nieruchomość wartą znacznie więcej niż składniki przyznane drugiemu. Wielkość odpowiedzialności z art. 1034 § 2 Kodeksu cywilnego odnosi się do udziału w spadku, a nie do wartości rzeczywiście otrzymanej schedy.

Sąd w postępowaniu o dział spadku ustala skład i wartość aktywów podlegających podziałowi. Na podstawie art. 686 Kodeksu postępowania cywilnego rozstrzyga także wzajemne roszczenia między współspadkobiercami z tytułu spłaconych długów spadkowych. Przepis dotyczy długów już zapłaconych. Niespłacona pożyczka lub kredyt nie jest więc zwykłym składnikiem masy, który sąd może przyznać jednej osobie ze skutkiem zwalniającym pozostałych wobec banku.

Kto jest uprawniony lub zobowiązany do spłaty długu?

Podstawowymi dłużnikami są spadkobiercy ustawowi lub testamentowi, którzy przyjęli spadek albo nie złożyli w terminie oświadczenia, wskutek czego doszło do przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Sama bliskość rodzinna nie powoduje odpowiedzialności. Dziecko, małżonek lub rodzeństwo zmarłego odpowiada tylko wtedy, gdy rzeczywiście doszło do dziedziczenia po tej osobie albo istnieje inna, niezależna podstawa zobowiązania.

Spadkobierca, który skutecznie odrzucił spadek, jest traktowany tak, jakby nie dożył jego otwarcia, i nie odpowiada jako spadkobierca za długi zmarłego. Trzeba jednak sprawdzić, kto wszedł w jego miejsce. Odrzucenie przez rodzica może prowadzić do powołania jego dzieci, a brak odpowiednich działań w dalszej kolejności nie usuwa problemu, lecz przesuwa go na kolejnych spadkobierców.

Odpowiedzialność może objąć również zapisobiercę windykacyjnego. Do chwili działu spadku odpowiada on solidarnie ze spadkobiercami. Jeżeli w spadku występuje zapis windykacyjny, po dziale odpowiedzialność spadkobierców i zapisobierców windykacyjnych rozkłada się proporcjonalnie do wartości otrzymanych przysporzeń. Odpowiedzialność zapisobiercy jest przy tym ograniczona do wartości przedmiotu zapisu windykacyjnego według zasad określonych w Kodeksie cywilnym.

Uprawnionym do żądania zapłaty jest wierzyciel spadkodawcy, na przykład bank, pożyczkodawca, wynajmujący, wspólnota mieszkaniowa lub osoba uprawniona do zachowku. Uprawnionym do rozliczenia wewnętrznego jest natomiast spadkobierca, który rzeczywiście zapłacił wspólny dług ponad część obciążającą go według udziału. Musi on wykazać zarówno istnienie długu, jak i dokonanie zapłaty.

Warunki powstania odpowiedzialności za długi spadkowe

Aby wierzyciel mógł skutecznie żądać zapłaty od konkretnej osoby jako spadkobiercy, trzeba ustalić kilka elementów:

• istnienie i wysokość długu – wierzyciel powinien wykazać źródło zobowiązania, jego wymagalność oraz aktualną kwotę, w tym prawidłowo naliczone odsetki;
• status spadkobiercy – zwykle potwierdzony prawomocnym postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia;
• sposób przyjęcia spadku – proste przyjęcie albo przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza wpływa na maksymalny zakres odpowiedzialności;
• etap postępowania – przed działem obowiązuje solidarność, a po dziale odpowiedzialność według udziałów;
• wartość stanu czynnego spadku – ma znaczenie, gdy spadek przyjęto z dobrodziejstwem inwentarza.

Do chwili przyjęcia spadku spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi tylko ze spadku. Po przyjęciu odpowiada również swoim majątkiem, ale zakres tej odpowiedzialności zależy od złożonego oświadczenia. Przy prostym przyjęciu odpowiedzialność jest nieograniczona. Przy dobrodziejstwie inwentarza co do zasady nie przekracza wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza.

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Brak oświadczenia w tym terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Ochrona ta nie zwalnia jednak z potrzeby ustalenia składników spadku i długów. Jeżeli spadkobierca świadomie pominie przedmioty w wykazie inwentarza albo nierzetelnie spłaca wybranych wierzycieli, może utracić część ochrony.

Wyjątki i sytuacje, w których podstawowa zasada nie działa

Reguła odpowiedzialności według udziałów po dziale spadku ma istotne ograniczenia. Przede wszystkim nie zastępuje odpowiedzialności wynikającej z własnej umowy spadkobiercy. Jeżeli dana osoba była razem ze zmarłym współkredytobiorcą, poręczycielem albo przystąpiła do długu, bank może dochodzić od niej zapłaty na podstawie tej umowy niezależnie od zasad prawa spadkowego.

Drugi ważny wyjątek dotyczy zabezpieczeń rzeczowych. Hipoteka pozostaje związana z nieruchomością, a wierzyciel hipoteczny może dochodzić zaspokojenia z obciążonej nieruchomości według przepisów o hipotece. Przyznanie nieruchomości jednemu spadkobiercy może więc mieć większe znaczenie praktyczne niż sam podział odpowiedzialności osobistej. Przed podpisaniem działu trzeba sprawdzić księgę wieczystą oraz aktualne saldo zabezpieczonego zobowiązania.

Inaczej mogą być rozliczane niektóre zobowiązania publicznoprawne, w szczególności zaległości podatkowe i składkowe. Odpowiedzialność spadkobierców ustala się wtedy również na podstawie przepisów szczególnych, często w odrębnej decyzji organu. Nie należy zakładać, że sama treść umowy działowej przesądza zakres odpowiedzialności wobec urzędu.

Wyjątkiem od zwykłego układu może być skuteczne przejęcie długu. Jeżeli jeden spadkobierca ma wejść na miejsce dotychczasowych dłużników i zwolnić pozostałych, potrzebna jest konstrukcja prawna przewidziana w art. 519 i następnych Kodeksu cywilnego, w tym wymagana zgoda wierzyciela oraz forma pisemna. Sama klauzula w umowie rodzinnej, bez udziału albo zgody banku, zwykle tworzy tylko obowiązek rozliczenia między spadkobiercami.

Osobnej analizy wymagają spadki otwarte przed 18 października 2015 r. W starszych sprawach brak oświadczenia w terminie mógł prowadzić do prostego przyjęcia spadku, a więc do nieograniczonej odpowiedzialności. O właściwej regule decyduje data otwarcia spadku, czyli data śmierci spadkodawcy, oraz przepisy przejściowe.

Jak wykazać swoje prawa i zakres odpowiedzialności?

Dokumenty powinny pokazywać dwa odrębne zagadnienia: stosunek do wierzyciela oraz rozliczenie między spadkobiercami. W sporze z wierzycielem kluczowe będą dokumenty potwierdzające nabycie spadku, sposób jego przyjęcia, dokonanie działu i zakres udziałów. W rozliczeniu regresowym trzeba dodatkowo udowodnić, kto, kiedy i z jakiego majątku zapłacił konkretny dług.

Wykaz inwentarza można złożyć w sądzie albo przed notariuszem, natomiast spis inwentarza sporządza komornik na podstawie właściwego postanowienia. Dokument powinien rzetelnie ujmować aktywa i pasywa. Celowe zatajenie składnika majątku lub nieistniejącego długu może prowadzić do odpowiedzialności bez ograniczenia przewidzianego dla dobrodziejstwa inwentarza.

Jeżeli wierzyciel żąda całej kwoty już po dziale spadku, należy przedstawić mu dokument działowy i wskazać udział konkretnego spadkobiercy. Gdy sprawa trafiła do sądu lub egzekucji, ograniczenie odpowiedzialności trzeba podnieść we właściwym trybie i poprzeć dokumentami. Samo przekonanie, że dług powinien zapłacić ktoś inny, nie jest wystarczającą obroną.

Terminy, koszty i właściwa procedura

Dział spadku może zostać przeprowadzony umownie, jeżeli wszyscy spadkobiercy są zgodni, albo sądownie, gdy zgody nie ma. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowa o dział wymaga aktu notarialnego. W innych przypadkach forma pisemna nie zawsze jest obowiązkowa, ale jest zdecydowanie zalecana ze względu na późniejsze dowodzenie ustaleń.

Wniosek o sądowy dział spadku składa się co do zasady do sądu spadku, czyli sądu rejonowego właściwego dla ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli miejsca tego nie można ustalić w Polsce, właściwy jest sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część, a w braku tych podstaw Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy. Gdy stwierdzenie nabycia spadku nie zostało jeszcze przeprowadzone, sąd może rozstrzygnąć tę kwestię w toku sprawy działowej.

Do wniosku należy dołączyć lub powołać dokument potwierdzający dziedziczenie, wskazać skład i wartość majątku, przedstawić dowody własności nieruchomości, opisać proponowany sposób podziału oraz zgłosić roszczenia z tytułu spłaconych długów. Trzeba podać konkretną kwotę żądania wobec poszczególnych uczestników i wyjaśnić sposób jej obliczenia.

• Opłata od wniosku o dział spadku wynosi 500 zł.
• Jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu, opłata wynosi 300 zł.
• Przy połączeniu działu spadku ze zniesieniem współwłasności opłata wynosi 1000 zł, a przy zgodnym projekcie 600 zł.
• Dodatkowe koszty mogą obejmować opinię biegłego, dokumenty geodezyjne, wpisy w księdze wieczystej oraz wynagrodzenie pełnomocnika.
• Przy dziale notarialnym wynagrodzenie notariusza zależy między innymi od wartości przedmiotu czynności, a do kosztów mogą dojść podatek VAT, wypisy i opłaty sądowe.

Nie ma ogólnego krótkiego terminu, w którym trzeba przeprowadzić sam dział spadku, ale nie warto odkładać rozliczenia długów. Roszczenia pieniężne mogą się przedawnić; termin ogólny wynosi obecnie sześć lat, a dla roszczeń związanych z działalnością gospodarczą i świadczeń okresowych trzy lata, z zastrzeżeniem zasad obliczania końca terminu i przepisów szczególnych.

Szczególnie ważna jest prekluzja w postępowaniu działowym. Jeżeli sprawa o dział spadku już się toczy, roszczenie o rozliczenie spłaconych długów należy zgłosić właśnie w tej sprawie. Po prawomocnym zakończeniu działu uczestnik może utracić możliwość dochodzenia roszczeń, które powinny zostać rozstrzygnięte w postępowaniu działowym, nawet gdy wcześniej ich nie zgłosił.

Skutki działu spadku dla pozostałych zainteresowanych

Dla wierzyciela najważniejszą zmianą jest ustanie solidarności spadkobierców. Przed działem może on skierować żądanie do jednego z nich w pełnej wysokości, natomiast po dziale powinien rozdzielić roszczenie według udziałów spadkowych. Dział może więc pogorszyć praktyczne możliwości odzyskania należności, zwłaszcza gdy część spadkobierców jest niewypłacalna, ale nie powoduje wygaśnięcia samego długu.

Dla spadkobierców znaczenie ma rozdzielenie odpowiedzialności zewnętrznej od ekonomicznego ciężaru ustalonego w umowie. Mogą oni uzgodnić, że jedna osoba spłaci kredyt w zamian za otrzymanie nieruchomości, a pozostałe otrzymają mniejsze spłaty. Jeżeli osoba ta nie wykona ustalenia, inni mogą dochodzić wobec niej roszczeń wynikających z umowy lub postanowienia działowego. Wierzyciel nie musi jednak respektować takiego podziału, dopóki nie wyraził wymaganej zgody na przejęcie długu.

Jeżeli jeden spadkobierca pokrył koszty pogrzebu, opłacił zaległy czynsz, raty kredytu albo podatek należny od spadkodawcy, może domagać się rozliczenia rzeczywiście poniesionego i prawnie uzasadnionego wydatku. Pozostali mogą kwestionować wysokość, związek wydatku ze spadkiem albo to, czy zapłata była konieczna. Dlatego rozliczenie powinno być oparte na dokumentach, a nie na ogólnym stwierdzeniu, że jedna osoba poniosła wszystkie koszty.

Na sytuację współwłaścicieli i nabywców wpływają także obciążenia rzeczowe. Osoba otrzymująca obciążoną nieruchomość powinna wiedzieć, że dział nie wykreśla hipoteki. Konieczne może być osobne porozumienie z bankiem, aneks do umowy kredytowej, zgoda na zwolnienie współdłużnika albo spłata i uzyskanie dokumentu potrzebnego do wykreślenia hipoteki.

Najczęstsze błędy przy rozliczaniu długów spadkowych w dziale spadku

• Traktowanie długu jak rzeczy przyznawanej w dziale. Niespłacone zobowiązanie nie zostaje skutecznie przeniesione na jednego spadkobiercę tylko dlatego, że tak zapisano w rodzinnym porozumieniu. Trzeba odróżnić wewnętrzne ustalenie od przejęcia długu skutecznego wobec wierzyciela.
• Brak zgody banku na zwolnienie współdłużnika. Przy kredycie należy uzyskać wyraźne stanowisko banku i zawrzeć wymagane dokumenty. Sam akt notarialny działu nie zastępuje zgody wierzyciela.
• Nieudokumentowana zapłata. Gotówka przekazana bez pokwitowania lub przelew bez jasnego tytułu utrudnia regres. Najlepiej uzyskać od wierzyciela potwierdzenie, jakiego długu i jakiej osoby dotyczyła wpłata.
• Pominięcie roszczenia w trwającym postępowaniu działowym. Spłacone długi trzeba zgłosić przed prawomocnym zakończeniem sprawy, wskazując kwotę, uczestnika zobowiązanego do zwrotu i dowody.
• Mylenie udziału spadkowego z wartością otrzymanego majątku. Po dziale zewnętrzna odpowiedzialność jest co do zasady liczona według udziału w dziedziczeniu, nie według wartości mieszkania, działki lub pieniędzy otrzymanych w podziale.
• Pomijanie dobrodziejstwa inwentarza i zabezpieczeń. Trzeba jednocześnie ustalić limit odpowiedzialności, rzetelność inwentarza oraz istnienie hipoteki, poręczenia lub własnego zobowiązania spadkobiercy.
• Spłacanie tylko wybranych wierzycieli bez rozeznania. Spadkobierca znający inne długi powinien uwzględniać zasady ich zaspokajania. Nierzetelna spłata może zwiększyć jego odpowiedzialność ponad ochronny limit.

FAQ

Czy sąd w dziale spadku podzieli niespłacony kredyt między spadkobierców?

Co do zasady sąd rozlicza między spadkobiercami długi już spłacone, a nie przydziela niespłaconego kredytu jednej osobie ze skutkiem wobec banku. Spadkobiercy mogą ustalić, kto ma ekonomicznie spłacać kredyt, lecz zwolnienie pozostałych wymaga odpowiedniej zgody wierzyciela.

Czy przed działem wierzyciel może żądać całego długu od jednego spadkobiercy?

Tak, ponieważ do chwili działu odpowiedzialność współspadkobierców jest solidarna. Nadal trzeba jednak uwzględnić indywidualny zakres odpowiedzialności danego spadkobiercy, na przykład limit wynikający z przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Czy po dziale osoba, która dostała dom, płaci wszystkie długi?

Nie automatycznie. Po dziale każdy spadkobierca odpowiada co do zasady według swojego udziału spadkowego. Inny wynik może wynikać z własnej umowy tej osoby, zabezpieczenia hipotecznego lub skutecznego przejęcia długu za zgodą wierzyciela.

Jak rozliczyć koszty pogrzebu zapłacone przez jednego spadkobiercę?

Należy wykazać wysokość rzeczywiście poniesionych, zwyczajowo uzasadnionych kosztów oraz źródło ich finansowania. Roszczenie o rozliczenie można zgłosić w postępowaniu działowym jako roszczenie związane ze spłaconym długiem spadkowym, z uwzględnieniem otrzymanego zasiłku pogrzebowego i innych zwrotów.

Czy dobrodziejstwo inwentarza chroni także po dziale spadku?

Tak, dział spadku zmienia sposób rozłożenia odpowiedzialności między spadkobierców, ale nie powinien sam przez się usuwać limitu wynikającego z dobrodziejstwa inwentarza. Zakres ochrony zależy jednak od rzetelnego ujawnienia majątku i długów oraz sposobu zaspokajania wierzycieli.

Czy można zawrzeć dział spadku bez wiedzy o wszystkich długach?

Jest to możliwe, lecz ryzykowne. Późniejsze ujawnienie długu nie powoduje automatycznie nieważności działu, a odpowiedzialność będzie oceniana według przepisów o długach spadkowych. Przed działem warto uzyskać salda, sprawdzić księgi wieczyste, korespondencję, rejestry i dokumenty podatkowe.

Czy po prawomocnym dziale można osobno żądać zwrotu długu spłaconego wcześniej?

Może to być niedopuszczalne, jeżeli roszczenie należało zgłosić w postępowaniu działowym. Z tego względu wszystkie znane roszczenia z tytułu spłaconych długów trzeba przedstawić przed prawomocnym zakończeniem działu, zamiast odkładać je na późniejszy proces.

Podsumowanie

Dział spadku nie kasuje długów i nie pozwala samodzielnie narzucić wierzycielowi, kto ma je spłacać. Przed działem współspadkobiercy odpowiadają solidarnie, a po dziale każdy odpowiada według udziału spadkowego, z uwzględnieniem sposobu przyjęcia spadku oraz szczególnych podstaw odpowiedzialności. Osoba, która zapłaciła wspólny dług, powinna zgromadzić dowody i zgłosić rozliczenie w trwającej sprawie działowej. Przed podpisaniem umowy warto również ustalić, czy potrzebna jest zgoda banku, organu podatkowego lub innego wierzyciela.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, w szczególności art. 922, art. 1012–1015, art. 1030–1034³ oraz art. 1035–1038.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 628, art. 680–689 oraz art. 618 § 2 i 3.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 49 i art. 51.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.