Wynagrodzenie za wyłączne korzystanie z nieruchomości spadkowej

Na czym polega spór o wynagrodzenie za wyłączne korzystanie z nieruchomości spadkowej

Po śmierci właściciela nieruchomości kilku spadkobierców może wejść do wspólności majątku spadkowego. Zgodnie z art. 1035 Kodeksu cywilnego do tej wspólności odpowiednio stosuje się przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Jednym z najważniejszych jest art. 206 Kodeksu cywilnego: każdy współwłaściciel ma prawo do współposiadania rzeczy wspólnej i korzystania z niej w takim zakresie, jaki daje się pogodzić z analogicznym prawem pozostałych.

Dlatego centralne pytanie nie brzmi: „czy jeden spadkobierca używa więcej metrów niż wynika z jego udziału?”, lecz: „czy korzysta z rzeczy w sposób, który pozbawia innego spadkobiercę realnej możliwości współposiadania i korzystania?”. Sam udział nie wyznacza fizycznie konkretnego pokoju, piętra ani procentu czasu korzystania. Szerzej zasady relacji między uprawnionymi opisuje artykuł Współwłasność ułamkowa nieruchomości po spadku.

Typowy spór powstaje wtedy, gdy jeden ze spadkobierców mieszka w domu, posiada wszystkie klucze, zmienia zamki, odmawia wydania kluczy, nie dopuszcza pozostałych do pomieszczeń, sprzeciwia się ich wejściu albo traktuje nieruchomość jak wyłącznie własną. W takiej sytuacji współspadkobierca wyłączony z posiadania może żądać wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy na podstawie art. 224 § 2 lub art. 225 Kodeksu cywilnego w związku z art. 206 Kodeksu cywilnego. Taką podstawę potwierdził Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 19 marca 2013 r., III CZP 88/12.

Roszczenie nie powstaje natomiast automatycznie tylko dlatego, że jedna osoba faktycznie mieszka w domu, a druga nie. Jeżeli niekorzystający spadkobierca dobrowolnie zrezygnował z korzystania, zaakceptował określony podział do używania albo strony przez lata wykonywały zgodne porozumienie, także dorozumiane, sąd może uznać, że nie doszło do bezprawnego wyłączenia.

Możliwe rozstrzygnięcia są zatem różne: zasądzenie pełnej żądanej kwoty, zasądzenie tylko za część okresu, obniżenie kwoty po opinii biegłego albo oddalenie roszczenia. Równolegle spór może zostać zakończony przez dział spadku i przyznanie nieruchomości jednemu ze spadkobierców ze spłatą innych. Jeżeli właśnie taki wariant jest rozważany, odrębnym zagadnieniem jest Spłata udziału w nieruchomości po spadku.

Co trzeba wykazać, aby uzyskać wynagrodzenie

Osoba żądająca zapłaty powinna przygotować sprawę tak, aby sąd mógł ustalić nie tylko istnienie udziału w spadku, ale także rzeczywisty sposób korzystania z nieruchomości i czas naruszenia. Ciężar dowodu co do faktów uzasadniających roszczenie spoczywa co do zasady na osobie, która z tych faktów wywodzi skutki prawne.

1. Uprawnienie do nieruchomości

Trzeba wykazać, że w spornym okresie powód lub uczestnik był współspadkobiercą uprawnionym do majątku obejmującego nieruchomość. Zwykle służy temu prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, a także dokumenty dotyczące tytułu spadkodawcy do nieruchomości. Znaczenie ma również wielkość udziału, ponieważ wpływa na rozliczenie ekonomiczne między uprawnionymi.

2. Faktyczne wyłączenie ze współposiadania

Najważniejsza jest odpowiedź na pytanie, czy druga strona rzeczywiście uniemożliwiała współkorzystanie. Brak zamieszkiwania w domu sam w sobie nie dowodzi wyłączenia. Inna jest sytuacja osoby, która nie chciała korzystać z nieruchomości, a inna osoby, która żądała kluczy lub dostępu i spotkała się z odmową.

Wyłączenie może wynikać z zachowania wyraźnego, np. odmowy wydania kluczy, zakazu wstępu lub zmiany zamków, ale także z całokształtu okoliczności, jeżeli pokazują, że korzystający traktował rzecz jak wyłącznie swoją i faktycznie uniemożliwiał wykonywanie prawa innym.

3. Brak zgody na wyłączny sposób korzystania

Druga strona może bronić się twierdzeniem, że taki sposób korzystania został uzgodniony. Porozumienie dotyczące podziału rzeczy do korzystania nie zawsze wymaga formalnej umowy na piśmie; w konkretnych okolicznościach zgoda może wynikać także z zachowania stron. Dlatego wieloletnia bierność, wcześniejsze ustalenia rodzinne, rozliczanie kosztów czy przyznanie poszczególnych części domu do używania mogą mieć duże znaczenie dowodowe.

4. Okres, za który żądane jest wynagrodzenie

Żądanie powinno wskazywać konkretny początek i koniec okresu. Nie wystarczy sformułowanie „od śmierci spadkodawcy do dziś”, jeżeli wyłączenie zaczęło się później albo wcześniej strony zgodnie korzystały z nieruchomości. Data wezwania do dopuszczenia do współposiadania lub zapłaty może być ważnym dowodem na brak zgody oraz na stan świadomości drugiej strony, ale nie jest jedynym możliwym dowodem rozpoczęcia naruszenia.

5. Dobra albo zła wiara korzystającego

Podstawa z art. 224 § 2 i art. 225 Kodeksu cywilnego wymaga uwzględnienia dobrej albo złej wiary. Dobra wiara korzysta z ustawowego domniemania, dlatego strona żądająca wynagrodzenia powinna zebrać dowody pokazujące, od kiedy korzystający wiedział lub przy zachowaniu należytej staranności powinien wiedzieć, że jego sposób władania narusza prawa innego współspadkobiercy. Pisemne żądanie wydania kluczy, sprzeciw wobec wyłącznego zajmowania nieruchomości albo zgłoszenie roszczenia w sądzie mogą mieć tu istotne znaczenie.

6. Wysokość wynagrodzenia

Wynagrodzenie nie jest automatycznie równe rzeczywistemu czynszowi, którego uprawniony nie otrzymał, ani korzyści, którą faktycznie osiągnął korzystający. W orzecznictwie przyjmuje się obiektywne kryterium rynkowej wartości korzystania z rzeczy danego rodzaju w danym miejscu i czasie. Dla domu lub mieszkania punktem odniesienia bywają rynkowe stawki najmu, ale trzeba uwzględnić stan nieruchomości, lokalizację, standard, możliwy zakres korzystania oraz to, czy uprawniony był wyłączony całkowicie czy tylko częściowo.

W sporach o większe kwoty sąd często potrzebuje opinii biegłego z zakresu szacowania nieruchomości lub rynku najmu. Prywatne zestawienia ogłoszeń mogą pomóc uzasadnić wysokość żądania na początku sprawy, lecz nie zawsze zastąpią dowód z opinii biegłego.

Dokumenty, świadkowie i opinie biegłych – jak przygotować dowody

Dobra sprawa o wynagrodzenie zwykle opiera się na kilku rodzajach dowodów, które razem pokazują tytuł prawny, faktyczne wyłączenie i wartość korzystania. Im wcześniej zostaną zabezpieczone, tym mniejsze ryzyko, że po remoncie, sprzedaży nieruchomości albo zmianie relacji rodzinnych odtworzenie faktów stanie się trudne.

• Dokumenty spadkowe i własnościowe: postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, odpis księgi wieczystej, dokumenty własności spadkodawcy, dokumenty dotyczące udziałów.
• Korespondencja między spadkobiercami: wezwania do wydania kluczy, wiadomości SMS, e-maile, komunikatory, pisma o dopuszczenie do korzystania, odpowiedzi odmawiające dostępu, propozycje rozliczeń.
• Dowody faktycznego władania: zdjęcia zmienionych zamków, protokoły interwencji, dokumenty dotyczące ochrony lub alarmu, potwierdzenia przekazania albo odmowy przekazania kluczy, korespondencja z administracją.
• Świadkowie: sąsiedzi, członkowie rodziny, zarządca budynku, osoby obecne przy próbach wejścia lub rozmowach o korzystaniu.
• Dokumenty dotyczące wartości korzystania: dane o powierzchni, standardzie i stanie technicznym, rachunki, dokumentacja fotograficzna, informacje o porównywalnych najmach, operaty lub prywatne opinie.
• Dokumenty kosztowe: podatek od nieruchomości, ubezpieczenie, opłaty stałe, remonty i nakłady. Mogą być istotne, gdy druga strona zgłasza własne roszczenia rozliczeniowe.

Jeżeli istnieje ryzyko szybkiej zmiany stanu nieruchomości, np. planowany jest generalny remont, rozbiórka części zabudowań albo usunięcie wyposażenia, można rozważyć wniosek o zabezpieczenie dowodu przed wszczęciem albo w toku sprawy, o ile spełnione są przesłanki procesowe. Czasem ważniejsze od kolejnej wiadomości między stronami będzie udokumentowanie aktualnego stanu lokalu, zakresu dostępu i sposobu jego wykorzystania.

Działania przed skierowaniem sprawy do sądu

Przed złożeniem pozwu albo zgłoszeniem roszczenia w dziale spadku warto uporządkować stan faktyczny i jednoznacznie zakomunikować drugiej stronie swoje stanowisko. Nie chodzi tylko o próbę ugody. Dobrze przygotowane działania przedsądowe tworzą materiał dowodowy, który później pozwala ustalić, kiedy ustała zgoda na dotychczasowy sposób korzystania i od kiedy druga strona miała świadomość sporu.

Wezwanie powinno być konkretne

W piśmie dobrze jest wskazać nieruchomość, tytuł do spadku, opisać sposób wyłączenia, zażądać dopuszczenia do współposiadania, jeżeli nadal jest to celem, oraz odrębnie sformułować żądanie zapłaty. Przy roszczeniu pieniężnym warto podać okres, kwotę albo przynajmniej sposób jej wyliczenia i termin zapłaty. Pismo należy wysłać w sposób pozwalający wykazać jego doręczenie.

Samo wezwanie do zapłaty nie przerywa biegu przedawnienia. Może natomiast mieć istotne znaczenie dowodowe dla oceny zgody, dobrej lub złej wiary oraz daty wymagalności roszczenia, a w konsekwencji również odsetek.

Negocjacje i mediacja

Ugoda może obejmować nie tylko pieniądze za przeszłość. Strony mogą ustalić zasady dalszego korzystania, przekazanie kluczy, harmonogram sprzedaży, podział kosztów, termin działu spadku albo sposób przejęcia nieruchomości przez jednego spadkobiercę. To często lepsze rozwiązanie niż pozostawienie roszczenia o wynagrodzenie jako jedynego narzędzia nacisku.

Jeżeli strony wybierają formalną mediację, trzeba pamiętać, że obecnie objęcie roszczenia umową o mediację powoduje zawieszenie biegu przedawnienia na czas mediacji. Podobnie wniosek o zawezwanie do próby ugodowej zawiesza bieg przedawnienia na czas postępowania pojednawczego. To inny skutek niż przerwanie biegu przedawnienia przez czynność sądową bezpośrednio zmierzającą do dochodzenia lub zabezpieczenia roszczenia.

Przebieg postępowania sądowego

Tryb zależy przede wszystkim od tego, czy między współspadkobiercami toczy się już postępowanie o dział spadku.

Gdy dział spadku już się toczy

Art. 686 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje, że w dziale spadku sąd rozstrzyga także o wzajemnych roszczeniach między współspadkobiercami z tytułu posiadania poszczególnych przedmiotów spadkowych, pobranych pożytków i innych przychodów, nakładów oraz spłaconych długów spadkowych. W połączeniu z art. 688 i art. 618 § 2–3 Kodeksu postępowania cywilnego oznacza to koncentrację tych rozliczeń w sprawie działowej.

Jeżeli zatem dział spadku jest już wszczęty, roszczenie o wynagrodzenie za wyłączne korzystanie z nieruchomości powinno zostać zgłoszone właśnie tam. Odrębna sprawa staje się co do zasady niedopuszczalna, a sprawa już będąca w toku może zostać przekazana do sądu działowego. Co szczególnie ważne, po prawomocnym zakończeniu działu spadku współspadkobierca nie może później dochodzić roszczeń objętych tym mechanizmem, nawet jeżeli nie zgłosił ich w postępowaniu działowym. To jedna z najpoważniejszych pułapek procesowych.

Roszczenie trzeba sprecyzować: wskazać osobę zobowiązaną, kwotę, okres i fakty uzasadniające żądanie. Samo ogólne stwierdzenie, że drugi spadkobierca „korzystał ponad udział”, może nie wystarczyć do prawidłowego rozpoznania i może rodzić problemy także z przedawnieniem.

Dział spadku co do zasady prowadzi sąd rejonowy będący sądem spadku, ustalanym przede wszystkim według ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. W samym postępowaniu sąd ustala skład i wartość spadku, a przy nieruchomości może również rozstrzygać o sposobie jej przyznania albo sprzedaży.

Gdy dział spadku nie został wszczęty

Roszczenie pieniężne może być dochodzone w odrębnym procesie. W pozwie należy oznaczyć kwotę żądania, okres, podstawę faktyczną, przedstawić dowody wyłączenia i uzasadnić sposób wyliczenia wynagrodzenia. Właściwość sądu zależy od wartości przedmiotu sporu i reguł miejscowych przewidzianych w Kodeksie postępowania cywilnego. Co do właściwości rzeczowej sprawy o prawa majątkowe o wartości przekraczającej 100 000 zł należą zasadniczo do sądu okręgowego, a niższe do sądu rejonowego, o ile przepis szczególny nie stanowi inaczej.

Druga strona może w odpowiedzi podnieść m.in. istnienie porozumienia o korzystaniu, brak wyłączenia, dobrą wiarę, przedawnienie, błędny okres albo zawyżoną stawkę. Może też zgłosić własne roszczenia dotyczące nakładów lub kosztów, jeżeli pozwala na to właściwy tryb i zostały spełnione przesłanki materialne oraz procesowe.

Co dzieje się na rozprawie

Sąd zwykle ustala kolejno: tytuł stron do nieruchomości, rzeczywisty sposób korzystania, istnienie lub brak zgody, moment rozpoczęcia naruszenia, stan dobrej lub złej wiary oraz wysokość wynagrodzenia. W zależności od sporu przeprowadza dowody z dokumentów, zeznań świadków, przesłuchania stron, oględzin i opinii biegłego.

Jeżeli kwota nie jest oczywista, biegły może porównać nieruchomość do podobnych lokali lub domów na lokalnym rynku i ustalić stawkę za korzystanie w kolejnych okresach. Sąd nie jest związany wyłącznie stawką podaną w wezwaniu czy pozwie. Jeżeli dowody wykażą mniejszy zakres wyłączenia lub niższą wartość rynkową, może zasądzić mniej.

Terminy, przedawnienie i koszty

W tej kategorii sporów terminy trzeba analizować na dwóch poziomach: przedawnienia samego roszczenia pieniężnego oraz prekluzji związanej z zakończeniem działu spadku.

Roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy nie ma charakteru świadczenia okresowego tylko dlatego, że jego wysokość można obliczać miesiącami. Sąd Najwyższy traktuje je jako roszczenie jednorazowe za określony okres korzystania. Jeżeli sporny okres sięga czasu sprzed zmiany przepisów o przedawnieniu z 2018 r., trzeba osobno sprawdzić przepisy przejściowe; proste zastosowanie obecnych sześciu lat do całej historii może prowadzić do błędu.

Zwykłe wezwanie do zapłaty nie przerywa przedawnienia. Bieg przedawnienia może zostać przerwany m.in. przez odpowiednią czynność przed sądem bezpośrednio zmierzającą do dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia albo zabezpieczenia roszczenia lub przez uznanie roszczenia przez zobowiązanego. Mediacja i zawezwanie do próby ugodowej wywołują obecnie skutek zawieszenia biegu przedawnienia na czas tych postępowań.

Koszty sprawy

W odrębnym procesie o zapłatę wysokość opłaty od pozwu zależy od wartości przedmiotu sporu. Przy wartości do 20 000 zł ustawa przewiduje opłaty stałe według progów, a powyżej 20 000 zł opłatę stosunkową w wysokości 5% wartości przedmiotu sporu, nie więcej niż 100 000 zł. Do tego mogą dojść koszty opinii biegłego, pełnomocnika, dojazdów świadków i innych wydatków.

Opłata od wniosku o dział spadku wynosi 500 zł, a przy zgodnym projekcie działu 300 zł. Jeżeli dział spadku jest połączony ze zniesieniem współwłasności, opłata wynosi odpowiednio 1000 zł albo 600 zł przy zgodnym projekcie. W sprawie spornej istotnym wydatkiem może jednak być przede wszystkim zaliczka na opinię biegłego dotyczącą wartości nieruchomości lub rynkowego wynagrodzenia za korzystanie.

Ryzyko kosztowe rośnie, gdy żądana kwota jest znacznie zawyżona. W procesie wynik sprawy wpływa na rozliczenie kosztów między stronami, a częściowe uwzględnienie roszczenia może prowadzić do ich stosunkowego rozdzielenia. W postępowaniu nieprocesowym reguły rozliczenia kosztów są odmienne i zależą m.in. od tego, czy interesy uczestników są sprzeczne.

Strategie i ryzyka każdej ze stron

Strategia osoby żądającej wynagrodzenia

Najsilniejsza sprawa powstaje wtedy, gdy można pokazać wyraźny ciąg zdarzeń: prawo do spadku, próbę współkorzystania, odmowę dostępu, dalsze wyłączne władanie przez drugą stronę i realne dane rynkowe dotyczące wartości korzystania. W takim układzie żądanie nie opiera się na samym przekonaniu, że „skoro nie mieszkam, należy mi się połowa czynszu”, lecz na udokumentowanym naruszeniu prawa do współposiadania.

Jeżeli celem nie jest powrót do wspólnego korzystania, lecz definitywne zakończenie konfliktu, warto rozważyć połączenie strategii rozliczeniowej z działem spadku. Czasem bardziej racjonalne jest ustalenie, kto przejmie nieruchomość i na jakich warunkach spłaci pozostałych, niż prowadzenie kilkuletniego sporu o kolejne okresy korzystania. Gdy celem jest przejęcie lokalu przez jednego spadkobiercę, pomocne może być opracowanie Jak uzyskać wyłączną własność odziedziczonego mieszkania.

Ryzykiem po stronie żądającej jest przede wszystkim brak dowodu wyłączenia, istnienie wcześniejszej zgody, przedawnienie, zbyt późne zgłoszenie roszczenia w dziale spadku oraz zawyżona stawka. Trzeba też liczyć się z roszczeniami wzajemnymi o nakłady i koszty ponoszone na rzecz wspólną.

Strategia osoby korzystającej z nieruchomości

Obrona nie powinna sprowadzać się do stwierdzenia, że „mam udział, więc mogę mieszkać w całym domu”. Udział nie daje prawa do wyłączenia innych współspadkobierców. Skuteczna obrona może natomiast opierać się na wykazaniu, że pozostali mieli realny dostęp, nie chcieli korzystać, zgodzili się na określony podział do używania albo przez dany okres istniały okoliczności uzasadniające dobrą wiarę.

Znaczenie ma też zakwestionowanie zakresu i wysokości roszczenia. Jeżeli druga strona miała dostęp do części nieruchomości, roszczenie nie powinno być liczone tak, jak przy całkowitym wyłączeniu. Jeżeli dom był w złym stanie technicznym albo część pomieszczeń nie nadawała się do najmu, stawka z ofert dotyczących wyremontowanych lokali może być niemiarodajna.

Osoba korzystająca może również mieć własne roszczenia dotyczące koniecznych wydatków, ciężarów lub nakładów. Nie oznacza to jednak automatycznego skasowania wynagrodzenia. Każde roszczenie trzeba prawidłowo zgłosić, wykazać podstawę, wysokość i związek z nieruchomością.

Przykładowe scenariusze sporu o wynagrodzenie

Najczęstsze błędy przy dochodzeniu wynagrodzenia za wyłączne korzystanie

• Założenie, że samo mieszkanie jednego spadkobiercy rodzi obowiązek zapłaty. Trzeba wykazać naruszenie prawa do współposiadania, a nie tylko nierówną intensywność korzystania.
• Brak sprzeciwu i brak dowodów na odmowę dostępu. Jeżeli przez lata nie ma żadnej reakcji, druga strona może powoływać się na zgodę dorozumianą. Naprawa sytuacji polega na jasnym zakomunikowaniu stanowiska i zabezpieczeniu dowodu doręczenia.
• Żądanie pełnego rynkowego czynszu bez odniesienia do udziału i zakresu wyłączenia. Roszczenie powinno odzwierciedlać rzeczywisty zakres naruszenia; przesadzona kwota zwiększa ryzyko częściowego oddalenia i kosztów.
• Zgłoszenie w dziale spadku samego hasła „wynagrodzenie za korzystanie”. Roszczenie powinno być sprecyzowane co do osoby zobowiązanej, okresu, kwoty i podstawy faktycznej.
• Przekonanie, że wezwanie do zapłaty zatrzymuje przedawnienie. Zwykłe pismo przedsądowe takiego skutku nie wywołuje.
• Pominięcie roszczenia w prawomocnie zakończonym dziale spadku. Może to definitywnie zamknąć możliwość późniejszego dochodzenia rozliczeń z tytułu posiadania rzeczy spadkowej.
• Ignorowanie roszczeń wzajemnych. Korzystający może wykazywać nakłady, podatki lub inne wydatki, które również mogą wymagać rozliczenia, choć nie znoszą automatycznie roszczenia o wynagrodzenie.

FAQ

Czy mogę żądać wynagrodzenia, jeżeli nigdy nie mieszkałem w odziedziczonym domu?

Tak, ale brak zamieszkiwania nie wystarcza. Trzeba wykazać, że miałeś prawo współposiadania i że drugi współspadkobierca bez podstawy wyłączył Cię z realnej możliwości korzystania. Jeżeli po prostu nie chciałeś korzystać i akceptowałeś istniejący stan, roszczenie może być niezasadne.

Czy muszę najpierw żądać wydania kluczy?

Nie jest to w każdej sprawie formalny warunek powstania roszczenia, ale w praktyce takie żądanie jest bardzo ważnym dowodem. Pokazuje brak zgody na wyłączne korzystanie i może pomóc ustalić moment, od którego druga strona wiedziała, że jej sposób władania jest kwestionowany.

Czy wynagrodzenie liczy się od dnia śmierci spadkodawcy?

Nie zawsze. Liczy się okres rzeczywistego naruszenia prawa do współposiadania i przesłanki odpowiedzialności z art. 224 § 2 lub art. 225 Kodeksu cywilnego. Jeżeli przez pewien czas strony zgodnie korzystały z nieruchomości albo istniała zgoda na wyłączne zajmowanie, ten okres może nie podlegać rozliczeniu.

Czy mogę żądać połowy rynkowego czynszu, jeśli mam połowę udziału?

Udział jest ważny, ale proste przemnożenie rynkowego czynszu przez udział nie zawsze daje prawidłowy wynik. Trzeba uwzględnić zakres wyłączenia, stan nieruchomości, możliwy sposób współkorzystania i okres naruszenia. Dlatego w sporach sądowych często potrzebna jest opinia biegłego.

Czy koszty remontów poniesione przez mieszkającego spadkobiercę kasują moje roszczenie?

Nie automatycznie. Roszczenie o wynagrodzenie za wyłączne korzystanie i roszczenia o nakłady lub wydatki mają odrębne przesłanki. Obie strony muszą je prawidłowo zgłosić i udowodnić, a sąd dokonuje rozliczeń w odpowiednim trybie.

Co zrobić, jeśli dział spadku już się toczy?

Nie odkładaj zgłoszenia roszczenia. Roszczenia między współspadkobiercami z tytułu posiadania przedmiotów spadkowych powinny zostać rozpoznane w postępowaniu działowym, a po jego prawomocnym zakończeniu może już nie być możliwości dochodzenia ich osobno.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 6–7, 118–124, 206–207, 224–225, 229 oraz 1035–1037.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 17, 618, 628 oraz 680–689.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 13 i art. 51.
• Uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 19 marca 2013 r., III CZP 88/12.
• Orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy i sporów między współwłaścicielami, w tym IV CSK 375/11, III CSK 84/19 oraz II CSKP 1509/22.